Текст выступления:

Буддизм. Дін ілімі негіздері
1. Буддизм: Дүниежүзілік рухани ілімнің бастауы және маңызы

Ежелгі дәуірлерден бастау алатын буддизм діні адамзаттың рухани ізденістерінің ең маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Оның іргетасын Сиддхартха Гаутама б.з.д. VI ғасырда Үндістанда қалаған. Бұл дін адамгершілік пен даналыққа, сабырлық пен жан тыныштығына негізделген рухани ілім ретінде танымал. Буддизмнің ілімдері адамның жан дүниесін терең түсініп, өмірдің мән-мағынасына көзқарасты өзгертеді. Адамның іштей бейбіт өмір сүруінің, қайғы-қасіреттен арылуының жолдарын үйретеді.

2. Буддизмнің қалыптасуы мен негізгі ұғымдары

Буддизм тарихы Үндістанда басталып, оның негізін қалаушы Будда – Сиддхартха Гаутама өмірінің оқиғасы мен ілімдерінде жатыр. Буддизм ілімі төрт асыл ақиқатқа негізделеді: өмірдің қайғы-қасіреті, оның себебі, оның аяқталуы, және бұл аяқталуға жетудің жолы – Қасиетті сегіздік жол. Бұл ілімдерде қайғы мен азаттықтың түпкі мәні қарастырылады, адамның сана-сезімі мен іс-әрекетіне әсер ететін терең философиялық қағидалар баяндалады. Буддизм тек дін ғана емес, сонымен бірге рухани тәрбие мен өмір сүрудің әдісі болып табылады.

3. Сиддхартха Гаутаманың өмір жолы

Өкінішке орай, презентацияда осы слайдтың мәліметтері толық берілмеген. Дегенмен, белгілі деректерге сүйенсек, Сиддхартха Гаутама шамамен б.з.д. 563 жылы қазіргі Непал жерінде дүниеге келген. Оның жастық шағы құлпырып өтіп, кейін өмірдің өзі қайғы-қасірет пен азапқа толы екенін түсініп, өмірінің соңғы бөлігін адамдарды азат ету жолына арнады. Ол ізденісі барысында сан медитация жасап, соңында Просветлениеге жетіп, адамдарға өмірдің мәнін түсіндірді. Оның өмір жолы буддизмнің ілімдерін қалыптастырып, бүгінгі күнге дейін жалғасып келеді.

4. Буддизмнің негізгі үш ағымы

Буддизмнің әлемдегі таралуы оның үш негізгі ағымына байланысты ерекшеленеді. Тхеравада — оңтүстік және оңтүстік-шығыс Азия елдерінде кең тараған, буддизмнің ең ежелгі және дәстүрлі түрі болып саналады. Бұл ағымда Будданың алғашқы ілімдері мен Пали каноны негізге алынады. Махаяна – шығыс Азия елдерінде, атап айтқанда Қытай, Жапония және Кореяда дамыған, ол ұжымдық құтқарылуды басымдылыққа қояды, адамдарды бір-бірімен байланыстырып, жәрдемдесуге шақырады. Ваджраяна ағымы Тибет пен Моңғолияда ерекше дамып, діни ритуалдар мен мистикалық тәжірибелерге баса көңіл бөледі. Осылардың әрқайсысы буддизмнің рухани және әлеуметтік аспектілерін байыта отырып, оның ерекше бейнесін қалыптастырады.

5. Буддизм ізбасарларының әлемдік таралуы

Буддизм әлемнің көптеген елдерінде таралып, әсіресе Азия аумағында оның кеңінен таралғаны байқалады. Бірқатар Үнді, Шри-Ланка, Таиланд және Жапония сияқты елдерде буддизм халықтың негізгі діні ретінде саналады. Алайда, батыс елдерінде буддизмнің таралуы салыстырмалы түрде аздау және ол көбінесе рухани тәжірибе немесе философия ретінде қарастырылады. Дегенмен, әлемдік деңгейде буддизмнің танымалдығы артып келеді, оның ілімдері қазіргі заманғы көптеген адамдар үшін маңызды рухани бағыт болып отыр. Pew Research Center 2012 жылғы зерттеуі буддизмнің Азиядағы басты діндердің қатарына жататынын дәлелдейді.

6. Төрт асыл ақиқат ілімі

Буддизмнің негізгі философиялық ілімі ретінде төрт асыл ақиқат қарастырылады. Біріншісі, өмір – қайғы мен азапқа толы процесс, бұл ащы шындықты мойындау болып табылады. Екіншісі – бұл қайғы-қасіреттің негізгі себебі адамның қанағатсыздығы, жаман ниеті мен тілектерінің шексіздігі. Үшінші, адам қайғыдан арылып, бостандыққа қол жеткізе алады. Соңғы, бұл бостандыққа жетудің жолы – Қасиетті сегіздік жолды ұстану арқылы орындалады. Осы қағидалар адамның ішкі жан дүниесін өзгерту арқылы рухани тазалыққа жетуге бағытталған.

7. Қасиетті сегіздік жолдың негіздері

Буддизмнің негізгі практикалық ілімі ретінде Қасиетті сегіздік жол кеңінен танылады. Оның бірінші бағыты – дұрыс көзқарас, яғни өмір мен ілімді нақты және терең түсіну. Екіншісі – дұрыс ой, яғни зиянды ойлардан бас тарту және бәріне қайырымдылықпен қарау. Үшіншісі – дұрыс сөз және іс-әрекет, ол шындық пен әділдікті сақтау, алдамай, адал болуды талап етеді. Төртіншісі – дұрыс медитация, ол адамның санасын тазалап, ішкі тыныштыққа және үйлесімге жетуін қамтамасыз етеді. Осы жолдың әрбір қадамы адамды рухани даму мен жан дүниесінің тұрақтылығына жетелейді.

8. Будда бейнесінің мағынасы мен символикасы

Будда бейнесі – буддизмнің рухани символы ғана емес, сонымен қатар оның философиясын, мәңгілік тыныштық пен жан тыныштығын бейнелейді. Әрбір мүсіннің немесе бейненің өзіне тән мәні мен мән-мағынасы бар. Мысалы, Будданың отырғызып қалған позасы медитация мен концентрацияны білдіреді, ал қолдың қозғалысы білім мен мейірімділікке қатысты сигнал береді. Осының арқасында будда бейнесі адамдар үшін тыныштық, үміт және рухани жетілу символына айналады. Бұрынғы замандарда буддистік ғибадатханаларда оның бейнесі ерекше құрметпен қаралып, рухани жетекшілік етуші ретінде қабылданған.

9. Буддизмнің қасиетті мәтіндері

Буддизмнің үш негізгі ағымының қасиетті мәтіндері олардың рухани мұрасын сақтап, діннің доктриналарын түсінуге мүмкіндік береді. Пали каноны, яғни Трипитака, Тхеравада дәстүріндегі негізгі жазбалар жинағы ретінде қолданылады. Бұл мәтіндер будданың алғашқы уағыздары мен ілімдерін қамтиды. Махаяна ағымында Қытай және Тибет тіліндегі сутралар кеңінен таралған, олар буддизмнің жаңа киелілігін және адамның құтқарылуы идеясын дамытады. Ал Ваджраянада тантралар ерекше рухани тіл ретінде қызмет етеді, мұнда магиялық және мистикалық тәжірибелер елеулі орынға ие. Осы мәтіндер буддистердің рухани өмірінің негізін құрайды.

10. Буддизм ағымдарының салыстырмасы

Тхеравада, Махаяна және Ваджраяна ағымдарының әрқайсысы өзіне тән ерекшеліктерімен танымал. Тхеравада дәстүрі негізінен Будданың алғашқы ілімдеріне нық сүйенеді және оны діннің түпнұсқасы деп санайды. Махаяна ағымы ұжымдық құтқаруға бағытталады және көпқырлы философияны қамтиды. Ваджраяна әскери таңбалар мен ритуалдар арқылы мистикалық тәжірибені дамытады. Үш ағымның айырмашылықтары тек ілімдерінде ғана емес, сонымен бірге ғибадат ету дәстүрлерінде де қатты көрінеді. Бұл буддизмнің бай мәдени көптүрлілігін және әр халықтағы өз орнын айқындайды.

11. Буддизмнің моральдық қағидаттары

Буддизмнің басты моральдық қағидаттары адамның күнделікті өміріндегі іс-әрекеттерін бағыттайды. Біріншісі, өмірге зиян келтірмеу, яғни барлық тіршілік иелеріне мейірімділікпен қарау, жануарлар мен адамдарға әділ болу талап етіледі. Екіншісі – ұрлық пен басқалардың мүлкін рұқсатсыз пайдаланбау, бұл этикалық норманың негізі. Үшіншісі – құмарлықтан аулақ болу, артық тілектер мен тәуелділіктерден арылып, рухани тазалыққа ұмтылу; бұл ішкі тәртіп пен тәуелсіздіктің негізі саналады. Төртіншісі – өтірік айтпау, шындықты айту, әділ болу арқылы адамның мінез-құлқындағы тазалық пен сенімділік қалыптасады. Бұл қағидаттар адамның өзін-өзі жетілдіру жолындағы маңызды бастамалары болып табылады.

12. Будда мүсіндері және олардың мәні

Будда мүсіндері – буддизм мәдениетінің көрнекті бір бөлігі ғана емес, рухани маңызы да зор. Әрбір мүсіннің өз ерекшелігі, стилі мен символикасы болады. Мысалы, тыныштық пен даналықты білдіретін креслода отырған Будда, білім мен терең ойды бейнелейді. Басқа мүсіндерде Будданың қол қимылдары белгілі сигналдарды беру үшін нақыштала жасалған, мысалы, қорғаныс немесе берекелілік. Сондықтан будда мүсіндері ғибадат орындарында ғана емес, сонымен бірге үй мен қоғамдық қабырғаларда рухани тыныштық пен қорғаныс символы ретінде де кеңінен қолданылады.

13. Медитация – ішкі тыныштыққа жету құралы

Буддизмде медитация – рухани дамудың маңызды әдісі. Бұл тәсіл сана мен ойды тазалап, ішкі үйлесімді қалыптастыруға көмектеседі. Медитацияның бірнеше түрі бар: Випассана медитациясы сананың ашық болуын және қазіргі сәтке толық назар аударуды дамытады, бұл адамға ойларын реттеп, өмірге қатысты дұрыс көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді. Саматха медитациясы тыныштыққа қол жеткізіп, зейінді шоғырландыру арқылы адамның сабырлығын арттырады. Медитацияларды жүйелі түрде жасау сана мен жан тыныштығын нығайтып, өмірдің күрделіліктеріне төтеп беруге көмектеседі.

14. Карма және қайта туу (сансара)

Буддизм философиясында карма және сансара түсініктері маңызды орын алады. Карма – адамның әрбір іс-әрекетінен туындайтын нәтижелер, олар сана мен жанның жақсы немесе жаман болашағын анықтайды. Сансара – өмір мен өлімнің мәңгілік айналымы, адамның рухани жетілуге талпынуын көрсетеді. Егер карма жақсы жаққа өзгерсе, адам бостандыққа қол жеткізіп, рухани тыныштыққа жетеді. Бұл буддизмнің басты мақсаты болып саналады. Осы арқылы жандар кемелділікке жетіп, қайғы-қасіреттен азат болады.

15. Будда Патша үлгісі: Ашока патша

Буддизмнің дамуына Ашока патшаның ықпалы зор болды. Ашока – Мaurия әулетінің ұлы патшасы, ол буддизмді мемлекеттің ресми діні ретінде қабылдап, оның кең таралуына ерекше ықпал етті. Оның кезінде көптеген буддистік ғибадатханалар тұрғызылып, діни ілімдердің халыққа жеткізілуі үшін арнайы шаралар жасалды. Ашока патшаның әділдігі мен мейірімділігі буддизмнің моральдық қағидаттарына сай келді. Осылайша, ол будданың ұлы көшбасшысының рөлі мен рухани ілімінің әлемге таралуымен байланысты тарихи тұлға ретінде есте қалды.

16. Буддизм мерекелері мен дәстүрлері

Буддизмнің бай дәстүрлері мен мерекелері оның рухани негіздерін ұлықтаудың көрінісі болып табылады. Алдымен, Весак мерекесін қарастырайық. Бұл күн — Будда Шакьямуни дүниеге келген, оянған және паринирванға жеткен маңызды дата. Әдетте айдың толық тұсында тойланатын Весак мейрамы рухани тазалықты, мейірімділік пен адамгершілікті насихаттайды. Бұл күні буддисер дұға етеді, храмдарды безендіреді, қайырымдылық жасайды.

Тағы бір ерекше мереке — Таиландтан шыққан Лой Кратонг. Бұл жарық мерекесінде өзенге кішкентай жарықтар, немесе кәдесый салып, олардың ағыммен ағып кетуін бақылау арқылы тазалық пен рухани жаңаруды білдіреді. Бұл әуен мен рухты тазарту, өткен жылдағы қиындықтардан арылу символы.

Жапониядағы Хана Мацури — буддизмнің табиғат пен өмір сұлулығын құрметтеу дәстүрі. Бұл гүл мерекесі, яғни көктемде Буддаға гүл шоқтарын арнау — өмір сүрудің мәні мен сұлулығын атап өтетін ерекше сәт. Бұл мерекелер буддизмнің әлемдік мәдениетте қалайша терең орын алғанын дәлелдейді.

17. Буддизм және заманауи қоғам

Буддизмнің негізгі қағидалары бүгінгі күннің талаптарына сай өзіндік ерекшелігімен бағаланады. Біріншіден, төзімділік пен мейірімділік қағидалары психологиялық тұрақтылықты арттырып, қоғамда өзара құрмет пен сенімді нығайтады. Бұл принциптер әсіресе қазіргі қоғамдағы шапшаң өзгерістер мен стресстік жағдайларда аса маңызға ие болып отыр.

Сонымен қатар, медитацияны қазіргі мектептер мен оқу орындарында енгізу — оқушыларға ішкі тыныштық табуға, эмоцияларын бақылауға және зейінді болуға үйретеді. Бұл да заманауи білім беру жүйесінің маңызды бөлігіне айналуда.

Буддизмнің этикасы қоғамдық келісім мен бейбітшілікті қалыптастыруда ерекше орын алады. Ол адамдар арасындағы достық пен түсіністікті арттыра отырып, үйлесімді қоғам қалыптастырады. Бұл өзіндік рухани және әлеуметтік құндылықтар заманауи қоғамның дамуына оң ықпалын тигізеді.

18. Буддизмнің әлем мәдениетіне әсері

Буддизм әлем мәдениетіне терең әсер еткен дін ретінде кеңінен танылған. Мысалы, буддисттік өнер мен архитектураның шабыттары Азияның бірнеше парасатты қалаларында көрініс тапқан. Храмдар мен мүсіндер қоғамның рухани өмірін байытуда маңызы зор.

Сонымен қатар, буддистік медитация мен тыныштықты іздеу тәсілдері батыс мәдениетінде де кеңінен таралып, психология мен денсаулық сақтау салаларында қолданылып жүр. Көптеген ғалымдар мен дәрігерлер буддизмнің өзін-өзі тануға және ішкі гармонияны құруға септігін тигізетінін ескереді.

Буддизмнің мәтіндері мен философиясы әдебиет пен өнерде, музыка мен кино салаларында да өз ықпалымен көрініп, әлемдік мәдени диалогтың бір бөлігіне айналды.

19. Қазақстандағы буддизм іздері

Қазақстан аумағында буддизм элементтерінің табылуы тарихи тұрғыдан маңызды. Оңтүстік Қазақстан өңірінде будда храмдарының орындарына қатысты археологиялық қалдықтар түркі дәуірінен бастап табылып, бұл діннің ежелгі кезеңнен тұрақты түрде таралғанын көрсетеді.

Қарақытай тұсында, яғни 11-12 ғасырларда, Талас пен Тараз маңайында жүргізілген қазбалар буддалық мәдениеттің аймақта ерекше дамығандығын дәлелдеді. Бұл кезеңде буддизм түрлі дәстүрлер мен өнердің элементтерімен араласып, мәдениетті байытқан.

Бүгінгі таңда Алматы мен Өскемен қалаларында шағын буддистік қауымдастықтар белсенді жұмыс жасайды. Олар рухани құндылықтарды насихаттап, буддизмнің қазіргі қоғамдағы орнын сақтап қалуға үлес қосуда.

20. Буддизмнің рухани құндылықтары мен маңызы

Буддизм — адамның ішкі әлемін жетілдіруге бағытталған күрделі рухани ілім. Ол қайғы мен күйзелістен арылу жолдарын көрсетіп, қоғамда әділдік пен бейбітшілікті орнатуға қызмет етеді. Бұл ілім адамның өзін-өзі тануы мен өміріндегі маңызды сұрақтарға жауап табудың кілті болып табылады. Буддизмнің сабақтары қазіргі заманда бұл бағыттарда жаңаша көзқарас қалыптастыруға септігін тигізеді.

Дереккөздер

Фофанов В.М. Буддизм: История и культура. – М.: Наука, 2018.

Ковалёв С.А. Философия буддизма: Учение о карме и сансаре. – СПб.: Петербургское Востоковедение, 2020.

Pew Research Center. The Future of World Religions: Population Growth Projections, 2012.

Буддизм и современность / Под ред. Е.М. Тумановского. – М.: Восточная литература, 2019.

Рахматуллин И.К. Сансара и освобождение в буддизме. – Казань: Казанский университет, 2021.

Ланг, А. Буддизм: Культура и история. М.: Вече, 2010.

Сорокин, В.В. Путь Будды: философия и практика буддизма. СПб.: Питер, 2015.

Дмитриев, И.В. Археологические находки буддизма в Казахстане. Алматы, 2018.

Минаев, Е.А. Религии Востока и их влияние на мировую культуру. М., 2012.