Текст выступления:

Қазақстан Республикасындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-шаралар жүйесі. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет
1. Қазақстан Республикасындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың жалпы шолуы және негізгі бағыттары

Сыбайлас жемқорлықпен күрес мәселесі еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуына тікелей әсер ететін маңызды стратегиялық міндеттердің бірі болып табылады. Бұл күрестің тиімділігі мемлекеттің тұрақтылығы мен халықтың сенімін нығайтуда шешуші рөл атқарады. Қазақстан Республикасының тәуелсіздігін алғаннан кейін жыл сайын сыбайлас жемқорлыққа қарсы саясаттың құқықтық және ұйымдастырушылық негіздері жетілдіріліп келеді.

2. Сыбайлас жемқорлықпен күрестің құқықтық және тарихи негіздері

Қазақстан тәуелсіздік алған 1991 жылдан бастап өзінің заңнамалық базасын қалыптастырып, 1998 жылы алғашқы сыбайлас жемқорлыққа қарсы заң қабылданды. Бұдан кейін, 2015 жылға дейін бірнеше маңызды құқықтық актілер қабылданып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүйесі құрыла бастады. Бұл үдерістер еліміздің құқықтық мәдениетін арттыруға және мемлекеттің заңдық негіздерін нығайтуға бағытталды.

3. Сыбайлас жемқорлықтың негізгі түрлері мен қоғамдағы көріністері

Қазақстан қоғамында сыбайлас жемқорлықтың бірнеше түрі кең таралған. Олардың арасында парақорлық, қызмет өкілеттігін теріс пайдалану және біліктіліксіздікті пайдалану ашық көрінеді. Мысалы, кейбір мемлекеттік қызметшілер шешім қабылдау кезінде өз мүдделерін қозғайды, бұл әділеттілікке нұқсан келтіреді. Қоғамда бұл құбылыстың зардаптары кеңінен сезіледі, әсіресе әлеуметтік теңсіздікті ұлғайтып, жемқорлыққа қарсы сенімсіздікті арттырады.

4. Сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік-экономикалық зардаптары

Сыбайлас жемқорлық экономиканың дамуына кедергі жасап, ресурстардың әділетсіз бөлінуіне алып келеді. Бұл әлеуметтік теңсіздік пен кедейшіліктің өсуіне, халықтың мемлекетке деген сенімінің төмендеуіне себеп болады. Сонымен қатар, инвестициялық климат нашарлап, шетелдік және отандық бизнеске теріс әсер етеді. Оның салдары ретінде құқықтық тәртіптің әлсіреуі мен әлеуметтік тұрақсыздық байқалады.

5. Сыбайлас жемқорлыққа әкелетін негізгі себептер

Сыбайлас жемқорлықтың түпкі себептері арасында мемлекеттік басқару жүйесіндегі ашықтықтың жоқтығы маңыздылығын жоғалтқан жоқ. Жабық шешім қабылдау процестері парақорлықты қолдайтын ортаны қалыптастырады. Сонымен қатар, құқық қорғау және сот жүйесінің кемшіліктері заңдардың толық орындалмауына әкеледі. Қоғамда құқықтық сауаттың төмендігі мен сыбайлас жемқорлыққа қатысты теріс әлеуметтік қағидалардың қалыптасуы да бұл мәселеге ықпал етеді. Жазаның жеткіліксіздігі мен әлеуметтік бақылаудың әлсіздігі сыбайлас жемқорлықты тоқтатуға кедергі келтіреді.

6. Қазақстан және шетелдік сыбайлас жемқорлық индексі (2023)

2023 жылғы Transparency International мәліметтері бойынша Қазақстанның сыбайлас жемқорлық индексі 40 ұпайды құрап, әлемдік рейтингте 101-орынға ие болды. Бұл көрсеткіш Орталық Азиядағы ең жоғары және салыстырмалы түрде төмен деңгей екендігін білдіреді. Жалпы, соңғы жылдарда Қазақстанның сыбайлас жемқорлық деңгейі тұрақты түрде жақсарып, тиімді мемлекеттік реформалар жүзеге асырылуда.

7. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-шаралар жүйесінің құрылымы

Қазақстанда сыбайлас жемқорлықпен күрес мемлекеттік органдардың үйлесімді жұмысы арқылы жүзеге асады. Мәселен, Сыбайлас жемқорлыққа қарсы агенттік, прокуратура және полиция бұл салада бірлесіп құқықтық актілер мен стратегияларды іске асырады. Ішкі бақылау және алдын алу тетіктері, оның ішінде ақпараттық технологияларды пайдалану, сыбайлас жемқорлықты төмендетуге бағытталған маңызды құралдарға айналды. Бұл жүйе деректер негізінде кешенді бақылауды қамтамасыз етеді.

8. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнамалық негіздер

2015 жылғы «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң Қазақстанның құқықтық жүйесінің маңызды тірегі болып табылады және құқықтық мәселелерді нақты реттейді. Сонымен бірге, Қылмыстық және Әкімшілік кодекстерде сыбайлас жемқорлыққа қатысты құқық бұзушылықтар мен жауапкершілік нақты айқындалып, заңдардың күші арттырылды. Бұл заңнамалық база мемлекеттік қызметшілерден бастап азаматтарға дейін заң алдындағы міндеттер мен жауапкершілікті айқындап, құқықтық реформалардың негізін қалыптастырды.

9. Сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының сандық динамикасы (2010–2023)

2010 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтарының саны айтарлықтай төмендеді. Бұл тиімді мемлекеттік реформалар мен алдын алу шараларының нәтижесінде қол жеткен жетістік. Статистикалық мәліметтерге қарағанда, заң орындары мен бақылау механизмдері жемқорлық қылмыстарына қарсы күресте жұмысты күшейткен сайын, оның деңгейі төмендеді. Бұл көрсеткіш мемлекеттік саясаттың оң нәтижесін айқындайды.

10. Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі

2019 жылы құрылған Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі тәуелсіздікпен жұмыс істейді және сыбайлас жемқорлық фактілерін анықтау мен тергеуді жүзеге асырады. Агенттік өз функцияларын атқарып қана қоймай, сондай-ақ алдын алу шараларын іске асыруға, азаматтық қоғам мен халықаралық серіктестермен ынтымақтастыққа басымдық береді. Оның қызмет бағыттары еліміздің сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресінің тиімділігін арттыруға бағытталған.

11. Ұлттық деңгейдегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиялар мен бағдарламалар

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы ұлттық стратегиялар мен бағдарламалар ұдайы дамып келеді. Бұл ерекшелікті 2010 жылдан басталған алғашқы бағдарламалаулардан бастап 2020 жылға дейінгі кешенді шараларға дейін бақылауға болады. Әрбір кезеңде заңнамалық база, мемлекеттік органдардың қызметі және қоғаммен байланыс күшейтіліп, жемқорлыққа қарсы күрестің кешенді жүйесі қалыптасты.

12. Сыбайлас жемқорлық фактісін анықтаудан жазаға дейінгі үдеріс

Сыбайлас жемқорлыққа қатысты фактілерді анықтау мен оларды заңды жауапкершілікке тарту арасында бірқатар кезеңдерден өтеді. Бұл үдеріс мемлекеттік органдардың және қоғамдық бақылаудың бірге жұмыс істеуін талап етеді. Алдымен, фактілер тіркеліп, тергеу жұмыстары жүргізіледі, содан кейін сот процесі басталып, заңды шешім қабылданады. Ол кезеңдерде айқындылық пен әділдік сақталуы үлкен маңызға ие.

13. Халықаралық ынтымақтастық және сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәжірибе алмасу

Қазақстан сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте халықаралық ұйымдармен тығыз байланыста жұмыс жүргізуде. Transparency International секілді ұйымдармен ынтымақтастық, халықаралық конференциялар мен тәжірибелер алмасу жемқорлыққа қарсы саясаттың сапасын арттыруға септігін тигізеді. Бұл халықаралық стандарттарды енгізу мен заңнаманы жетілдіруде үлкен рөл атқарады.

14. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастырудағы білім беру рөлі

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруда білім беру маңызды рөл атқарады. Мектептер мен жоғары оқу орындарында азаматтық және құқықтық сауаттылықты арттыруға бағытталған арнайы бағдарламалар жүзеге асырылады. Олар оқушылар мен студенттерге адалдықтың құндылығын түсіндірумен қатар, моральдық қағидаттарды нығайтуға жәрдемдеседі. Бұл жастарды қоғамдағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы белсенді күшке айналдыруға бағытталған іс-әрекеттер қатарында орналасқан.

15. Білім ұйымдарындағы (мектеп және ЖОО) сыбайлас жемқорлыққа қарсы жұмыстар

Білім беру мекемелерінде сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес әртүрлі әдістермен жүргізіледі. Арнайы элективті курстар мен «адалдық сағаттары» оқушылар мен студенттерге жемқорлыққа қарсы түсінік береді. Пікірталас, дөңгелек үстелдер құқықтық сауаттылықты арттырады, моральдық қағидаларды нығайтады. Сонымен қатар, тәжірибелі заңгерлер мен мамандардың қатысуымен семинарлар мен кездесулер ұйымдастырылып, жастарды құқықтық мәдениетке баулуға ерекше көңіл бөлінеді.

16. Азаматтық қоғамның сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметі

Қоғамдық ұйымдардың сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресіндегі рөлі айрықша маңызды. Мысалы, "Адалдық алаңы" мен "Transparency Kazakhstan" сынды ұйымдар коррупциялық қылмыстарды зерттеу және оларды талдау жұмыстарын жүйелі түрде жүргізеді. Бұл ұйымдар қоғамдағы сыбайлас жемқорлықтың алдын алу бағытында нақты деректерді жинап, талдау арқылы мемлекеттік түзетулерге ұсыныстар енгізеді.

Сондай-ақ, БАҚ пен блогерлер көпшілікке ақпарат таратудың тиімді құралдары ретінде құқық бұзушылықтарды, оның ішінде сыбайлас жемқорлық оқиғаларын ашуға ықпал етеді. Бұдан басқа, әлеуметтік желілердің күшеюі қоғамдық мониторингтегі жаңа мүмкіндіктер туғызды, бұл онлайн-петициялар мен қоғамдық тыңдауларды ұйымдастыруға көптеген адамды тартады.

Қоғамдық бақылау механизмдері сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимылдардың ашықтығын арттырып, олардың тиімділігін молайтуға септігін тигізеді. Жалпы алғанда, азаматтық қоғамның бұл қызметі мемлекеттің сенімділігі мен заң үстемдігін нығайтуға бағытталған күрделі процестің ажырамас бөлігі болып табылады.

17. Сыбайлас жемқорлық негізіндегі қылмыстар түрлері (2022 жылғы мәліметтер)

2022 жылғы ҚР Бас прокуратурасының мәліметтеріне қарағанда, сыбайлас жемқорлық негізінде жасалған қылмыстардың ішінде қызметтік өкілеттілікті теріс пайдалану мен пара алу ең жиі тіркеледі. Бұл екі қылмыс түрі қоғамдық сенімге ең үлкен нұқсан келтіретіндері болып табылады.

Қызметтік өкілеттілікті теріс пайдалану – мемлекеттік қызметшілердің заңсыз іс-әрекеттері, олар өз өкілеттіктерінен асып, жеке мүдделерін көздейді. Сонымен қатар, пара алу да кең таралған құбылыс, ол экономикалық дамуға, әділеттілік пен заңдылыққа кері әсер етеді.

Бұл деректер сыбайлас жемқорлықпен күрес жүйесінде әсіресе осы бағыттарға ерекше назар аударудың маңыздылығын көрсетеді. Сондай-ақ, бұрынғы жылдарға қарағанда, кейбір басқа да түрлері төмендеген болса, бұл салада кешенді іс-шаралардың қажеттігі арта түседі.

18. Сыбайлас жемқорлықтың алдын алу: цифрлық және IT технологиялар

Цифрлық технологиялар сыбайлас жемқорлық мәселесін шешуде жаңа мүмкіндіктер ашады. Мысалы, электронды мемлекеттік қызметтер арқылы бюрократиялық кедергілер азайып, қызмет көрсету сапасы артты. Бұл әдіс пара алудың алдын алуда тиімді саналуда.

Екінші жағынан, блокчейн технологиясы транзакциялардың ашықтығын қамтамасыз етіп, ақпараттың бұрмалануын қиындатады. Жасанды интеллект пен үлкен деректерді талдау жүйелері сыбайлас жемқорлықтың алдын алу үшін күдікті әрекеттерді ерте кезеңде анықтауға мүмкіндік береді.

Көптеген елдерде онлайн платформалар арқылы азаматтық бақылау жүргізу, есеп беру мен ақпарат алмасу айтарлықтай жақсарды. Бұл үрдістер Қазақстанда да ары қарай дамытылып, цифрлық трансформация арқылы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті күшейтуге бағытталуы тиіс.

19. Халықаралық алдыңғы тәжірибелер: Сингапур, Эстония, Корея мысалдары

Сингапур – сыбайлас жемқорлықты азайтуда әлемдегі ең табысты елдердің бірі. Оның мысалы – мемлекеттік қызметтерді цифрландыру және ғана емес, азаматтардың белсенді қатысуы. Мемлекет әр деңгейде бақылау және ашықтықты қамтамасыз етуді қолға алған.

Эстония цифрлық мемлекет ретінде кеңінен танылған. Оның е-сервистері арқылы барлық мемлекеттік операциялар интернет арқылы жүріп, бұл мемлекеттік қызметтерді барынша қолжетімді және ашық етеді. Бұл елде сыбайлас жемқорлық деңгейі төмен және сенімділік жоғары.

Оңтүстік Корея да сыбайлас жемқорлықпен күрестегі табысы Қазақстан үшін үлгі болып табылады. Онда құқықтық реформалар мен технологиялық тың әдістер қолданып, қоғамның ашықтық пен әділеттілікке деген талаптары жоғары деңгейде сақталады. Бұл елдің тәжірибесі мемлекеттік басқарудың тиімді әдістемесін көрсетеді.

20. Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті дамытудың келешегі

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру – бұл тек құқықтық немесе әкімшілік мәселе ғана емес, біртұтас мәдени және әлеуметтік реформа талабы. Мәдени және құқықтық реформаларды үйлестіре отырып, сонымен қатар цифрлық технологияларды кешенді енгізу арқылы ашықтық пен жауапкершілікті арттыру маңызды.

Бұл бағытта жас ұрпақ сыбайлас жемқорлыққа қарсы рухта тәрбиеленуі, сондай-ақ қоғамда сыбайлас жемқорлықты қабылдамау мәдениетін дамыту қажет. Сонымен қатар, мемлекеттің барлық деңгейлерінде тиімді бақылау жүйесін құру арқылы мемлекеттік саясаттың ашықтығы артып, азаматтық қоғамның белсенділігі жандана түседі.

Осылайша, елімізде сыбайлас жемқорлықты барынша азайтуға бағытталған кешенді шаралар Қазақстанның экономикалық және әлеуметтік дамуында жаңа кезеңнің ашылуына ықпал етеді.

Дереккөздер

Transparency International. Corruption Perceptions Index, 2023.

Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңы, 2015.

Қазақстан Республикасының Ішкі істер министрлігі. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-шаралар туралы есеп, 2023.

Прокуратура және құқық қорғау органдарының сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызметі туралы материалдар, 2019-2023.

Қазақстан Республикасы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің ресми мәліметтері, 2019-2023.

ҚР Бас прокуратурасының ресми мәліметтері. – 2023.

Transparency Kazakhstan қоғамдық ұйымының зерттеулері. – Алматы, 2022.

World Bank. Digital Technologies and Anti-Corruption: Global Perspectives. – Washington, 2021.

Сингапур және Эстониядағы цифрлық мемлекеттік басқару тәжірибесі. – Халықаралық зерттеу, 2020.