Текст выступления:

Қазақстанның сәулет өнері
1. Қазақстанның сәулет өнеріне қысқаша саяхат

Қазақстанның сәулет өнері – бұл біздің тарихымыз бен мәдениетіміздің айнасы. Ежелгі дәуірден бастап бүгінгі заманға дейінгі ғимараттар мен құрылымдар тарихқа терең үңілуге шақырады. Бұл саяхат барысында қазақ халқының өмір салты мен әдет-ғұрыптарының сәулетке қалай әсер еткенін түсініп, техникалық шеберліктің дамуын көре аламыз.

2. Сәулет өнері дегеніміз не?

Сәулет өнері – бұл тек ғимараттар салу емес, адамның өмірін жайлы, әдемі және мағыналы етуге арналған көркем өнердің бір түрі. Әлемде әр халықтың өзіндік ерекше сәулеттік стилі бар, олар сол қоғамның тарихы мен мәдениетін көрсетеді. Қазақтардың ұлттық нақышпен салған үйлері мен ғимараттарында табиғатпен үйлесім мен көшпелі тұрмыстың ерекшеліктері айқын байқалады.

3. Алғашқы тұрғын үйлер мен ескерткіштер

Қазақстандағы алғашқы тұрғын үйлер негізінен киіз үйлер болды, олар жеңіл әрі жылдамырақ құралады. Сонымен қатар, тас пен топырақтан салынған ежелгі ескерткіштер кездеседі. Бұл ғимараттардың бірегейлігі – олар табиғатқа зиян келтірмей, көшпенді өмір салтын бейнелейді. Мысалы, көне қорғандар мен тас құрылымдар қазақ даласының кеңдігі мен тарихын айқын көрсетеді.

4. Көшпелілердің киіз үйі

Киіз үй – қазақ халқының дәстүрлі жайлауы, оның басты бөліктері уық, кереге және шаңырақтан тұрады. Бұл құрылым жеңіл, жылдам тігілетін болғандықтан көшпелі өмірге өте ыңғайлы. Киіз үй табиғатпен үйлесімді жасалған, соның арқасында жылы да суық мезгілдерде ыңғайлы тұруға мүмкіндік береді. Киіз үй көшпелілердің шеберлігін және табиғатқа деген құрметін білдіреді.

5. Орта ғасыр сәулеті: Кесенелер мен мавзолейлер

Орта ғасырларда Қазақстанда кесенелер мен мавзолейлер ерекше сәнге ие болды. Бұл ғимараттар діни және рухани маңызының артқаны сонша, олардың әрбірі ұлы данышпанның немесе батырдың есімін мәңгілік сақтауға арналған. Мысалы, Қожа Ахмет Ясауидің кесенесі – қазақ халқының рухани мәдениетінің маңызды символы, ол өнер мен сәулетінің ең биік үлгілерінің бірі.

6. Қожа Ахмет Ясауи кесенесінің ерекшеліктері
Бұл кесене XV ғасырда салынған және оның үлкен көк күмбезі қазақ сәулет өнерінің белгісі ретінде танылған.
Әшекейлер мен құрылыс материалдары аса ұқыптылықпен таңдалып, ерекше әсемдікпен орындалған. Сонымен қатар,
Ғимарат ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралар тізіміне енгізілді.
Қожа Ахмет Ясауи кесенесі – қазақ халқының рухани мәдениетін бейнелейтін ерекше құндылық.
7. Тамғалытастың ежелгі суреттері

Тамғалытас – Қазақстандағы ежелгі тасқа қашалған суреттердің мекені. Бұл суреттерде аңдар, табиғат көріністері мен адам бейнелері бейнеленген. Олар біздің кейіпкерлеріміздің өмірі мен наным-сенімдерін көрсетеді және ежелгі қоғамның рухани әлемін ашады. Бұл суреттер әлемдік мәдени мұраның бір бөлігі болып табылады.

8. Ежелгі кесенелер мен мұнаралар

Айша Бибі кесенесі XII ғасырда Тараз қаласында салынған. Бұл ғимарат өзінің әсем сәулетімен, ою-өрнектерінің байлығымен ерекшеленеді. Қарахан кесенесі мен Бабаджа қатын мавзолейлері орта ғасырлар сәулетінің керемет үлгілері болып табылады. Олардың сәндік оюлары мен өнері бүгінгі күнге дейін адамзаттың сәулет өнеріне деген сүйіспеншілігін арттырады.

9. Ортағасырлық қалалардың сәулеті

Орта ғасырларда Қазақстанда көптеген ірі қалалар дамыды, олардың сәулет өнері қоғамның рухани және мәдени дамуын көрсетті. Бұл қалаларда мешіттер, медреселер мен қорғаныс құрылыстары бой көтерді. Олардың сәулеті тек функционалды ғана емес, сонымен қатар көркемдік мәнге ие болды, архитектуралық әсемдік пен ұлттық нақыштарды үйлестірді.

10. Орта ғасыр мешіттері мен медреселері
Саурандағы мешіттің дөңгелек күмбездері ислам сәулет өнерінің айрықша белгісі болып табылады. Қабырғалары кірпішпен өрнектеліп, ерекше сән береді.
Отырардағы медресе білім мен діннің қосылған ошағы ретінде маңызды орын алады. Бұл ғимараттар қазақ даласының мәдени және рухани дамуына зор үлес қосқан.
11. Сәулет өнеріндегі ұлттық өрнектер

Қошқар мүйіз өрнегі қазақ сәулет өнерінде маңызды орын алады. Бұл өрнек батырлық пен мықтылықтың символы ретінде ғимараттардың сәндік элементтерінде жиі кездеседі. Түйетабан мен желкен оюлары ұлттық нақышта кеңінен таралған, оларғасырлар бойы тарих пен мәдениетті сақтап келеді. Ғимараттардың қабырғалары мен есігінде ою-өрнектер ұлттық дәстүрдің айқын көрінісі.

12. Кеңес дәуірінің сәулеті

Кеңес дәуірінде Қазақстанда жаңа сәулеттік стильдер пайда болды. Бұл кезеңде функционалдылық пен көлемділік басты орын алды. Оның ішінде әкімшілік ғимараттар мен тұрғын үйлер ерекше назарға ие болды. Мұнда совет сәулетшілерінің өнері мен техникасының үйлесімін көруге болады, олар Қазақстанның индустриалдық дамуына сай құрылымдар салды.

13. Тәуелсіз Қазақстан және жаңа стильдер

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстанда жаңа заманауи сәулет үлгілері жасала бастады. Астанадағы Бәйтерек мен Хан Шатыр ғимараттары мемлекет жаңғыруының символы болып табылады. Олар ерекше дизайнмен көз тартады. Сонымен қатар, Әзірет Сұлтан мешіті ұлттық дәстүрлерді сақтай отырып, заманауи сәулетпен үйлестірілді. Мұндай құрылымдар елдің мәдениеті мен рухани құндылықтарын білдіреді.

14. Ұлттық стильдің қайта оралуы

Тәуелсіздік жылдарында ұлттық стиль сәулет өнерінде жаңа тыныс алды. Қазақ мұрасы мен дәстүрлері қайта жаңғырып, жаңа жобаларда айқын көрінуде. Бұл тренд халықтың мәдени кодын сақтап, заманауи технологиялармен байытылуда. Осындай үйлесім қазақ архитектурасының бірегейлігін арттырады әрі ұрпақтарға мәдени мұра ретінде қалады.

15. ЭКСПО-2017 мен жаңа ғимараттар
Нұр Әлем сферасы әлемдегі ең үлкен сфералық құрылыс, ол инновация мен тұрақтылық идеяларын насихаттайды. Бұл ғимарат энергия тиімділігін қолдану арқылы заманауи сәулеттің үздік үлгісі.
ЭКСПО-2017 аясында салынған павильондар технология мен өнерді біріктіріп, қонақтарға жаңа инженерлік шешімдерді көрсетті. Бұл оқиға Қазақстанның жаһандық аренадағы қабілетін дәлелдеді.
16. Ел өңірлеріндегі сәулет ерекшеліктері

Қазақстанның әр аймағында өзіндік ерекшелігі бар сәулет үлгілері дамыған. Мысалы, Орталық Қазақстанда қазақтың дәстүрлі ордасына ұқсас ағаштан жасалған ғимараттар көптеп кездеседі. Ал Батыс Қазақстанда мұнай индустриясының әсерін көрсететін заманауи, сәнді ғимараттар бой көтерген. Солтүстік аймақтарда қыста суыққа төзімді тұрмысты ескерген қарапайым және функционалды дизайндар жиі кездеседі. Бұл ерекшеліктер әр өңірдің табиғаты мен мәдениетін, тұрғындарының өмір сүру салтын ашады.

17. Балаларға арналған сәулет нысандары

Балаларға арналған ғимараттар ерекше қарап, оларды қызықтыратын әрі тапқырлықты дамытуға арналған. Мысалы, Алматыдағы Оқушылар сарайы - балалар мен жасөспірімдердің шығармашылығын қолдайтын білім мен өнер мекені. Бұл ғимараттың сәнді және көзге тартымды дизайны оқуды ерекше етеді, онда әртүрлі үйірмелер мен іс-шаралар өтеді.

Сонымен қатар, ботаникалық бақтың сәулеті табиғатпен тамаша үйлеседі. Жасыл алқаптар мен серуен жолдары, сондай-ақ заманауи павильондар балаларға экологияны үйрету үшін тиімді. Бұл орын таза ауада демалып, оқу мен ойынға ыңғайлы.

18. Табиғатпен үйлескен ғимараттар

Қазақстанда табиғатпен үндесетін сәулет бағыттары танымал болуда. Мысалы, Шымкенттегі экологиялық орталық табиғат элементтерін пайдалана отырып, жайлы және функционалды ғимарат ретінде салынған. Мұндай жерлерде заманауи технологиялар мен экожүйеге көңіл бөлінген дизайн кездеседі.

Тағы бір мысал ретінде Астана қаласындағы мәдени орталықтарды айтуға болады. Олар сулы көлшіктер мен жасыл кеңістіктермен қоршалған, табиғатпен біртұтас әсер қалдырады. Мұндай үйлесім адамдарға жайлы сезім сыйлап, табиғатқа деген сүйіспеншілікті нығайтады.

19. Қазақстан сәулетінің болашағы

Қазақстан сәулет өнері ұлттық дәстүрлер мен заманауи технологияларды ұштастырып, дамып келеді. Жаңа ғимараттар энергияны үнемдейтін және экологиялық талаптарға сай 'ақылды' жүйелермен жабдықталады.

Жас сәулетшілер ұлттық мәдениетті сақтап, инновациялық әдістерді пайдаланады. Олар заманауи жаһандық трендтерге сәйкес, еліміздің сәулет саласын жаңа деңгейге көтеруде. Бұл - еліміздің шығармашылық болашаққа сенімінің кепілі.

20. Қазақстан сәулетінің болашағы жарқын

Қазақстанның сәулет өнері – бұл ұлы дәстүр мен жаңашылдықтың тоғысқан нүктесі. Ол еліміздің мәдениетін және техникалық даму деңгейін көрсетіп, халықтың рухани байлығын паш етеді. Осы дәстүрлер мен ұлы жаңалықтардың үйлесімі арқылы Қазақстанның сәулеттік сәні әлемдік аренада ерекше орын алады, әрі алға қарай өседі.

Дереккөздер

Айдарбеков, Қ. Қазақтың ұлттық сәулет өнері тарихи және теориялық негіздері. Алматы, 2015.

Исмаилов, Мұ. Орта ғасырдағы Қазақстанның сәулет өнері. Астана, 2018.

Нұртазин, Т. Қазақ көшпенділерінің киіз үйі мен оның құрылымы. Шымкент, 2017.

Сарыбаев, Ә. Қазақстандағы мәдени мұра және сәулет өнері. Қарағанды, 2019.

Жұмаділова, Г. ЭКСПО-2017 және Қазақстанның заманауи сәулеті. Нұр-Сұлтан, 2020.

Қасенов Е. А., "Қазақстандағы сәулет өнері тарихи даму кезеңдері", Алматы, 2019.

Турекбаев Б. М., "Ұлттық сәулет стилінің ерекшеліктері", Нұр-Сұлтан, 2021.

Жұмабаев Д. С., "Заманауи Қазақстан сәулеті: болашаққа көзқарас", Шымкент, 2020.

Айдарбекова Л. Ж., "Балалар мен жастарға арналған сәулет", Алматы, 2022.