Текст выступления:

Халықаралық құқық субъектілері, олардың жіктелуі. Мемлекет және халықаралық ұйымдар — халықаралық құқық субъектілері
1. Халықаралық құқық субъектілері және негізігі ұстанымдар

Халықаралық қатынастардағы субъектілер мен олардың құқықтары мен міндеттері туралы жалпы шолу жасай отырып, бұл тақырып әлемдік саясат пен құқықтың негізгі құрылымдарының бірі болып табылады. Әрбір мемлекет, ұйым және халық өз құқықтары мен міндеттері арқылы халықаралық жүйенің тұрақтылығы мен дамуына әсер етеді. Бұл саланы түсіну қазіргі жаһандық процестердің мәнін тереңірек ұғынуға мүмкіндік береді.

2. Халықаралық құқық субъектілерінің тарихи қалыптасуы

Халықаралық құқық субъектілерінің қалыптасуы ұзақ тарихи процестің нәтижесі. 1648 жылғы Вестфаль бейбітшілігі мемлекеттердің өздерінің тәуелсіздігін мойындау арқылы халықаралық құқықтың негізін қалаған маңызды тарихи оқиға болды. Бұл келісімнен кейін мемлекеттердің суверенитетіне ерекше маңыз берілді. Содан бері халықаралық қатынастар жүйесінде әртүрлі институционалдық құрылымдар дамыды. 1945 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының құрылуы халықаралық құқық субъектілерінің ауқымын кеңейтіп, халықаралық тұрақтылық пен қауіпсіздікті қамтамасыз етудің жаңа кезеңін ашты. Бұл кезеңде мемлекеттердің құқықтары мен міндеттерін заң тұрғысынан бекітуге бағытталған ережелер мен институттар дамыды.

3. Халықаралық құқық субъектісі ұғымы

Халықаралық құқық субъектілері дегеніміз – бұл халықаралық құқық жүйесінде құқықтары мен міндеттерін жүзеге асыру қабілетіне ие тұлғалар мен ұйымдар. Олар халықаралық келісімдерге қатыса алады, өз мүдделерін қорғайды және халықаралық құқықтық жауапкершілік алады. Мұндай субъектілер әртүрлі типтерде болады: мемлекеттер, халықаралық және үкіметаралық ұйымдар, азаматтық қоғам институттары мен ұлттар. Халықаралық құқық талаптарын қолдану арқылы олар өздерінің елдері мен қоғамдарының мүдделерін халықаралық аренада білдіреді. Бұл қатысушылардың әрекеттері бүкіл әлемдегі құқықтық тәртіптің негізін құрайтын маңызды элемент болып табылады.

4. Субъектілердің жіктелу критерийлері

Халықаралық құқық субъектілерін олардың тәуелсіздік деңгейі мен құқық қабілетінен бөлу маңызды. Субъектілердің тәуелсіздігі олардың халықаралық аренада әрекет ету қабілетін анықтайды. Құқық қабілеттілігі – бұл субъектінің құқықтық актілер жасау, қарау және орындау мүмкіндігі. Бұл қабілет толық немесе шектеулі болуы мүмкін. Сондай-ақ, субъектілердің заңды статусына назар аудару қажет: олар заңды тұлға ретінде немесе жеке сипатта болуы ықтимал. Мысалы, мемлекеттер толық және тәуелсіз құқық қабілетіне ие болса, халықаралық ұйымдар мен үкіметаралық ұйымдар шектеулі құқықтарға ие. Ал жеке тұлғалар, өз кезегінде, арнайы халықаралық құқықтар мен міндеттерге ие болуы мүмкін. Мұндай жіктеу халықаралық құқықтың құрылымын түсінуге негіз болады.

5. Мемлекет – халықаралық құқықтың негізгі субъектісі

Мемлекет халықаралық құқық жүйесіндегі ең маңызды және толық құқыққа ие субъект болып саналады. Оның толық суверендігі мен территориясында заң шығарушы және атқарушы билікті жүзеге асыруы – мемлекеттің негізгі сипаттамалары. Халықаралық құқықтық қатынастарда мемлекеттер жаңа шарттар жасауға және басқа мемлекеттерді заңды түрде тануға құқылы. Сонымен қатар, мемлекеттер халықаралық ұйымдардың мүшесі бола алады және өзінің құқықтық міндеттемелерін орындауға жауапты. Қазақстан, Ресей, Франция, АҚШ сияқты мемлекеттер халықаралық аренада толық құқықтық мемлекеттердің үлгісі ретінде қабылданады. Бұл мәртебе мемлекеттердің халықаралық құқықтық тәртіптің негізін қалаудағы рөлін айқындайды.

6. Мемлекеттің негізгі белгілері

Мемлекеттің халықаралық құқықтағы негізгі белгілерінің бірі – оның тұрақты халыққа және нақты территорияға ие болуы. Бұл екі фактор мемлекет ұғымының әмбебап негіздері болып табылады. Сонымен қатар, мемлекеттің өз билігін дербес жүргізуі және халықаралық қатынастарды орнату қабілетінің болуы аса маңызды. Бұл құқықтық дербестік мемлекеттерге өз мүдделерін халықаралық аренада сенімді түрде қорғауға мүмкіндік береді. Осылайша, мемлекеттің белгіленген құқықтық нормалары мен практикалары оның халықаралық әрекет етуші субъект ретінде танылуына негіз болады.

7. Мемлекет түрлері және олардың халықаралық субъектілікке әсері

Мемлекеттердің ішкі құрылымы мен халықаралық құқықтық статусы олардың халықаралық құқық субъектілігіне айтарлықтай әсер етеді. Унитарлық мемлекеттер біркелкі орталықтандырылған билікке ие, бұл оларды халықаралық құқықтық қатынастарда толық субъект ретінде тануға мүмкіндік береді. Федеративтік мемлекеттерде саяси билік бірнеше деңгейге бөлінгенімен, олардың халықаралық құқықтағы субъектілігі әдетте толық болып табылады. Бұл кестеде осы мемлекеттердің түрлері мен олардың құқықтық сипаттамаларының ерекшеліктері көрсетілген. Осы деректерге сүйене отырып, мемлекеттердің түрлері олардың халықаралық құқық жүйесіндегі рөлін және ықпалын анықтайды.

8. Мемлекеттің халықаралық құқықтағы құқықтары мен міндеттері

Мемлекет халықаралық құқықта өзін-өзі қорғану құқығына және аумақтық тұтастығын сақтауға міндетті. Бұл принциптер халықаралық қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, мемлекеттер дипломатиялық қатынастар орнатып, халықаралық шарттарды жасау арқылы өз тәуелсіздігін нығайтады. Олардың міндеттерінің қатарында бейбітшілікті сақтау және халықаралық нормаларды игеру маңызды орын алады. Сонымен бірге, адам құқықтарын құрметтеу мемлекеттің халықаралық мәртебесін арттырып, заңдылықтың сақталуын қамтамасыз етеді. Бұл құқықтар мен міндеттер мемлекетті халықаралық аренада сенімді әрі жауапты актор ретінде көрсетеді.

9. Мемлекеттердің халықаралық ұйымдарға мүшелігі бойынша деректер

Халықаралық ұйымдардағы мемлекеттердің мүшелігі олардың халықаралық құқық субъектілігін және ықпалын көрсете алады. Аймақтық ұйымдарда мүше мемлекеттердің саны әртүрлі болып келеді, бұл олардың геосаяси және экономикалық жағдайларынан тәуелді. Ең кеңінен танылған ұйым – Біріккен Ұлттар Ұйымы, онда әлемнің көптеген мемлекеттері мүшелік етеді. Осы статистикалық мәліметтерге қарағанда, БҰҰ әлемдік қатынастардың негізі болып табылады, ал аймақтық ұйымдардың мүшелігі салыстырмалы түрде аз. Бұл тенденция халықаралық ынтымақтастықтың әртүрлі деңгейлерін және олардың құқықтық мәнін анықтайды.

10. Халықаралық ұйымдар – ұжымдық субъектілер

Халықаралық ұйымдар мемлекеттердің өзара келісімдері арқылы құрылып, ортақ мақсаттарды жүзеге асыруға бағытталған ұжымдық субъектілер болып табылады. Олар шектеулі құқықтар аясында әрекет еткенімен, халықаралық құқық жүйесінде маңызды міндеттер атқарады. Мұндай ұйымдардың қатарына Біріккен Ұлттар Ұйымы, Еуропадағы Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымы, сондай-ақ Еуропалық Одақ кіреді. Бұл ұйымдар өз мақсаттарын іске асыру үшін арнайы құрылымдар мен ережелерді дамытып, халықаралық құқықтың дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, олардың қызметтері халықаралық тұрақтылықты және құқықтық тәртіпті нығайтуға бағытталған.

11. Халықаралық ұйымдардың құрылымдық белгілері

Халықаралық ұйымдар тұрақты мүшеліктерге ие болып, олардың ішінде ассамблеялар, кеңестер және хатшылықтар сияқты басқару органдары бар. Бұл құрылымдар ұйымдардың жұмысын жүйелі және тиімді жүргізуге мүмкіндік береді. Сонымен бірге, ұйымдар өз бюджеттерін өзі басқарып, қаржылық тәуелсіздікке ие болып, ұзақ мерзімді миссияларын жүзеге асырады. Әр ұйымның негізгі мақсаты – халықаралық деңгейде пайда болған мәселелерді ұжымдық түрде шешу және мүше мемлекеттердің мүдделерін үйлестіру. Мұндай құрылымдық ерекшеліктер халықаралық ұйымдардың тұрақтылығы мен тиімділігін қамтамасыз етеді.

12. Мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың өзара әрекеттесуі

Мемлекеттер халықаралық ұйымдарға толық мүше ретінде қосылып, олардың шешімдерін қабылдауда белсенді рөл атқарады және түрлі ұйымдық жобаларға қатысады. Сонымен қатар, бақылаушы мәртебесіне ие мемлекеттер ұйым жұмысына қатыса алады, алайда дауыс беру құқығы жоқ. Бұл жағдай халықаралық құқықтың икемді механизмдерін көрсетеді, мұнда әрбір қатысушының құқықтық мәртебесі ескеріліп, өзара іс-қимыл жасалады. Мүше мемлекеттер сонымен қатар халықаралық заңнамалық міндеттемелерді орындауға жауапты бола отырып, бірлескен жобаларды іске асырады. Бұл өзара ынтымақтастық әлемдік тұрақтылықтың басты кепілі болып табылады.

13. Үкіметаралық емес ұйымдар (ҮЕҰ) және олардың шектеулі субъектілігі

Үкіметаралық емес ұйымдар халықаралық құқық субъектісі ретінде толық танылмаса да, олардың халықаралық қатынастарға ықпалы едәуір. Олар шектеулі құқықтар мен мүмкіндіктерге ие болып, халықаралық өзекті мәселелерді қозғауда маңызды рөл атқарады. Мысалы, Халықаралық Қызыл Крест ұйымы БҰҰ жүйесінде консультативтік статусқа ие, бұл оларға белгілі бір халықаралық процестерге қатысуға мүмкіндік береді. Қоғамдық ұйымдар дүние жүзіндегі құқық қорғау, гуманитарлық және экологиялық мәселелерді насихаттау және шешу үшін сараптамалық қызметтер атқарады. Олардың бұл іс-қимылдары халықаралық құқықтың дамуы мен гуманитарлық принциптердің орындалуына үлкен үлес қосады.

14. Халықаралық құқық субъектілерінің құқықтық салыстырмасы

Халықаралық құқық субъектілерінің құқықтық мәртебесі мен міндеттерін салыстыру олардың құқық қабілеттілігі мен жауапкершілігін түсінуге мүмкіндік береді. Кесте бойынша мемлекеттер толық құқық қабілетіне ие және олардың халықаралық қатынастарда жауапкершілігі ең кең және толық болып табылады. Ал халықаралық ұйымдар мен үкіметаралық емес құрылымдардың құқықтары мен міндеттері шектелген және нақты нормативтік актілерге байланысты. Бұл құқықтық айырмашылықтар халықаралық құқықтың көпқырлы құрылымын көрсетеді және субъектілердің рөлін түсінуді жеңілдетеді. Сондай-ақ, бұл салыстыру халықаралық құқықтық қатынастарды қалыптастыруда субъектілердің ролін нақты айқындайды.

15. Халықтар мен ұлттардың халықаралық құқықтағы рөлі

Халықтар мен ұлттар халықаралық құқықта шартты түрде субъект ретінде саналады және өзін-өзі басқару құқықтарына ие. Бұл құқық олардың мәдениеті мен дәстүрін сақтауға және тануға мүмкіндік береді, сонымен қатар халықаралық актілерде қорғалады. Тарихи және саяси контексте кейбір халықтардың тәуелсіздік алу талпыныстары ерекше рөл атқарады. Бұл құқықтар халықаралық заңдарымен бекітілген және халықаралық қоғамдастық тарапынан қолдау табады. Халықтар мен ұлттар халықаралық құқықтағы қатысуы арқылы жаһандық әлеуметтік және саяси қатынастардың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

16. Жеке тұлғалар мен олардың халықаралық құқықтық мәртебесі

Халықаралық құқық дәстүрлі түрде мемлекеттер мен халықаралық ұйымдарды ғана құқық субъектілері ретінде таниды. Дегенмен, жеке тұлғалардың құқықтарын қорғау қажеттілігі халықаралық құқықтың дамуына ықпал етті. Адам құқықтарының халықаралық деңгейде мойындалуы жеке тұлғалардың осы құқықтар мен бостандықтарын жүзеге асыруына құқықтық негіз береді. 1948 жылы қабылданған Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы – жеке тұлғалардың халықаралық құқықтық мәртебесін нығайтқан аса маңызды құжат. Бұл декларация адам құқықтарының әмбебаптығын, яғни барлық адамға тең түрде қалтқысыз қолжетімді болуын бекітеді және жеке тұлғаларды халықаралық құқықтың объектісі ретінде қарастырудың алғышарттарын қалыптастырды. Мысалы, декларацияның 3-бабы әрбір адамның өмір сүру құқығын, бостандық пен жеке қауіпсіздікті қамтамасыз ету керектігін айқындайды, бұл кезеңнен бастап жеке тұлғалар халықаралық қоғамдастықтың назарында маңызды субъектілер ретінде қарастырылатын болды.

17. Халықаралық құқықта адам құқықтарын қорғау құрылымдары

Бүгінгі таңда адам құқықтарын қорғау саласында халықаралық құқықта әртүрлі құрылымдар белсенді қызмет атқарады. Бұл құрылымдардың таралуы мен тармағы өте кең. Диаграмма әлемнің түкпір-түкпірінде орналасқан негізгі құрылымдардың таралуын визуалды түрде сипаттайды. Оларға Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) Адам құқықтары жөніндегі кеңесі, аймақтық адам құқықтары соттары мен комиссиялары кіреді. Мысалы, БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесі адам құқықтарын ілгерілету мен қорғауда ең үлкен ықпал етуші орган болып табылады. Сонымен қатар, аймақтық құрылымдар – Еуропалық адам құқықтары соты, Африка адам құқықтары комиссиясы сияқты – құқық бұзушылықтарды жергілікті деңгейде тиімді қарастырып, тиісті шешімдер қабылдайды. Бұл көпқырлы құрылымдарға негізделген халықаралық құқықтық жүйе адам құқықтарын қорғаудың тұрақтылығы мен кең ауқымдылығын қамтамасыз етеді.

18. Халықаралық құқық субъектісі мәртебесін алу процесі

Халықаралық құқық субъектісі мәртебесін алу күрделі әрі көпсатылы процесс болып табылады. Негізінен бұл процесс халықаралық құқық нормаларын білу, олардың талаптарына сәйкестікті қамтамасыз ету міндеттерінен басталады. Келесі кезеңдерде субъектінің құқықтық негіздері қалыптасады, соның ішінде ұйымда әкімшілік енгізу және халықаралық келісімдерге қатысу мүмкіндігі қаралады. Мысалы, мемлекеттер халықаралық ұйымдарда мүшелікке өтті бастағанда, олар ресми қабылдау рәсімдерінен өтеді, заңнамалық және әкімшілік талаптарға сай келеді. Бұл процесс өте маңызды, өйткені ол субъектінің халықаралық қатынастарға толыққанды қосылуына және халықаралық құқықтық міндеттемелерді орындауына кепілдік береді. Әр қадамда субъектінің мәртебесі мен құқықтық қызметінің негіздері мұқият тексеріліп, халықаралық қоғамдастық тарапынан мойындалады.

19. Халықаралық құқық субъектілерінің заманауи маңызы

Халықаралық құқықтың субъектілері әлемдік қауіпсіздік пен бейбітшіліктің маңызды негізін құрайды. Олар түрлі мемлекеттер мен ұйымдардың келісімі мен әрекеттеуі арқылы қақтығыстардың алдын алады және қауіпсіздік жағдайын жақсартады. Қазіргі таңда субъектілердің көптүрлілігі халықаралық мәселелерді кешенді және тиімді шешуге мүмкіндік береді, себебі әрқайсысының өз ерекшелігі мен әлеуеті бар. Тәжірибе алмасу – бұл ынтымақтастықтың негізі, ол мемлекетаралық қарым-қатынастарды күшейтіп, жаһандық даму мен тұрақтылыққа септігін тигізеді. Сонымен қатар, халықаралық құқық субъектілерінің кәсіби деңгейі мен байланыстары әлемдік құқықтық тәртіптің әділеттілігі мен тұрақтылығын қамтамасыз ететін маңызды факторға айналды.

20. Халықаралық құқық субъектілерінің даму келешегі

Мемлекеттер мен халықаралық ұйымдардың халықаралық құқықтағы маңыздылығы болашақта да сақталады. Алайда, жаһандану мен технологиялық дамудың жаңа сын-қатерлері алдында олар өзара әрекеттесу мен құқықтық деңгейін үздіксіз жетілдіруге мәжбүр болады. Бұл процесте жаңа формальды және бейресми механизмдер пайда болып, құқықтық қатынастардың кәсібилігі арта түседі деп күтілуде. Сонымен қатар, халықаралық құқық субъектілерінің өзара әрекеті аймақтық және жаһандық қауіпсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз етуде шешуші рөл атқаратын болады. Бұл өзара байланыстың дамуы халықаралық құқықтың өзгермейтін мәртебесін қолдап, оны заман талабына сай бейімдеуге алып келеді.

Дереккөздер

Иванов А.С. Международное право. — М.: Юрайт, 2020.

Попов В.А. Теория международного права. — СПб.: Питер, 2019.

БРУДНЫЙ, Я.Б. История международного права. — М.: НОРМА, 2018.

Официальные материалы ООН и региональных организаций, 2023.

Кузнецов Н.П. Международные организации и право. — М.: Юстицинформ, 2017.

Гусейнов А. А. Международное право: учебник. — М.: Юрайт, 2019.

Петрова Е. В. Защита прав человека в международном праве // Право и государство, 2021, №3.

Международные отношения и международное право / под ред. И.П. Иванова. — СПб.: Изд-во СПбГУ, 2020.

Декларация прав человека и гражданина (1948) // Международное право, том 1, 2022.