Текст выступления:

Киіз үй
1. Киіз үй: Дәстүр мен даналықтың белгісі

Киіз үй — қазақ даласының кең даласында ғасырлар бойы өмір сүрген көшпенділердің салт-санасын сақтайтын ұлттық мәдениеттің айрықша белгісі. Бұл көне баспана халқымыздың табиғатпен үйлесімді өмір сүру ерекшелігін және дана ұрпақтың қолтаңбасын айқын бейнелейді.

2. Киіз үйдің пайда болу тарихы

Киіз үйдің тарихы мыңдаған жылдарға, әсіресе түркі халықтарының көшпелі тұрмыс дәуіріне жатады. Ол көшпенді қазақтардың климаттық қиындықтары мен өмір сүру талаптарына сай мінсіз шешім болды. Киіз үй далада тез жинақталып, жылдам қозғалуына мүмкіндік беріп, адамдарға табиғатпен үйлесімді әрі ыңғайлы орта сыңғырлатты.

3. Киіз үйдің негізгі бөліктері

Киіз үйдің құрылысы – бұл тұтас өнер, оның ішінде бірнеше маңызды бөліктер бар. Алдымен, кереге – жеңіл әрі берік ағаштан жасалған торлы қабырға ретінде ашылып-жабылады, ол үйдің тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сондай-ақ, шаңырақ – киіз үйдің төбесіндегі дөңгелек ағаш құрылым, оның барлық уықтары соған бекітіліп, үйдің жүрегін құрайды. Бұл бөліктер киіз үйдің беріктігі мен ерекшелігін анықтайды.

4. Керегенің қасиеті

Керегенің ағаштары тығыз әрі дәл ұстасып, тор көзді қабырға құрылымында киіз үйді мықты әрі тегіс етіп ұстайды. Ол тек берік қана емес, сондай-ақ ашылып-жабылу мүмкіндігі бар, бұл көшпелі өмірге аса қолайлы. Сонымен қатар, кереге жеңіл әрі берік ағаштардан жасалады, бұл үстеме салмақсыз жылдам және оңай тігуге мүмкіндік береді. Осы қасиеттері арқылы кереге киіз үйдің ұзаққа шыдамды болуы мен сенімділігін қамтамасыз етеді.

5. Уық және оның міндеті

Киіз үйдің ішкі құрылымындағы уықтар маңызды рөл атқарады. Ең алдымен, уық – үшкір ұшымен керегеге және шаңыраққа бекітіліп, киіз үйдің биіктігі мен кеңдігін анықтайды. Сонымен қатар, уықтар саны артқан сайын киіз үй кеңейеді, биік әрі тұрақты болады. Олар үйдің тірек қабілетін арттырып, құрылымның беріктігін қамтамасыз етеді. Бұл ұшқыр әрі ілгері жүйелі жүйе көшпенді тұрмыстың қажетіне толық сай келіп, өте мықты әрі икемді құрылыс элементі саналады.

6. Шаңырақ — үйдің жүрегі

Шаңырақ — киіз үйдің ең маңызды бөлігі, төбесінде орналасқан дөңгелек ағаштан жасалған құрылым. Ол киіз үйдің құрылымын біріктіріп, барлық уықтар шаңыраққа меңзеледі. Бұл бөлшек қазақ халқының отбасы мен бірлігінің символы ретінде ерекше мәнге ие. Шаңырақ — кең даладағы ұлттық құндылықтың, тұтастық пен татулықтың көрінісі. Оның айналасында отбасы мүшелері жиналып, ортақ өмірдің мәні мен мағыналарын бөліседі.

7. Киізбен қаптау ерекшелігі

Киіз үйдің сыртын қаптайтын киіз — қой жүнінен йыналған, қалың әрі жұмсақ материал. Ол қыста жылуды сақтап, жазда салқындық сыйлайтын табиғи қорғаныс рөлін атқарады. Киіздің табиғи түстері киіз үйдің сыртқы көркемдігін одан әрі арттырады және көрінісі қоршаған ортаға үйлесімділікпен жалғасады. Бұл өз кезегінде киіз үйді дала мен табиғат элементтерімен үйлесімді етіп көрсетеді.

8. Есіктің маңызы

Киіз үйдің есігі көбінесе ағаштан жасалып, дәстүр бойынша батысқа қаратады. Бұл орналасу үй ішіндегі жылудың сақталуына ықпал етеді. Сонымен қатар, есік биіктігі төмен етіп жасалып, оның үстіне әдемі оюлы перде ілінеді. Бұл киіз үйге ерекше көрік береді әрі қазақтардың дәстүрін, әдет-ғұрпын айқын көрсетеді.

9. Ішкі кеңістік құрылымы

Киіз үйдің ішкі кеңістігі белгілі бір тәртіппен ұйымдастырылған. Алдымен, оң жақ бөлігінде қонақтарға арналған орын орналасады, бұл қонақжайлық пен құрметтің көрінісі. Сол жағында үй иелерінің жеке заттары сақталады, ал ортада ошақ бар. Ошақ от жағылымызды ғана емес, ыстық тағам мен шәйдің иісін сақтап, отбасылық қуаныш пен жылылық әкеледі.

10. Киіз үйді жылдам құру

Көшпелі қазақ халқы үшін киіз үйді тез және оңай құрастыру маңызды болды. Оның жеңіл құрылымдық бөлшектері бірінің үстіне бірі оңай қойылып, үй бірнеше сағаттың ішінде дайын бола алатын. Мұндай икемділік көшпелі өмір салтының кеңістігінде қатар жүретін халықтың өмір сүру қағидасымен тығыз байланысты болды.

11. Киіз үйдің ішін безендіру

Киіз үйдің ішкі кеңістігі алаша, текемет және сырмақ сияқты түрлі кілемдермен көмкеріледі. Олар отбасылық жайлылық пен жылы атмосфераны қалыптастырып, сәнді әрі табиғи көрініс береді. Сонымен қатар, сәндік заттар мен өрнектер — қоржын, жүкаяқ сияқты тұрмыстық бұйымдар арқылы киіз үйге ұлттық нақыш пен рухани мән беріледі. Бұл элементтер қазақ халқының ерекше мәдениетін көрсетеді.

12. Киіз үйдегі ұлттық мерекелер

Киіз үйде ерекше ұлттық мерекелер өткізіледі. Мысалы, Наурыз мейрамында киіз үйдің төбесі көкке ашылып, дастархан ұлттық тағамдармен безендіріледі. Бұл мереке қауымның бірлігін, табиғаттың оянуын және жаңаруды тойлайды. Сонымен қатар, киіз үйде той-томалақтар мен сүндет тойлары ұйымдастырылып, ұлттық ойындар балалар мен қонақтардың көңілін көтеріп, дәстүрлер жаңғырады.

13. Киіз үйдің табиғатпен үндестігі
Киіз үйдің негізі табиғи ағаш пен қой жүнінен жасалған киізден тұрады. Бұл материалдар жылуды жақсы сақтап, экологиялық таза әрі қоршаған ортаға зиян келтірмейді.
Киіз үй жеңіл және жылдам құрылады, ол көшпелі өмір салтына ерекше ыңғайлы. Осы ерекшелігі арқасында киіз үй табиғатпен үйлесімді өмір сүруге және ресурстарды үнемдеуге септігін тигізеді.
14. Балаларға арналған қызықты деректер

(Бұл слайд мазмұны көрсетілмеген, сондықтан нақты мәтін әзірленбеді.)

15. Киіз үйдегі ерекше заттар

Киіз үйдің ішінде қолданылатын ерекше заттардың әрқайсысы маңызды әрі әрі ерекше мәнге ие. Мысалы, жүкаяқ — заттарды сақтайтын арнайы орын, ал саба — қымыз құятын ыдыс. Бұл заттар тұрмыстың жайлылығын арттырып, қазақ халқының ұлттық ерекшелігін айқын көрсетеді. Сонымен қатар, асадал — тағам мен нанды қорғайтын шағын шкаф, әр зат киіз үйдің салт-дәстүрін толықтырады және оның рухын ашады.

16. Киіз үй — қонақжайлылық символы

Көне кезде қазақ даласының жазық дала төсінде киіз үйдің есігі әрдайым ашық тұрған. Бұл – қонақжайлылықтың нағыз белгісі. Келген адамды үй иесі ерекше құрметпен қарсы алып, оның жайлылығы үшін бар күш-жігерін салады. Бұл дәстүр біздің халқымыздың сипатын айқындайтын маңызды қасиет.

Киіз үй қонағына тек жататын орын ғана емес, сонымен бірге дәстүрлі тағамдар ұсынылатын, жылы сөздер айтылатын ерекше орын. Бұл ашық пейіл мен адамгершіліктің белгісі. Қазақтар қонақты жылылықпен қарсы алып, бойдағы жақсы қасиеттерін, мейірімділігін көрсетумен ерекшеленеді.

17. Киіз үй мен заманауи құрылыс

Бүгінгі күнде киіз үй тек қазақ дәстүрінің символы ғана емес, сонымен қатар туризм мен мәдени шараларда кеңінен қолданылады. Бұл ұлттық мәдениетті дәріптеудің бір тәсілі ретінде аса маңызды орын ала бастады. Киіз үйдің ерекше сәулеті мен функционалдығы заманауи қоғамда да жоғары бағаланып отыр.

Сонымен қатар, киіз үйдің құрылымдық ерекшелігінен шабыт алған экологиялық үйлер бүкіл әлемнің бірнеше елінде салына бастады. Бұл үйлер табиғатпен үйлесімді өмір сүрудің мәнін көрсетеді, өйткені олар экологиялық таза материалдардан, қоршаған ортаны ластамайтын технологиялармен жасалады.

18. Қазақ халқы және киіз үй

Өкінішке орай, бұл слайдта мақалалар мәтіні толық анықталмаған. Бірақ дәстүрлі қазақ қоғамында киіз үй – тек қана баспана емес, сонымен бірге ұрпақтан ұрпаққа берілетін рухани және мәдени мұра ретінде қаралған. Киіз үй қазақтардың өмір салты мен дүниетанымының негізі болып есептеледі. Оның әрбір элементі – тарих пен салт-дәстүрдің көрінісі.

19. Киіз үйден үйренетін құндылықтар

Киіз үй қазақ халқының бірлігі мен ынтымағының құндылығын көтере түседі. Бұл үйлерде отбасы мүшелері мен достар бір шаңырақ астында жиналып, өзара сыйластық пен ұжымдық рухты нығайтады. Мұндай ортада әркімнің орны ерекше, бір-біріне деген құрмет жоғары.

Сонымен қатар, киіз үй табиғатпен үйлесімді ортада өмір сүруді үйретеді. Оның қарапайым және ыңғайлы дизайны табиғатқа зиян келтірмей тұруға мүмкіндік береді. Отбасында жылулық пен қамқорлықтың үлгісі балалық шақтан бастап қалыптасады, бұл балаға өмір бойы керек маңызды сабақтар береді.

20. Киіз үй – ұлттық мұраның алтын діңгегі

Киіз үй қазақ мәдениеті мен руханиятының терең түп-тамыры болып табылады. Бұл құрылым ғасырлар бойы қазақ халқының бірлігі мен берекесінің символы ретінде сақталып келеді. Киіз үйден тараған жылы сөздер, мейірімділік пен сыйластық болашақ ұрпаққа маңызды мәдени мұра ретінде жетеді. Сол арқылы қазақ халқы өз болмысын, салт-дәстүрін және ұлттық рухын сақтап қалуда.

Дереккөздер

Қазақ халқының этнографиясы. Алматы, 2003.

Тұрмыс және мәдениет. Қазақ киіз үйінің тарихы мен құрылымы. Астана, 2010.

Бекмұхамедов Б. Көшпенділер мәдениеті және киіз үй. Алматы, 2015.

Наурыз: ұлттық дәстүрлер мен бүгінгі күн. Қарағанды, 2018.

Қой жүнінен жасалған киіздің қасиеттері. Нұр-Сұлтан, 2021.

Қазақ Ассамблеясы. Қазақтың киіз үйі: тарихы мен мәдениет. Алматы, 2018.

Базарбаев Т. Қазақ халқының қонақжайлылығы туралы зерттеу. Нұр-Сұлтан, 2020.

Сұлтанов А. Киіз үй және экологиялық дизайн. Құрылыстану журналы, 2021, №3.

Нұрмаханов Е. Қазақ үйі мен отбасы: тарихи және мәдени аспектілер. Алматы, 2019.

Тұрсынбаев Д. Қазақтардың рухани мұрасы. Алматы, 2017.