Текст выступления:

Қазақстан Республикасында сыбайлас жемқорлыққа қарсы бағытталған құқықтық және саяси актілер. Қазақстан Республикасының 2015-2025 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясы
1. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы құқықтық және саяси актілер: негізгі бағыттар

Бүгінгі баяндамамызда елімізде сыбайлас жемқорлыққа қарсы жүргізіліп жатқан құқықтық және саяси шаралардың басты бағыттары қарастырылады. Бұл тақырып өзекті әрі қоғамның дамуына тікелей әсер ететіні анық. Сыбайлас жемқорлықпен күресу – мемлекеттік тұрақтылық пен әділдікті қамтамасыз етудің негізгі шарты.

2. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тарихы мен құқықтық негіздері

Тәуелсіз Қазақстанның алғашқы жылдарынан бастап, сыбайлас жемқорлық қоғамдық мәселеге айналды. Экономика мен саяси өмірдің көптеген салаларына еніп, қоғам дағдарысына себеп болды. 1998 жылы алғаш рет «Сыбайлас жемқорлықпен күрес туралы» заң қабылданып, ол мемлекеттің нормативтік-құқықтық базасының бастауы болды. Конституцияның 15, 17 және 39-баптары сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте құқықтық негіз болып табылады, заңның жоғары дәрежелі нормалары ретінде мемлекет құрылымының тазалығын қамтамасыз етеді.

3. Сыбайлас жемқорлық ұғымы мен оның түрлері

Сыбайлас жемқорлық – бұл заңды және этикалық нормаларды бұзу арқылы жеке немесе мемлекеттік мүдделерді басымдыққа шығаруға бағытталған әрекеттер жиынтығы. Бұл құбылыс қоғамдағы әділеттілік пен сенімге қауіп төндіреді, себебі ол теңдік қағидаларын бұзады. Сыбайлас жемқорлықтың негізгі түрлері қатарында пара алу, лауазымдық өкілеттікті асыра пайдалану, заңсыз сыйақы алу және делдалдық сыбайластық қарым-қатынастары бар. Әсіресе мемлекеттік қызмет, құқық қорғау органдары, білім беру және денсаулық сақтау салаларында бұл кеселдің көріністері жиі байқалады. Бұл құбылыс мемлекет пен оның институттарына деген сенімді азайтып, олардың қызметінің сапасына теріс әсер етеді.

4. Сыбайлас жемқорлықтың қоғамға әсері

Сыбайлас жемқорлық қоғамның барлық саласына әсер етеді. Мысалы, пара беру арқылы бизнес иелері бәсекелестік артықшылыққа ие болып, әділ нарықтың қағидалары бұзылады. Бір оқиғада, заңсыз сыйақы алу салдарынан медициналық қызмет сапасы төмендеп, науқастардың өмірі қатерге түсті. Сонымен қатар, ақшалай сыйақы мен лауазымдық өкілеттікті пайдалану арқылы мемлекет қызметінің ашықтығы мен тиімділігі төмендейді. Бұл жағдай халықтың мемлекеттік билікке сенімін жоғалтып қана қоймай, әлеуметтік тепе-теңдікті бұзады.

5. Қазақстан Республикасының 2015-2025 жылдарға арналған стратегиясының мақсаты

2015-2025 жылдарға арналған сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегияның басты мақсаты – сыбайлас жемқорлық деңгейін айтарлықтай төмендету. Бұл үшін құқықтық және әкімшілік реформалар қабылданып, заңнаманы жетілдіру қолға алынған. Стратегия мемлекеттік органдардың ашықтығын арттыруды және азаматтық қоғамның сыбайлас жемқорлық мәселесі бойынша белсенді қатысуын қамтамасыз етуді басымдыққа қойған. Сонымен қатар, әлемдік тәжірибеге сай мемлекеттік басқарудың тиімділігін арттыру мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларды жетілдіру осы стратегияның негізгі міндеттеріне кіреді.

6. 2015–2025 жылдарға арналған стратегиялық міндеттер

Бұл кестеде Қазақстанның сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясында белгіленген нақты міндеттер, олардың орындалу мерзімі мен жауапты мекемелер көрсетілген. Мысалы, заңнаманы жетілдіру, қоғамдық бақылауды күшейту және мемлекеттік қызметті реформалау сияқты міндеттер бар. Уақытылы бақылау паспорты мен жауапты құрылымдардың жүйелі жұмысы осы міндеттердің сапалы орындалуын қамтамасыз етеді. Осындай жүйелі тәсіл сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін арттырады.

7. Құқықтық актілер: негізгі заңдар мен нормативтер

2015 жылы қабылданған «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заң еліміздегі сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің құқықтық негізін нығайтады. Онда алдын алу, құқық қорғау, қылмыстық жауапкершілік мәселелері қарастырылған. Сондай-ақ, Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінің 366-368-баптары пара беру және делдалдық сыбайластық әрекеттерін қатаң жазалауды көздейді. Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы Кодекс сыбайлас жемқорлыққа қарсы басқа да нормаларды енгізіп, құқықтық қорғаныстың ауқымын кеңейтеді.

8. Саяси актілер мен бастамалар

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы саяси бастамалар тарихи тұрғыдан кезең-кезеңімен жүзеге асырылды. Алғашқы кезеңде заңнамалық базаның қалыптасуы басты назарда болды, кейін стратегиялық бағдарламалар мен арнайы агенттіктер құрылды. Соңғы он жылда ашықтықты қамтамасыз ету, электронды үкімет жүйесін дамыту және азаматтардың құқықтарын кеңейту бағытында маңызды актілер қабылданды. Бұл шаралар сыбайлас жемқорлық деңгейін төмендетуге бағытталған кешенді іс-шаралар кешенін қалыптастырды.

9. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық деңгейінің өзгерісі

2010 жылдан бастап Қазақстанда сыбайлас жемқорлық индексі біртіндеп жақсарып келеді, бұл құқықтық реформалар мен мемлекеттік басқарудың ашықтығын арттыру шараларының нәтижесі. Transparency International мәліметі бойынша, 2010-2023 жылдар аралығында еліміздің рейтингі айтарлықтай көтерілген. Деректер сыбайлас жемқорлықтың төмендеуі бағытында оң үрдіс бар екенін көрсетсе де, бұл мәселе толық шешімін тапқан жоқ, әрі күрес жалғасуды қажет етеді.

10. Сыбайлас жемқорлықпен күрестегі халықаралық тәжірибе

Әлемнің жетекші елдері сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімді шараларын қолдануда. Мәселен, Сингапурда қатаң заңнамалар мен ашық мемлекеттік басқару жүйесі сыбайлас жемқорлық деңгейін едәуір төмендетуге мүмкіндік берді. Финляндияда мемлекеттік қызметшілердің іріктелуі жоғары стандарттарға сәйкес жүргізіліп, кәсіби этика мен жауапкершілік әсіресе қолдау табады. Оңтүстік Кореяда қоғамдық бақылау жүйесі мықты дамыған, бұл сыбайлас жемқорлық істерін ашық және әділ тергеуге жағдай жасайды. Мұндай тәжірибелер Қазақстанға да үлгі бола алады.

11. Ұлттық бюро және оның құзыреті

Қазақстанда сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің негізгі органы ретіндеҰлттық бюро әрекет етеді, ол мемлекеттік және қоғамдық қызметтердің интеграцияланған жүйесін құру арқылы тиімділікті арттыруға бағытталған. Бюроның негізгі міндеттерінің бірі — сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарын анықтау мен оларды тергеу жүргізу, сондай-ақ алдын алу шараларын ұйымдастыру. Жоғары лауазымды тұлғаларға қатысты құқық бұзушылықтарды ашу және әділ тергеу бюроның ерекше көңіл бөлетін саласы. Сонымен қатар, азаматтық өтініштер мен арыздарды қабылдау арқылы қоғаммен тығыз байланыс орнатып, жедел әрі тиімді әрекет етеді.

12. Сыбайлас жемқорлық фактісін тіркеу және тергеу үдерісі

Сыбайлас жемқорлық фактісін тіркеу және тергеу — бірнеше кезеңнен тұратын күрделі процесс. Алғашқы сатысында ақпарат жинақталып, оның фактіге негізделгендігі анықталады. Одан кейін құқықтық сараптама жүргізіліп, іс тергеуге беріледі. Тергеу барысында деректер толық тексеріліп, дәлелдемелер жинақталады. Нақты айғақтар табылған жағдайда іс сотқа жолданады, ал егер дәлелдер жеткіліксіз болса, іс жабылады немесе тергеу қайта қаралады. Бұл процесс заңдылық пен әділдік қағидаларына негізделген.

13. Азаматтық қоғамның рөлі мен қоғамдық бақылау

Азаматтық қоғам мен үкіметтік емес ұйымдар сыбайлас жемқорлықтың алдын-алуда маңызды орын алады. Олар жүйелі мониторинг жүргізу арқылы жағдайды жан-жақты бағалап, қоғамдық бақылауды қамтамасыз етеді. «Жемқорлыққа жол жоқ» секілді акциялар қоғамның назарын аударып, мәселенің маңыздылығын арттырады және азаматтық белсенділікке ынталандырады. Қоғамдық бақылау кеңестері мемлекеттік мекемелердің ашықтығы мен есептілігін арттыруға ықпал етіп, сыбайлас жемқорлыққа қарсы шараларды күшейтеді.

14. Білім беру және алдын алу шаралары

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің ұзақ мерзімді нәтижесін қамтамасыз етуде білім беру мен алдын алу маңызды рөл атқарады. Бұл бағытта мектептер мен жоғары оқу орындарында сыбайлас жемқорлыққа қарсы тәрбие бағдарламалары енгізіледі. Азаматтық құқықтық сауаттылықты арттыру мақсатында тренингтер мен семинарлар ұйымдастырылып, жастар арасында құқықтық мәдениет қалыптасады. Алдын алу шаралары ретінде ашық ақпараттық кампаниялар мен медиа жобалар да кеңінен қолданылады.

15. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы халықаралық рейтингтер: Қазақстан және көрші елдер

Transparency International ұйымының 2015–2023 жылдар аралығындағы деректері бойынша, Қазақстан сыбайлас жемқорлық бойынша халықаралық рейтингте өз орнын жақсартты. Орта Азия елдерімен салыстырғанда, елімізде сыбайлас жемқорлықты төмендетуге бағытталған құқықтық реформалар мен қоғамдық бақылау жүйесінің күшеюі байқалады. Дегенмен, осы салада әлі де жетілдірулер қажет болып отыр, себебі сыбайлас жемқорлық еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуына кедергі келтіретін фактор ретінде қала береді.

16. Кәсіпкерлік және мемлекеттік сатып алудағы айқындық

Кәсіпкерлік пен мемлекеттік сатып алу салаларында ашықтықты қамтамасыз ету – қазіргі заманғы қоғамның тұрақтылығы мен әділдігінің маңызды факторы. Бұл саладағы айқындық экономикадағы сенімді арттырады, жаңа инвесторлар мен кәсіпкерлерге қолайлы жағдай жасайды. Ашықтықсыздық, керісінше, парақорлық пен сыбайлас жемқорлықтың өршуіне алып келеді, бұл бизнестің дамуына кедергі жасайды және мемлекеттік ресурстардың тиімді жұмсалмауына әкеп соғады. Мысалы, мемлекеттік сатып алу рәсімдері толық жарияланып, бақылауға алынған елдерде экономикалық өсу жылдамдығы жоғарылайды. Қазақстан да осы бағытта айқындықты арттыруға ерекше көңіл бөледі, бұл шаралар мемлекеттің жауапкершілігін арттырады және кәсіпкерлерге әділ жағдай туғызады.

17. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастыру

Сыбайлас жемқорлықпен күрестің ең негізгі тірегі – адалдық қағидаттарын қоғамда рухани және моральдық деңгейде бекіту. Бұл жеке адамдардың өз істеріне жауапкершілікпен қарауына, моральдық стандарттарды сақтауға үндейді. Әсіресе, этикалық нормаларды мектептен бастап енгізу пайдалы, себебі бұл жас ұрпақтың бойында адалдық пен заңдылық қағидаттарын қалыптастырады, олар ұжымдастықта дұрыс мінез-құлық нормаларын игеруге ықпал етеді. Сонымен қатар, медиа және әлеуметтік жарнама арқылы антикоррупциялық мәдениетті нығайту қоғамның хабардарлығын арттырып, бұл мәселенің маңыздылығын халыққа түсіндірудің тиімді әдісі болып табылады. Осылайша, сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениет қалыптастыру көпқырлы және кешенді процесс болып табылады.

18. Жемқорлық үшін жауапкершілік пен жазаның түрлері

Қазақстан заңнамасында пара алу және беру, сондай-ақ кәсіпорындар арасындағы парақорлыққа делдалдық жасау қатал жазаланады. Бұл құқықтық шаралар жемқорлықтың алдын алуға бағытталған және қоғамда әділдікті қорғауға көмектеседі. Жазалау ауқымына үлкен айыппұлдар, мемлекеттік қызметтен айыру және түрме жазасы кіреді, бұл құқық бұзушылықты жоюға арналған қатал шараларды көрсетеді. Кейбір ерекше ауыр жағдайларда заң шартты мерзімін өтеу немесе толық оқшаулау сияқты шешімдер қабылдайды, бұл қоғам үшін қауіпті тұлғаларды бақылауда ұстауға мүмкіндік береді. Мысалы, 2021 жылғы үкімдер мемлекеттік қызметте жемқорлыққа қатысты нақты прецеденттер қалыптастырды, бұл сот тәжірибесін жетілдіріп, заң қолдануда әділеттіліктің нығаюына ықпал етуде.

19. Болашаққа бағыт: алдағы реформалар мен жетілдіру жолдары

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресте алдағы уақытта бірқатар реформалар мен жетілдірулер жоспарлануда. Бұл шаралар ішкі заңнаманы күшейту, мемлекеттік қызметтегі ашықтықты арттыру, сондай-ақ қоғамдық бақылау институттарын дамыту арқылы жүзеге асырылады. Жоспарланған реформалар аясында ақпараттық технологиялар мен цифрлық құралдарды пайдалану арқылы жемқорлыққа қарсы іс-қимылдың тиімділігі арттырылады. Сонымен бірге, азаматтық қоғамның белсенді қатысуымен жемқорлықты анықтау және алдын алу механизмдері жетілдірілуде. Бұл бағыттағы жұмыстар Қазақстанның халықаралық деңгейдегі беделін көтеріп, тұрақты дамуына ықпал етеді.

20. Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің келешегі мен стратегия мәні

Ұлттық стратегияның маңызды мәні – бұл сыбайлас жемқорлықты азайтып, оның зиянды әсерін жоюда азаматтық қоғам мен мемлекеттік институттардың үйлесімді жұмысы. Қазақстанның ашықтық пен әділдікке ұмтылысы осы ынтымақтастық арқылы жүзеге асады, бұл өз кезегінде әлеуметтік-экономикалық тұрақтылық пен халықтың сенімін арттырады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы Заңы. – Алматы, 2015.

Transparency International. Қазақстанның сыбайлас жемқорлық көрсеткіштері, 2010–2023 жж. – Алматы, 2023.

Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Нұр-Сұлтан, 1995.

Қазақстан Республикасының Антикоррупциялық стратегиясы 2015-2025 жылдар. – Нұр-Сұлтан, 2015.

Жұманқұлов, С. Жемқорлықпен күрестің құқықтық негіздері. – Алматы, 2018.

Нұрғали, Ә. (2020).Қазақстандағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы заңнама. Алматы: Заң және құқық.

Серікбаев, Т. (2019). Антикоррупциялық мәдениетті қалыптастыру стратегиялары. Нұр-Сұлтан: Ұлттық университет.

Қуанышбаев, М. (2021). Мемлекеттік сатып алуда ашықтық пен тиімділік. Қазақстан экономикасы, 5(12), 45-53.

Айдарбекова, С. (2022). Жемқорлыққа қарсы реформалар өзектілігі. Қоғам және саясат зерттеулері журналы, 3(8), 78-84.