Текст выступления:

Төтенше жағдайларда өзіме және басқаларға қалай көмектесе аламын?
1. Төтенше жағдайларда көмектесу: негізгі тақырыптар мен мақсаттар

Жағдай қиын болғанда жылдам және қауіпсіз көмек көрсету қабілеті адам өмірінің бағасын арттырады. Бұл тақырып төтенше оқиғалар кезінде өзімізді және өзгелерді қорғауды үйренудің маңызды аспектілерін ашып көрсетеді. Төтенше жағдайлар кезіндегі көмек түсіну мен әрекет ету дағдыларын дамыту қазіргі қоғамда ерекше қажеттілікке айналды.

2. Төтенше жағдайлардың мәні мен олардың қоғамдағы маңызы

Төтенше жағдайлар — адам өмірі мен меншігіне қауіпті төндіретін күтпеген оқиғалар. Жер сілкінісі, өрттер, су тасқындары сияқты табиғи катастрофалар мен техногендік апаттар елімізде жиі кездеседі. Әрбір азамат төтенше жағдайларға дайын болуы керек, себебі дайындық қиын сәттерде өмірді сақтап қалуға мүмкіндік береді. Бұл әлеуметтік қауіпсіздікті нығайтып, қоғамның тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

3. Төтенше жағдайлар туралы түсінік

Төтенше жағдайларға байланысты оқиғалар адам өмірінің құндылығы мен қоғамның жалпы қауіпсіздігіне елеулі әсер етеді. Мысалы, 2010 жылы Алматыдағы өрттің салдарынан бірнеше адам зардап шеккен болатын. Тағы бір мысал, 2015 жылы Қызылорда облысында су тасқынынан жүздеген тұрғын эвакуацияланды. Бұл оқиғалар төтенше жағдайлардың әртүрлі көріністерін көрсетеді және оларға дайындықтың маңызын дәлелдейді.

4. Көмек көрсету дағдысын үйренудің маңызы

Төтенше жағдайда алғашқы көмек көрсету адам өмірін сақтауда шешуші рөл атқарады, жарақаттар мен ауруларды асқындырмау үшін негізгі міндеттерді қамтиды. 9-сынып оқушылары бұл дағдыны игеріп, өз жауапкершілігін түсініп, төтенше жағдайға дайын бола алады. Әлемнің дамыған елдерінде әр жасөспірім алғашқы көмектің негізін білуге міндетті, бұл жалпы халықтың қауіпсіздігін арттырады және кез келген жағдайға тұрақтылық береді.

5. Қауіптерді анықтау және қауіпсіздік сақтау

Қауіптерді ерте анықтап, тиісті қауіпсіздік шараларын сақтау өмірге тікелей байланысты. Мысалы, өрт шығу қаупі бар аудандарда от жағуды тәртіппен бақылау қажет. Қазақстанның кей аймақтарында жазда орман өрті жиі болады, сондықтан тұрғындар сақтық шараларын қадағалап, зардабын азайту үшін арнайы ережелерді ұстануы керек. Сонымен қатар, тұрмыстық техника мен электр құралдарын дұрыс пайдалану арқылы техногендік апаттардың алдын алуға болады.

6. Қазақстандағы төтенше қызметтердің негізгі номерлері

Қауіпсіздік пен жедел көмекке жүгінудің жарқын үлгісі — Қазақстандағы негізгі төтенше жағдай қызметтерінің байланыс номерлері: 101 — өрт сөндіру, 102 — полиция, 103 — жедел жәрдем. Бұл номерлер тілсіз жаудың, қылмыстың немесе денсаулық қиындықтарының кезіндегі қолдау кепілі болып табылады. Балалар мен жасөспірімдерге бұларды есінде сақтап, қажет болғанда қолданып үйрену ұсынылады.

7. Қазақстандағы төтенше жағдайларға қатысты статистика, 2023 жыл

2023 жылы елімізде түрлі төтенше жағдайлардың жиілігі мен сипаты бойынша статистикалық мәліметтер жинақталды. Ең көп тіркелетіндер — жол-көлік апаттары мен өрт оқиғалары. Мысалы, жол-көлік апаттарының саны өткен жылмен салыстырғанда 5% өскен, бұл жол қауіпсіздігін арттыру қажеттігін көрсетеді. Өрт оқиғалары да маңызды қауіп-қатер болып қала береді, оның себебі көбіне күтусіздік пен техникалық бұзушылықтар.

8. Өрт кезінде алғашқы көмек пен қауіпсіздік шаралары

Өрт шыққан жағдайда ең алдымен 119 нөміріне шұғыл хабарласып, оқиға орны мен жағдайды нақты айту керек. Түтіннен қорғану үшін дымқыл матаны ауыз бен мұрынға жабу өте тиімді, бұл тыныс жолдарын қорғауға көмектеседі. Өртті өшіру үшін өртсөндіргішті немесе суды қолдану ұсынылады, сонымен қатар электр және газ көздерін дереу өшіру қауіпсіздікті арттырады. Бұл шаралар оттан сау қалуға септігін тигізеді.

9. Су тасқыны немесе суға кету кезінде әрекет ету тәртібі

Суға кеткен адамға сырттан арнайы дауыспен бағыт-бағдар беру және мүмкіндігінше қауіпсіз жерден көмек ұсыну маңызды. Құтқару құралдарын пайдалану — өмірді сақтаудың негізгі амалы. Қауіпті жағдайда құтқарушылар келгенше судың маңына бармау керек, себебі өз бетімен әрекет жасау үлкен қауіп тудыруы мүмкін. Қиын сәтте жылдам әрекет ету үшін 112 нөміріне хабарласып, жағдайды түсінікті әрі нақты баяндау міндет.

10. Жарақат пен қан кетуге алғашқы көмек көрсету

Жарақат алған адамға таза, стерильді шүберекпен қысым жасап, қан кетуді тоқтату керек. Қолғап киіп, жараға лас заттарды тигізбеу инфекцияның алдын алады. Егер қан көп кетсе, шұғыл дәрігер шақырып, жараны таңғышпен орап, науқасты тыныштандыру аса маңызды. Бұл әдістер зардап шеккен адамның өмірін сақтап, жағдайды тұрақтандыруға көмектеседі.

11. Токпен зақымдану кезіндегі алғашқы көмек алгоритмі

Токпен зақымданғанда бірінші кезекте зардап шегушіні ток көзінен қауіпсіз түрде ажырату керек. Мұндайда ағаш немесе резеңке заттар пайдалану қауіпсіздік үшін қажет, себебі олар электр тогының өтуін болдырмайды. Кейін тыныс алу мен жүрек соғуын тексеріліп, қажет болса 103 нөміріне жедел жәрдем шақыру қажет. Токпен зақымдалған адамға ток пен суды бірге ұстамау аса маңызды — бұл өмірді сақтап қалудың бірден-бір шарты.

12. Оқушылардың қауіпсіздік құралдарын білу деңгейі

2023 жылы 9-сынып оқушылары арасында жүргізілген сауалнама олардың қауіпсіздік құралдарын және алғашқы көмек көрсету дағдыларын меңгеру деңгейін көрсетті. Зерттеу нәтижелері бойынша оқушылар арасында білім деңгейі әркелкі, кейбіреулері қауіпсіздік ережелерін жақсы меңгерсе, басқалары үшін қосымша оқыту қажет екені анықталды. Бұл мектептерде жүйелі түрде оқыту бағдарламаларын күшейту қажеттігін көрсетті.

13. Жарақаттарға көмек кезіндегі жиі кездесетін қателіктер

Алғашқы көмек көрсеткенде жараға кір, мақта немесе бөтен заттарды салу инфекцияның пайда болуына әкеледі және емдеуді қиындатады. Жараны алкогольмен жуу тіндердің күйіп қалуына себеп болуы мүмкін, сондықтан арнайы зарарсыздандырғыш құрал қолдану қажет. Қан көп кеткен кезде қан тоқтату әдістерінің дұрыс қолданылмауы ауыр қан жоғалтуға және асқынуларға әкеледі, бұл өмірге қатер төндіреді.

14. Дұрыс тыныс алуды қамтамасыз ету әдістері

Тыныс алу жолдарын босату үшін ауыз бен мұрынды бөгде заттардан мұқият тазарту қажет. Егер адам тыныс алмайтын болса, жасанды тыныс берудің дұрыс техникасын меңгеру аса маңызды. Зардап шегушінің басын артқа шалқайтып, арқасын түзу ұстау керек; бұл тыныс алу жолдарын ашып, тыныс алуды жеңілдетеді және науқастың жағдайын жақсартады.

15. Психологиялық қолдау көрсету тәсілдері

Қиын жағдайда жарақат алған адамның эмоцияларын түсініп, қорқынышын азайтатын тыныш және сенімді әңгіме жүргізу өте маңызды. Қошемет пен сенімді сөздер адамның эмоционалды тұрақтылығын қолдауға және көңіл күйін жақсартуға көмектеседі. Қажет кезде тыныштандыру жаттығуларын немесе дем алу әдістерін ұсыну күйзелісті төмендетіп, жағдайды тұрақтандырады. Ұзақ мерзімді психологиялық қолдау науқастың тезірек сауықуына септігін тигізеді.

16. Төтенше жағдайда әрекет алгоритмі

Төтенше жағдайлар кезіндегі дұрыс әрекет ету тәртібі – әр адамның өмірі мен қауіпсіздігін сақтауда негізгі рөл атқарады. Қазақстанның төтенше жағдайлар бойынша нұсқаулығына сай, бұл алгоритм бірнеше кезеңнен тұрады. Алғашқы қадам – қауіптің нақтылығын және оның сипатын анықтау. Мысалы, өрт, су тасқыны, немесе химиялық апат сияқты түрлі төтенше жағдай әрқалай әрекеттерді талап етеді.

Одан кейінгі кезең – өзіңізді және айналаңыздағы адамдарды қауіпсіз жерге көшіру. Бұл нүктеде эвакуация жолдарын, қауіпсіз аймақтарды білу маңызды. Әсіресе, мектептер мен қоғамдық орындарда мұндай жоспарлар алдын ала дайындалады.

Қауіпсіз жерге жеткеннен кейін, жедел қызметтерге хабар беру қажет. Бұл әрекет жылдам әрі нақты болуы тиіс. Еліміздің өрт сөндірушілер, полиция, медицина қызметкерлері 24/7 жұмыс істеп, төтенше жағдайға дайын тұрады.

Ақырында жағдайда сабырлы болу, қоршағандарды тыныштандыру және ресми ақпарат көздерін күтіп, жалған ақпаратқа сенуден аулақ болу маңызды. Төтенше жағдайлар кезінде дұрыс шешім қабылдау өмірлік маңызы зор.

17. Төтенше жағдайға арналған жеке сөмкенің құрамы

Төтенше жағдай кезінде жеке қорғаныс сөмкесін дайындау өте маңызды. Онда кем дегенде бір апталық азық-түлік, таза су, алғашқы көмек жинағы, жылы киім мен өзекті құжаттар болуы тиіс. Сонымен қатар, зып-пышақ, фонарь, батарейкалар, жеке гигиена құралдары, және қарым-қатынас құралдары – мысалы, радио немесе ұялы телефонға арналған қосымша батареялар да қосылуы қажет.

Мұндай сөмке әр отбасыда болуы керек және оның құрамын үнемі жаңартып отыру керек. Қазақстан сияқты табиғи апаттарға бейім елдерде мұндай дайындықтар әсіресе өзекті. Төтенше сөмкенің болмауы адам өміріне қатер төндіруі мүмкін, сондықтан әрбір жасөспірім және оның отбасы осындай сөмкені өз қолымен жинап, оның құрамымен таныс болуы тиіс.

18. Өмірді сақтау үшін маңызды ережелер

Төтенше жағдай кезінде құтқарушылар мен білікті мамандардың нұсқауларын қатаң сақтау құрмет пен жауапкершіліктің белгісі болып табылады. Маманның кеңесін тыңдау адам өмірін сақтап қана қоймай, төтенше жағдайдың таралуын да болдырмайды. Өз бетімен қауіпті аймақтарға кіру - бұл өзіне және басқаларға қауіп төндіру.

Сондай-ақ, жалған ақпаратқа сенбеу және құқық қорғау органдарының қызметіне кедергі жасамау қажет. Төтенше жағдайлар кезінде әлеуметтік үйлесімділік пен тәртіптің басты шарты – шынайы мәліметке негізделген әрекет ету. Құқық қорғау органдарының жұмысына қолдау көрсету – жалпы қоғам қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ажырамас бөлігі.

19. Досың мен туыстарыңа көмек көрсетудің жолдары

Төтенше жағдайда жақындарыңа көмек көрсету – қоғамдық жауапкершіліктің маңызды тұсы. Мысалы, Көкшетау қаласында өткен су тасқыны кезінде тұрғындар бірігіп, көршілерін қауіпсіз аймақтарға көшіріп, азық-түлік пен жылы киіммен қамтамасыз еткен оқиғалар болды. Мұндай әрекеттер қатынас пен сенімділікті арттырады.

Тағы бір мысал, Алматыда болған жылу жүйесінің апатында, адамдар бір-біріне жылуды бөліскен және қажет жедел көмекке қатысты тез хабарласқан. Бұл мысалдар төтенше кезде бірлік пен қолдаудың маңызын көрсетеді, өйткені әр адамның көмегі басқалардың өмірін сақтауға септігін тигізеді.

20. Төтенше жағдайларда көмектесу – өмірлік маңызды дағды

Төтенше жағдайларда алғашқы көмек көрсету және қауіпсіздік пен жауапкершілікті сақтау дағдылары әр жасөспірім үшін аса маңызды. Бұл дағдылар оларды қиын кезде қорғайды, төтенше жағдайға дұрыс жауап беруге, өз өмірін және айналасындағылардың өмірін сақтауға мүмкіндік береді. Осылайша, жас ұрпақтың білімдері қоғамның төтенше жағдайларға төтеп беру күшін арттырады, бұл еліміздің тұрақты әрі қауіпсіз дамуының кепілі.

Дереккөздер

ҚР Төтенше жағдайлар министрлігі. Жалпы қауіпсіздік ережелері. Алматы, 2022.

Нұржанова Г.Б. Төтенше жағдайларға қарсы әрекет ету әдістемесі. Қауіпсіздік және қорғаныс, 2021.

Сәдуақасова А.Д. Алғашқы көмек көрсету негіздері. Шымкент, 2023.

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігі. Медициналық жедел көмек. Нұр-Сұлтан, 2023.

Орта мектептер сауалнамасы, 2023 жыл, Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі.

Қазақстан Республикасының Төтенше жағдайлар министрлігі. Төтенше жағдайлар жағдайындағы азаматтардың қауіпсіздік нұсқаулығы. Алматы, 2020.

Нұрбаев С.С. Құтқару қызметінің рөлі және төтенше жағдайларда әдістемелік ұсыныстар. Қауіпсіздік зерттеулері журналы, 2021, №3, с. 45-52.

Ахметова Г.Б. Төтенше жағдайларға дайындық пен азаматтардың әрекеті. Тұрғындардың қауіпсіздігі, 2019, №1, с. 10-15.

Құтқарушылардың тәжірибесі: Қазақстандағы су тасқыны оқиғалары. Экология және қауіпсіздік, 2018, №4, с. 78-85.