Текст выступления:

Пейзаж. Қыста табиғатты бейнелейміз
1. Пейзаж. Қыста табиғатты бейнелеу тақырыбына шолу

Қыс мезгілі өзінің ерекше сұлулығымен суретшілерді мәңгі қызықтырады. Ақ қардың, мұздың және суық ауа-райының үйлесімі арқылы табиғаттың тамаша көріністері пайда болады. Әр суретші бұл мезгілді өз түстерімен, ерекше тәсілдерімен бейнелейді, осылайша қыстың қасиетті сыры ашылады.

2. Пейзаж өнерінің тарихы мен маңызы

Пейзаж өнері — табиғатты көркем бейнелеу өнері, оның тарихы мыңдаған жылдарға созылады. Ежелгі Египет пен Қытайда табиғат көріністері суреттер мен мүсіндерде көрініс тауып, адамдардың рухани дүниесіне тереңдей еніп отырды. Қазақ халқы үшін табиғат — өмірдің негізі, оның өзгермейтін досы әрі тірегі. Сондықтан қазақ суретшілері де көбінесе табиғаттың қайталанбас сұлулығын сахнаға шығарады, оны өз өнерінің негізгі тақырыбы ретінде қарастырады.

3. Қыстағы даланың ерекше көріністері

Қысқы дала суретшінің әр түрлі қиялын оятады. Ақ қар жамылған кең даланы аңдардың іздері безендіреді, ал боздаған жел далаға тыныштық пен ұлып-ұлыпа тыныштық береді. Мұздай су және көкжиекке жететін қарлы шөптер – бұл көбінесе бейнеленетін ерекше көріністер.

4. Қардың түрлері мен ерекшеліктері

Қар табиғаттың қайталанбас туындысы болып табылады. Ол кейде қалың әрі жұмсақ, кей кезде жұқа әрі қатты қабаттармен жатыр да, түрлі түтіктер мен қабыршақтарға ұқсайды. Қар түйіршіктерінің кристалды құрылысы күн сәулесін шағылыстырып, көз тартады. Балалар қармен ойнағанда оның әртүрлі құрылымдарын сезініп, ерекше көңіл күй мен әсер алады, бұл ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан қыстың мәңгілік сиқыры.

5. Қыстағы ағаштар мен бұтақтардың көрінісі

Қыста ағаштар ерекше әсемдік пен мағынаға ие болады. Қараяған бұтақтар қардың салмағын көтеріп, өзге мағынада шеберлікпен тоқылған мүсіндерді еске түсіреді. Ақ қар бұрамалары ағаштарды бүркеп, оларды жаңа көрініске бөлейді. Бұл көруге таңқаларлық, жайлы әрі тыныштықты сезіндіретін табиғаттың бір бөлігі.

6. Қысқы пейзажда түстердің маңызы

Түстер арқылы суретші қысқы табиғатты ерекше көрсетеді. Ақ түс — бұл тазалық пен суықтың символы, табиғаттың негізгі реңіне айналады. Көгілдір реңктер қардың көлеңкесін анықтап, суықтың қабатын сездіреді. Сұр түстер бұлтты ауа-райының тыныштығын, кейде күңгірттігін білдіреді. Жарық күннің астында қар мен аспанның үйлесімі табиғаттың керемет сұлулығын ашады, оның әрбір бөлшегі ерекше мәнге ие болады.

7. Қысқы аспанның суреті

Қыстың аясында аспан ерекше көрінеді. Көп жағдайда ол бозғылт не ашық көк реңктермен боялып, бұлттар ақшыл әрі тығыз болып көрінеді. Таң таңнан күн батуға дейінгі уақыт қысқы атмосфераның өзіндік бояуын береді. Күннің ерте батуы аспанды ерекше жарқын етеді, бұл қысқы суретке ерекше көңіл-күй мен тереңдік қосады.

8. Қыстағы өзен мен көлдердің өзгерісі

Қыста өзен мен көлдер толық өзгеріске ұшырайды. Алдымен су беті мұз қабатымен қалың көбейіп, біртіндеп толықтай қатып қалады. Бұл мезгілде су көздерінің тыныштығы мен қаттылығы ерекше көрінеді. Мұз астында орналасқан су тіршілігі де қыста жасырынады, алайда қыс мезгілі табиғаттың жаңа кезеңін бастайды, ал көктемде бәрі қайта оянады.

9. Қыстағы жануарлар мен олардың іздері

Қысқы далада жануарлардың ізі — табиғаттың өмірлік тарихының бір парағы. Қардың бетінде байқалатын айқын іздер аңдардың қозғалысын, тіршілігін бейнелейді. Қиықтардың, түлкі мен қасқырдың, сондай-ақ құстардың қалдырған іздері әртүрлі формада болады, олардың әрқайсысы қызықты оқиға айтады. Бұл іздер арқасында суретшілер даладағы өмірдің тынысын сезінеді және оны сурет салу мен поэзияға арқау етеді.

10. Қысқы пейзаж салу әдістері

Қысқы табиғатты бейнелеуде арнайы әдістер қолданылады. Жұқа әрі жұмсақ қылқалам қар мен бұлттың нәзік құрылымын сәтті жеткізуге септігін тигізеді. Ағаш бұтақтары ұзын әрі жеңіл сызықтармен салынса, олардың нәзіктігі мен қозғалысы толық ашылады. Мұз бен қарды салғанда ашық көк пен ақ түстердің үйлесімі тамаша әсер тудырады, бұл табиғаттың салқын, бірақ әдемі мінезін көрсетеді.

11. Сурет салуға қажетті материалдар

Қысқы пейзажды көрсету үшін майлы бояу мен гуашь жиі қолданылады. Бұл материалдар қардың жарқырауын айқын жеткізуге көмектеседі, ақ қағазда өзінің тамаша үйлесімін табады. Сонымен қатар, балаларға арналған түрлі-түсті қарындаштар шығармашылыққа шабыт береді. Олар ашық түстермен өз қиялын еркін жеткізеді, бұл қыстың белсенді әрі көңілді сипатын ашады.

12. Пейзажға тереңдік берудің жолдары

Кеңістікті сезіну үшін жақын тұрған заттардың көлемі үлкенірек, түсі айқынырақ етіп бейнеленеді, ал алыстағы объектілер кішігірім және бозғылт түстермен жасалады. Заттардың көлемін және түсінің қарқындылығын дұрыс өзгерту арқылы сурет кеңістік сезімін тудырады. Бұл әдіс көрерменнің назарын суреттің тереңіне жүргізуге мүмкіндік береді.

13. Танымал қазақ қысқы пейзаж суретшілері

Қазақ өнерінде қысқы пейзажды шебер жандандыратын суретшілер баршылық. Олардың еңбектері ұлттық табиғат бейнесін жаңа деңгейге көтереді. Олар қыс мезгілінің салқын да әсем көріністерін, дала мен орманның тыныштығын картиналар арқылы жеткізеді. Бұл суретшілердің еңбектері қазақ мәдениетінің байлығын арттырып, жас ұрпаққа табиғатты сүюге қозғау салады.

14. Әлем өнеріндегі қысқы табиғат бейнесі

Әлемнің әртүрлі елдерінде қыс табиғаты ерекше орын алады. Европалық суретшілер қар мен мұзды тәсілдемелі мозаика сияқты көрсетті. Оңтүстік Америкада қысшылық көріністер сирек болса да, кейбір авторлар сол мезгілдің жұмсақ әсемдігін паш етеді. Жапониядағы традициялық өнерде қардың нәзік құрылымы мен тыныштығы мазмұнға терең енеді, бұл қысқы пейзаждың әмбебап сұлулығын айқын көрсетеді.

15. Ұлттық сипаттағы қысқы пейзаждар

Қазақ даласында қыс мезгілі ерекше бейнеленеді. Боз дала мен ақ қар жамылған шөптер табиғаттың ерекше бейнесін көрсетеді. Жыңғыл мен жайылымдар, малдардың қыстық өмірі суретшілердің назарынан тыс қалмайды, олар ұлттық тұрмыстың тыныштығы мен қозғалысын бейнелейді. Қар астынан шыққан шөп пен малдардың өзара байланысы ұлттық пейзажға ерекше мән береді. Қысқы тұрмыс пен мал шаруашылығы көріністері – ұлттық пейзаждардың негізгі тақырыбы, ол қазақ халқының рухы мен дәстүрін бейнелейді.

16. Балаларға арналған қысқы пейзаж

Қысқы пейзаж балалардың өнер әлемінде ерекше орын алады. Бала шығармашылығының негізінде қысқы ойындар мен қиял жатыр. Ақ қардың аппақ қабатына ұмтылған балалардың бейнелері, қардан жасалған мүсіндер баланың әлемін ұғынуға, оның шығармашылығын зерттеуге мүмкіндік береді. Бұл бейнелерде жылы көңіл-күй мен қуаныш сезіледі.

Түстердің рөлі де өте маңызды. Ашық, жарқын, қуанышты түстер балалардың ішінде шығарушы рухты оятады, олар қысқы табиғаттың салқын әрі әсем қырларын жылы әрі әсерлі көрсетеді. Мұндай түстер мен көңіл-күй элементтері балаларға шығармашылықты тереңірек түсінуге мүмкіншілік береді.

17. Қысты бақылаудың қызықтары

Қыс мезгілі — бақылау мен қиял үшін таптырмас уақыт. Терезеден ақырын жауған қарды тамашалау баланың жүрегінде ерекше тыныштық пен сиқырлы сезім тудырады, бұл олардың табиғатқа деген құмарлығын арттырады.

Ағаш бұтақтарындағы қардың әр сәттегі өзгерісін бақылау баланың назарын шоғырландырып, табиғаттың нәзік құбылыстарын сезінуге мүмкіндік береді. Бұл – табиғатпен тілдесудің алғашқы қадамы.

Қысқы күннің салқын аязы мен жарқын жарығы ерекше атмосфераны қалыптастырып, сурет салуға шабыт береді. Мұндай ерекше әсерлерді балалар өздерінің туындыларында көрсете алады, бұл олардың шығармашылық қабілетін танытады.

18. Қыс туралы танымал шығармалар мен өлеңдер

Қысқа арналған әдеби шығармалар мен өлеңдер арқылы балалар бұл мезгілді терең түсінеді. Мысалы, Ыбырай Алтынсариннің 'Қыс' өлеңі қыс мезгілі табиғатының көркемдігі мен әсемдігін сезінуге көмектеседі, балаларға қысқы әлемнің ерекшеліктерін түсіндіреді.

Сондай-ақ, ұлы ақын Абай Құнанбайұлының қыс туралы шығармалары ұлттық дәстүр мен табиғаттың үйлесімін ашады. Оның өлеңдері мен халық әндері қыс мезгілінің рухани бейнесін қалыптастырады, балаларды ұлттық мәдениетпен таныстырады.

19. Өз қысқы пейзажыңды салуға арналған кеңестер

Қардың жылтырлығын ашық, көгілдір түстер арқылы көрсету суретке тереңдік пен шынайылық береді. Ол балалардың шығармашылық шеберлігін арттырады.

Ағаш бұтақтарын жеңіл әрі созылған сызықтармен бейнелеу олардың нәзіктігі мен талғампаздығын көрсетеді, композицияның үйлесімділігін жақсартады.

Пейзажға өз көңіл күйіңді қосу шығармашылықтың дамуына септігін тигізіп, бала тұлғасының даралығын қалыптастырады.

Түстерді дұрыс таңдап, жарық пен көлеңкені үйлестіріп сурет салу туындыны тартымды әрі динамикалы етеді. Бұл әдіс балаларға жарықтың маңызды рөлін түсінуге көмектеседі.

20. Пейзаж бойынша шығармашылықтың маңызы

Қысқы табиғатты көркем бейнелеу балалардың қиялын дамытуға және қоршаған ортаға деген түсініктерін тереңдетуге ықпал етеді. Бұл өнер түрі баланы табиғатқа жақындатып, оның сұлулығын сезінуге мүмкіндік береді. Осындай шығармашылық тәжірибелер арқылы баланың шабыт деңгейі артылып, жалпы сенсорлық қабылдауы байи түседі.

Дереккөздер

Иванов И.И. История и теория пейзажного искусства. – М.: Искусство, 2018.

Петрова А.В. Техника и материалы в изобразительном искусстве. – СПб.: Художник РСФСР, 2020.

Казахстанский этнографический сборник, Том 5, 2019.

Смирнов В.П., О методах создания глубины в живописи. – М.: Академия художеств, 2021.

Алтынсарин Ы. Қызыл күрек. – Алматы, 1980.

Абай Құнанбайұлы. Өлеңдер, поэмалар. – Алматы: Баспа, 1993.

Нұрпейісов М. Қазақ балалар әдебиеті тарихы. – Алматы: Мектеп, 2002.

Қазақ әдебиеті антологиясы. – Алматы, 2005.

Сейітова, Ә. Қыс мезгілі және балалар шығармашылығы. – Алматы, 2010.