Текст выступления:

Қазақстан Республикасының сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жүйесі
1. Қазақстан Республикасындағы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің мәні мен құрылымы

Жемқорлық қоғамның дамуына кері әсер ететін түпкі себептердің бірі болып табылады. Оның алдын алу мен жою — мемлекеттің стратегиялық басымдықтарының бірі. Бұл күрестің мәні — әділ және ашық басқару институттарын қалыптастыру, қоғамдағы сенімді нығайту, халықтың әл-ауқатын арттыруда жатыр. Қазақстан тәуелсіздігінің алғашқы жылдарынан бастап, сыбайлас жемқорлыққа қарсы тұрақты іс-шараларға ерекше көңіл бөлуде. Бұл күрестің құрылымы — құқықтық, институционалдық және қоғамдық механизмдерді қамтитын кешенді жүйе.

2. Сыбайлас жемқорлықтың тарихи-саяси және әлеуметтік контексті

Қазақстандағы сыбайлас жемқорлық проблемасының тамыры кеңес дәуіріндегі басқару жүйесінің ерекшеліктерімен тығыз байланысты. Ол кезде билік пен ресурстардың орталықтандырылған үлестіруі, бақылаудың әлсіздігі жемқорлық рисктерін туғызды. 1990-шы жылдары нарықтық реформалар мен құқықтық өзгерістер бұл жағдайды күрделендірді, бірақ жаңа қоғамдық талаптар сыбайлас жемқорлыққа қарсы күреске серпін берді. Сол кезеңнен бастап заңнамалық база жетілдіріле бастады, халықаралық ынтымақтастық кеңейді, және қоғамдағы жауапкершілік сезімі арта түсті.

3. Сыбайлас жемқорлық ұғымы мен басты түрлері

Сыбайлас жемқорлық – бұл мемлекеттік өкілеттілікті жеке пайдаға пайдалану әрекеттерінің кең ауқымды формасы. Оның құрамына пара алу, пара беру сияқты іс-әрекеттер, мемлекеттік қызметтерді теріс пайдалану кіреді. Сонымен қатар, туыстық, достық байланыстар арқылы артықшылықтар алу, әділетсіз бәсекелестік орнату да жемқорлыққа жатады. Негізгі жемқорлық түрлері — парақорлық, алаяқтық, ұрлық және мүдделер қақтығысы. Бұл құбылыс қоғамның экономикалық дамуын бәсеңдетіп, әлеуметтік шиеленістерді туындатады.

4. Жемқорлық кең таралған салалар және нақты мысалдар

Білім беру саласында кейбір жерлерде сынақ пен емтихан кезінде адалдықты бұзу фактілері тіркеліп келеді. Денсаулық сақтау жүйесінде дәрі-дәрмектің жеткізілуі мен қызмет көрсетуде пара алуға қатысты оқиғалар кездеседі. Мемлекеттік сатып алулардың ашық еместігі кейде тендерлерде әділетсіздіктерге жол ашады. Мысал ретінде, 2018 жылы бір өңірлік әкімдікте мемлекеттік сатып алу рәсімдерінде парақорлық схемасы анықталғаны хабарланды, бұл қоғамдық сенімді күрт төмендеткен.

5. Сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік және экономикалық зардаптары

Жемқорлық қоғамдағы сенім деңгейін төмендетеді, азаматтар мен билік арасында алшақтық туғызады, бұл әлеуметтік тұрақтылыққа қатер төндіреді. Экономикалық тұрғыдан жемқорлық инновациялар мен шетелдік инвестицияларды азайтып, дамуға тежегіш болады. Әділетсіздік пен теңсіздік қалыптасып, әлеуметтік шиеленістер күшейеді. Бұл жағдай бюджеттік шығындардың артуына және қоғамдық қызмет сапасының төмендеуіне алып келеді, нәтижесінде халықтың өмір сүру деңгейі төмендейді.

6. Қазақстандағы жемқорлыққа қарсы алғашқы құқықтық қадамдар

1995 жылы Қазақстанда Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы алғашқы заң қабылданды, бұл құқықтық негіз бола алды. 2000 жылдары арнайы агенттіктер құрылды, жемқорлыққа қарсы мониторинг пен тергеу жұмыстарын жүргізуге мүмкіндік туды. 2015 жылдан бастап мемлекеттік қызметкерлердің мүліктік декларациялары енгізіліп, ашықтық пен есептілік деңгейі артты. Бұл қадамдар сыбайлас жемқорлықты анықтау мен алдын алу шараларын жүйелі түрде дамытуға бағытталды.

7. Арнайы уәкілетті мемлекеттік органдардың құрылуы

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрес жұмыстарын үйлестіру үшін бірнеше арнайы мемлекеттік органдар құрылды. Олардың бірі — Сыбайлас жемқорлыққа қарсы қызмет, ол құқықтық бақылау, тергеу және профилактикалық жұмыстар атқарады. Сонымен қатар, қоғамдық бақылау кеңестері мен уәкілдердің қызметі жасалып, азаматтардың пікірін ескеруге мүмкіндік тудырды. Бұл органикалық бірлескен жүйе сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді күреске негіз болды.

8. Transparency International индексі: Қазақстандағы өзгерістер (2012-2023)

Transparency International қоғамдық ұйымы жариялаған сыбайлас жемқорлыққа қарсы индекс бойынша Қазақстанда бірқатар оң өзгерістер байқалады. Мемлекеттік институттардың ашықтығы мен жауапкершілігін арттыруға бағытталған шаралардың нәтижесінде индекс көрсеткіштері жақсарды. Дегенмен, бұл даму біртіндеп жүріп, әлі де қосымша күш-жігер қажет. Жемқорлық деңгейін төмендетуде тұрақты прогресс қамтамасыз етуді жалғастыру маңызды.

9. Жемқорлықтың алдын алу тетіктері

Сыбайлас жемқорлық тәуекелдерін азайту үшін электрондық мемлекеттік сатып алу жүйесі енгізілді, бұл процесс ашықтығын арттырып, әділетсіздікті барынша шектейді. Мемлекеттік қызметтер цифрлық форматқа көшіп, қызмет көрсету сапасы жақсарды, қадағалау күшейтілді. Шенеуніктердің мүлік декларациялары ашық түрде бақыланып, мүдделер қақтығысының алдын алу шаралары қабылданды. Мұнымен қатар, заңнамалық негіздер толықтырылып, сыбайлас жемқорлыққа қарсы құқықтық инфрақұрылым нығайтылды.

10. Сыбайлас жемқорлық фактісін анықтаудан жазаға дейінгі үрдіс

ҚПҚ Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігінің мәліметтері бойынша, жемқорлық деректері алдымен арнайы бақылау және алдын алу қызметтері арқылы анықталады. Одан кейін тергеу амалдары басталып, дәлелдемелер жиналады. Адвокаттық бақылау және сот сараптамалары жүргізіліп, сот шешімі қабылданады. Егер кінәлілік дәлелденсе, жауаптылар заң шеңберінде жазаға тартылады. Бұл кешенді процесс қоғамдық сенімді нығайтып, заң алдындағы әділеттілікті қамтамасыз етеді.

11. Жемқорлық құқық бұзушылықтарының статистикасы (2021-2023)

2021-2023 жылдар аралығында жемқорлықпен байланысты құқық бұзушылықтар санының азаюы байқалса да, парақорлық деңгейі тұрақты жоғары болды. Мемлекеттік органдар мен жергілікті әкімдіктерде осы құбылыс кең тараған, бұл парасаттылық пен ашықтық қажеттігін айқын көрсетеді. Статистика халықтың құқықтық сауатын арттыру және бақылау институттарын күшейту шараларының маңыздылығын көрсетеді. Бұл деректер сыбайлас жемқорлыққа қарсы күрестің тиімділігін арттыруға бағытталған шешімдер қабылдау үшін негіз болады.

12. «Адалдық алаңы» жобасының негізгі бастамалары мен жетістіктері

«Адалдық алаңы» жобасы қоғамда адалдық пен ашықтықты насихаттауды мақсат етеді. Жоба аясында түрлі қоғамдық акциялар, заңнамалық бастамалар және білім беру іс-шаралары жүргізіледі. Мысалы, орталық жүйелер арқылы мониторинг жүргізіліп, сыбайлас жемқорлыққа қатысты ақпарат ашық жарияланады. Бұл бастамалар қоғамның түрлі топтарын біріктіріп, жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыруда маңызды үлес қосуда.

13. Жастар арасында антикоррупциялық мәдениет қалыптастыру

«Адал ұрпақ» және «Саналы ұрпақ» клубтары мектептер мен жоғары оқу орындарында әділдік пен адалдық қағидаларын насихаттап келеді. Оқушылар мен студенттер арасында ашық сабақтар, эссе байқаулары, пікірталастар ұйымдастырылып, заңға құрмет және этикалық нормалар қалыптастырылады. Бұл шаралар жастарды сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетпен таныстырып, болашақта жемқорлықтан ада қоғам құруға үлес қосуға бағытталған тәрбиелік жұмыс болып табылады.

14. Халықаралық тәжірибе: жемқорлық деңгейін төмендетудегі үздік үлгілер

Сингапурда сыбайлас жемқорлыққа қарсы қатаң бақылау және тиімді жазалау жүйесі орнатылған, бұл елдің ашықтығы мен заңдылықты қамтамасыз етуде үлгі ретінде қабылданады. Финляндияда мемлекеттік аппараттың толық ашықтығы мен жауапкершілігі жемқорлық қатерін айтарлықтай төмендетті. Грузияда мемлекеттік қызметтердің шағын әрі тиімді құрылымы және цифрлық технологияларды кеңінен енгізуі жемқорлыққа тосқауыл болды. Бұл тәжірибелер Қазақстанға өз стратегиясын жетілдіруде пайдалы болуы мүмкін.

15. Технологиялық шешімдер және олардың тиімділігі

Қазақстанда e-gov.kz порталы арқылы мемлекеттік қызметтер толық электронды форматта ұсынылып, азаматтардың құжат алу мен өтініш беруі айтарлықтай жеңілдеді. openbudget.kz порталы бюджет шығындарының ашықтығын қамтамасыз етіп, мемлекеттік қаржыны бақылауды күшейтеді. Сонымен бірге, қоғамдық кадрлық резерв, Face Recognition жүйесі және онлайн бақылау камералары мемлекеттік қызметтер сапасын арттыру мен сыбайлас жемқорлықтың алдын алу мақсатында қолданылуда, бұл технологиялық жаңашылдықтар сыбайлас жемқорлықпен күресте маңызды құралдарға айналды.

16. Мемлекеттік қызметшілер мен басшылардың құқықтық және этикалық жауапкершілігі

2020 жылдан бастап, мемлекеттік қызметшілер мен олардың отбасы мүшелері өздерінің мүлік жағдайы мен табыстары туралы декларацияларды тапсыруға міндеттелді. Бұл шара ашықтық пен есептілікті арттыру мақсатында қабылданған маңызды қадам болып табылады, себебі ол жемқорлықты ерте кезеңде анықтауға және алдын алуға ықпал етеді. Заң бұзушыларға, мысалы, қызметінен босату, қылмыстық жауапкершілікке тарту, айыппұл салу немесе мемлекеттік қызметке тыйым салу сияқты қатаң шаралар қолданылады. Осы заң талаптары мемлекеттік аппараттың жауапкершілігін нығайтып, қоғам алдындағы сенімді арттырады.

Жемқорлық фактілерін хабарлаған азаматтар үшін жеңілдетілген жаза жүйесі енгізілген, бұл адал қызметкерлерді қолдап, оларды қорғау механизмін құруға бағытталған. Осы бастамалар мемлекеттік қызметтің этикалық стандарттарын көтеруге және жалпы мемлекеттік басқаруда әділдік пен заңдылықты қамтамасыз етуге септігін тигізеді. Мұндай нормативтерді бұзу мемлекеттік қызметшілердің беделін төмендетіп, оларды одан әрі жауапкершілікке тартуды талап етеді. Осылайша, құқықтық және этикалық жауапкершілік мемлекеттік қызметтің сапасын арттырудың негізі ретінде қызмет етеді.

17. Қоғамдық бақылау: азаматтық қоғам мен медиа рөлі

Қоғамдық бақылау жүйесі жемқорлыққа қарсы күрестің негізгі құрамдас бөлігіне айналды. Қазақстанда жемқорлықпен күрес бағытында құрылған мобильді топтар, Call-center 1424 және түрлі Telegram-боттар халықтың шағымдары мен ұсыныстарын жылдам қабылдап, тиісті органдарға күнделікті жеткізіп отыр. Бұл механизм халықтың мемлекеттің қызметіне деген сенімін нығайтады және жемқорлық тәуекелдерін азайтуға септігін тигізеді.

Сонымен қатар, қоғамдық кеңестер, үкіметтік емес ұйымдар, БАҚ журналистері ашық сот процестерін және прокурорлық бақылауды ұйымдастыру арқылы жемқорлыққа қарсы күресті қоғамдық деңгейде қолдау механизмдерін дамытады. Бұл топтар халықтың құқықтық сауаттылығын арттыра отырып, сыбайлас жемқорлықты жүйелі түрде анықтау мен оған тосқауыл қоюға мүмкіндік береді. Осылайша, азаматтық қоғам мен медиа жемқорлыққа қарсы күресте барлық мүдделі тараптардың үйлесімді әрекет етуіне ықпал етеді.

18. Бұқаралық ақпарат құралдары және қоғамдық ақпараттандыру шаралары

Кешенді сарапшылар талдауы бойынша, бұқаралық ақпарат құралдары мемлекеттік басқарудағы ашықтық пен есептілікті қамтамасыз етуде шешуші роль атқарады. Журналистік зерттеулер мен тиісті хабарламалар арқылы қоғамдық пікір қалыптастырады, оған сәйкес, азаматтарда жемқорлық туралы хабардарлық артады.

Қоғамдық ақпараттандыру шаралары, әлеуметтік жарнама мен білім беру бағдарламалары арқылы қоғамның бойында заңнамалық нормалар мен этикалық қағидаттардың кеңінен таралуына жағдай жасалады. Баспасөз, теле және радио хабарлары, сондай-ақ интернет порталы мен әлеуметтік желілер активті коммуникациялық алаң ретінде қызмет етеді. Осы ақпараттық құралдар арқылы халыққа жемқорлықтың теріс салдары түсіндіріліп, оның алдын алу жолдары қайталанып жеткізіледі.

Бұл үрдістер мемлекет пен қоғам арасындағы сенімді нығайтып, жалпы құқықтық мәдениетті көтеруге бағытталған.

19. Сыбайлас жемқорлықпен күрестің болашағы: жаңа бағыттар мен қиындықтар

Ақпараттық технологиялардың қарқынды дамуы мемлекеттік қызметтерді цифрландыруды және ақпарат алмасуды жеңілдетіп, жемқорлық тәуекелдерін айтарлықтай азайтуға мүмкіндік береді. Электронды қызметтер мен автоматтандырылған жүйелер мемлекеттік аппараттың ашықтығы мен тиімділігін арттырып, қызмет көрсету сапасын жақсартады.

Қоғамдық сана мен құқықтық мәдениетті арттыру — жемқорлыққа қарсы күрестің стратегиялық бағыттарының бірі. Бұл бағытта білім беру мен тәрбие жұмыстарының маңызы зор, себебі жастарды әділеттілік пен заңға бағынуға тәрбиелеу арқылы қоғамның болашақтағы сенімділігін қалыптастыруға болады.

Халықаралық ынтымақтастық және үздіксіз институционалдық реформалар арқылы мемлекеттік құрылымдардағы әлсіз тұстарды жоюға, процедураларды жетілдіруге және тұрақты нәтижелерге қол жеткізуге болады. Бұл бағыттардың дамуы сыбайлас жемқорлыққа қарсы күресті тиімді әрі жан-жақты етеді.

20. Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықпен күрес: негізгі қорытындылар мен алдағы жоспарлар

Қазақстанда жемқорлыққа қарсы күрес жүйелі әрі тұрақты түрде жүргізілуі еліміздің әділ әрі жан-жақты дамуына елеулі үлес қосады. Заңнамалық база мен ақпараттық технологиялардың интеграциясы, сонымен қатар қоғамның белсенді ынтымақтастығы жемқорлық деңгейін айтарлықтай төмендетіп, мемлекеттік институттардың сенімділігін арттырады. Бұл бағыттағы алдағы жоспарлар инновация мен қоғамның саналық белсенділігін одан әрі күшейтуге, сондай-ақ халықаралық тәжірибені егжей-тегжейлі енгізуге бағытталған. Нәтижесінде Қазақстанның құқықтық мемлекет ретіндегі қалыптасуы мен дамуы жаңа деңгейге көтерілмек.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл агенттігі. Жылдық есебі, 2023.

Transparency International. Corruption Perceptions Index, 2012-2023.

Бекенова А.Е. «Қазақстандағы сыбайлас жемқорлықтың құқықтық негіздері». Алматы: Қазақстан заң ғылымы журнал, 2022.

Әл-Мұхаммедов С.К. «Сыбайлас жемқорлықтың әлеуметтік-экономикалық зардаптары». Нұр-Сұлтан: Экономика және құқық, 2021.

Сарыбаев Т.Н. «Халықаралық тәжірибеде жемқорлықпен күрес». Астана: Қаржы және менеджмент журналы, 2020.

Қазақстан Республикасының Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы Заңы. – Астана, 2015.

Назарбаев Н. Ә. Мемлекеттік басқарудағы жемқорлыққа қарсы саясат. – Алматы, 2019.

Қазақстандағы жемқорлыққа қарсы журналистика тәжірибесі. ҚР Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі, 2022.

Global Integrity Report 2022: Қазақстанның сыбайлас жемқорлықпен күрес тиімділігі.

United Nations Development Programme. Противодействие коррупции в Центральной Азии, 2020.