Текст выступления:

Қылмыстық құқықбұзушылық қозғау мен тергеу негіздері. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру (өндіріс)
1. Қылмыстық құқықбұзушылық қозғау мен тергеу: негізгі ұғымдар және қоғамдық мәні

Қоғамымыздағы құқықтық тәртіп пен әділдіктің басты тірегі ретінде қылмыстық іс қозғау мен тергеу жүйесі маңызды рөл атқарады. Бұл үрдіс қоғам қауіпсіздігін қамтамасыз етуде заңның қорғаныш қабатын құрайтын механизм ретінде іске асады. Қылмыстық құқықбұзушылыққа қатысты іс қозғау – заңды бұзушылықтарды анықтау, қоғам мүддесін қорғау жолындағы алғашқы және өте маңызды қадамдардың бірі болып табылады. Бүгінгі баяндамамызда біз осы процестің негізгі ұғымдары мен оған қоғамның өміріндегі мәнін жан-жақты талқылаймыз.

2. Қазақстандағы сотқа дейінгі тергеп-тексерудің дамуы мен маңызы

Қазақстан Республикасының сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүйесі—aқиеттік құқықтық жүйеде аса маңызды өзгерістер кезеңінен өтті. 2015 жылы қабылданған реформалар негізінде бұл процесс халықаралық стандарттарға толықтай сәйкестендіріліп, азаматтардың құқықтарын қорғау күшейді. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүйесі тек құқық бұзушылықтарды анықтап, дәлелдемелер жинау ғана емес, сонымен қатар азаматтық қоғам мен мемлекеттің арасында құқықтық сенімділікті арттыруға бағытталған. Осылайша, ол құқық қорғау органдары қызметінің ашықтығын және заңдылығын арттырып, жалпы қоғамдық құқықтық мәдениетті жоғарылатады.

3. Қылмыстық құқықбұзушылық: анықтамасы мен түрлері

Қылмыстық құқықбұзушылық ұғымы құқық ғылымында кеңінен қарастырылады және оның анықтамасы - заңмен қатаң түрде тыйым салынған, қоғамға елеулі қауіптілік туғызатын әрекеттер немесе әрекет етпеулер жиынтығы ретінде қабылданады. Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексінде бұл құқықбұзушылықтар екі негізгі топқа бөлінген: біріншісі – ауыр қылмыстар, екіншісі – салыстырмалы түрде жеңіл, яғни қылмыстық құқық бұзушылықтар. Әр айрықша салмақты құқықбұзушылық түріне сай қолданылатын жазалау шаралары қоғамдағы құқықтық тәртіпті және қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл классификация қылмыстық процестің тиімділігін арттыруға, қылмыскерлерге қатысты әділетті шаралар қолдануға негіз болады.

4. Қылмыстық іс қозғау негіздері мен алғышарттары

Қылмыстық іс қозғаудың негізі ретінде жеке адамдардың, ұйымдардың құқықтық органдарға түсірген арыздары немесе хабарламалары қызмет етеді. Сонымен қатар, жедел-іздестіру шараларының нәтижелері мен бұқаралық ақпарат құралдарындағы ақпараттар да іс қозғаудың заңды себептері болуы мүмкін. Іс қозғау барысында бастапқы дәлелдердің жеткіліктілігі мен құжаттамалардың заңдылығы мұқият сараланады. Осы кезеңде, азаматтардың құқықтарын сақтап, қылмыстық процестің толық заңдылығын қамтамасыз ету аса маңызды, себебі бұл алғышарттар әділ сот төрелігін қамтамасыз етудің негізін қалыптастырады. Қылмыстық процеске қатысушылардың құқықтары мен міндеттерін қорғау арқылы қоғамдағы сенім мен заң үстемдігі қағидаттары нығая түседі.

5. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру ұғымы және мақсаттары

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру – қылмыстық істі жан-жақты, кешенді және мұқият зерттеуге арналған құқықтық процесс. Бұл кезеңде кінәлі тұлғаларды анықтау, объективті әрі айқын дәлелдер жинау арқылы азаматтардың заңды мүдделері қорғалады. Процестің мақсаты – шынайы және әділ сот төрелігін қамтамасыз ету үшін жағдай жасау. Тексеру нәтижелеріне байланысты іс сотқа жіберіледі немесе дәлелдердің жеткіліксіздігі себепті тоқтатылады. Осылайша, сотқа дейінгі тергеп-тексеру соттың тиімді және әділ шешім қабылдауына қажетті негіз болып табылады.

6. Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің негізгі кезеңдері

Қазақстандық Қылмыстық-процесстік кодекс негізінде сотқа дейінгі тергеп-тексеру бірнеше кезеңге бөлінеді. Әуелі қылмыстық іс қозғау, арыздарды тіркеу, бірінші тексеру жүргізіледі. Одан кейін тергеу әрекеттері, дәлелдемелер жинау жүзеге асырылады. Материалдарды жинақтап, тергеу аяқталған соң іс сотқа беріледі немесе тоқтатылады. Әр кезең заң аясында нақты ретпен өтіп, азаматтар мен мүдделі тараптардың құқығын қорғауға бағытталған. Бұл тәртіп сотқа дейінгі тергеп-тексеру процесінің әділдігін және ашықтығын қамтамасыз етеді.

7. Қылмыстық істерді тіркеудің электрондық жүйесі

Бүгінгі таңда қылмыстық істерді тіркеу мен есепке алу жұмыстары электрондық жүйе арқылы жүргізілуде. Бұл жүйе құқық қорғау органдарының қызметін автоматтандырып, істердің дұрыс әрі уақытылы тіркелуін қамтамасыз етеді. Электрондық жүйе қылмыстық процестің ашықтығы мен тиімділігін арттырып, қолжетімділігі мен үйлесімділігін жақсартады. Оның арқасында іс-әрекеттердің барлығы тіркеліп, барлық кезеңге бақылау орнату оңайға соғады. Осы жүйе заң үстемдігін нығайтуға және қылмыстық іс жүргізу тиімділігін арттыруға зор мүмкіндік береді.

8. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру статистикасы (2023)

2023 жылы Қазақстанда сотқа дейінгі тергеп-тексеру іс-шараларының көлемі айтарлықтай өсті. Әсіресе, кейбір құқықтық салаларда қылмыстық істердің саны көбейді, бұл құқық қорғау органдарының белсенділігін көрсетеді. Статистикалық деректер сотқа дейінгі тергеу жүйесінің жұмысын бағалау мен жетілдіру қажеттілігін көрсетеді. Бұл мәліметтер жүйенің дамуына көңіл аударуға және ары қарайғы реформаларды жоспарлауға негіз болады. Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің 2023 жылғы есептері аталған үрдістердің объективті бағасын береді.

9. Тергеп-тексеруді бастауға себеп болатын дереккөздер

Тергеп-тексеруді ресми түрде бастау үшін жеке тұлғалардың немесе ұйымдардың жазбаша арыздары маңызды дереккөз ретінде қарастырылады. Бұнымен қатар бұқаралық ақпарат құралдарындағы жарияланған материалдар мен құқық қорғау орнындағы жедел әрекеттер де процеске бастама болады. Одан әрі, прокуратура немесе құқық қорғау органдарының басшылығының тапсырмасы тергеп-тексерудің басталуына себепкер бола алады. Осы факторлар тергеп-тексеру жұмыстарының заңдылығы мен негізділігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

10. Қазақстандағы тергеу жүргізуге уәкілетті органдар

Қазақстан Республикасында қылмыстық істерді тергеуге уәкілетті бірнеше органдар бар. Олар құқық қорғау жүйесінің әртүрлі салаларын қамтиды және олардың қызметі заң шеңберінде бірлесіп жүргізіледі. Бұл органдардың жұмысы кәсіби даярлық пен тергеу әдістемесіне негізделеді. Қылмыстық процесс аясында аталған органдар азаматтардың құқықтары мен заңдылығын қорғауды жетілдіріп, қылмыстық істерді тез әрі әділ қарауға ықпал етеді. Мәселен, полиция, прокуратура және ұлттық қауіпсіздік комитеті осы қызметтің негізгі бөлігін атқарады.

11. Негізгі тергеу әрекеттері мен рәсімдері

Қылмыстық процесте негізгі тергеу әрекеттеріне куәгерлерді, айыпты және басқа да барлық қатысушыларды тыңдау, дәлелдемелер жинау, қылмыш орнын зерттеу кіреді. Мұндай рәсімдер заңдылық пен әділдік принциптерін сақтай отырып, объективті ақпаратты алуға бағытталған. Әрбір тергеу әрекеті арнайы рәсімдер тәртібімен жүргізіліп, оның заңдылығы қатаң бақылауға алынады. Тергеу барысында құқық қорғау қызметкерлері жан-жақты және бейтарап талдау жасап, істің баршылықтарын заңға сай анықтауға жұмыс жасайды.

12. Қылмыстық процестің негізгі қатысушылары және олардың рөлі

Қылмыстық процестің тиімділігі қатты қатысушылардың нақты міндеттерін орындауына байланысты. Мұнда тергеушілер, прокурорлар, адвокаттар, сот қызметкерлері және күдіктілердің әрқайсысы өз рөлін орындайды. Бірлескен жұмыс заңның әдетті және әділ орындалуына көмектеседі. Қазақстан Республикасының Қылмыстық-процесстік кодексі әр қатысушының құқықтары мен міндеттерін айқындап, оларды қылмыстық істің әр кезеңінде нақты көрсетеді. Бұл жүйе процестің заңдылығын және әділеттілігін қамтамасыз етеді.

13. Айып тағудың процесі мен заңдылығы

Айып тағу дегеніміз – адамның нақты құқықбұзушылық жасағаны туралы ресми хабарлау, бұл тек жеткілікті және объективті дәлелдер негізінде жүзеге асады. Айыптау процесі қылмыстық заңнамада нақты белгіленген тәртіппен жүргізіледі, бұл процесте тұлғаның құқықтары толық сақталады. Сонымен бірге, айыпталушы өзін қорғау құқығына ие болу арқылы сот төрелігінің әділ өтуін қамтамасыз етеді. Осылайша, айыптау – қылмыстық процестің маңызды бөлімі және әділетті сот шешімінің кепілі.

14. Дәлелдемелер түрлері және жинау тәсілдері

Қылмыстық процесте дәлелдемелердің түрлері әртүрлі болады: жазбаша құжаттар, куәгерлердің көрсетулері, физикалық заттар және эксперттік қорытындылар. Дәлелдемелерді жинау арнайы заң талаптарына сәйкес жүргізіледі, бұл олардың заңдылығын және сотта қолданылу қабілетін қамтамасыз етеді. Жинаудың әр тәсілі – қылмыс орнын зерттеу, куәгерлерді тыңдау, құжаттарды қарау – әдістемелі түрде жүзеге асады. Бұл әдістер тергеудің объективтілігі мен сапасын арттыруға бағытталған.

15. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру мерзімдері және құқықтық шектеулер

Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің ұзақтығы әдетте бір айдан бастап, іс жағдайларына қарай 12 айға дейін созылуы мүмкін. Кейбір ерекшеліктер бойынша мерзімнің ұзаруы заң арқылы реттеледі. Мерзімдерді заңсыз созу қылмыстық процесс тиімділігін төмендететін құқық бұзушылыққа жатады. Сонымен қатар, құқықтық шектеулер қылмыстық тергеу әрекеттерін уақтылы және заңға сәйкес өткізуге, сондай-ақ адамның құқықтары мен бостандықтарын сақтауға мүмкіндік береді. Осындай шектеулер сотқа дейінгі процесс әділ әрі ашық өтуін кепілдейді.

16. Азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру – құқықтық жүйенің бастауындағы маңызды кезең болып табылады, онда әр адамның жеке деректері мен қадір-қасиеті ең қатаң заңнамалық қорғауға алынады. Бұл кезеңде заңнама адамның құқықтарын бұзылмауын қамтамасыз етіп, оның тұлғалылығын құрметтеуді көздейді. Сонымен қатар, азаматтарға өз құқықтарын қорғау мақсатында адвокат қызметіне жүгіну құқығы кез келген кезеңде беріледі. Халықаралық құқықтық практикада бұл құрал әділ сот процесінің маңызды бөлігі ретінде қарастырылады. Қылмыстық тергеудің барлық сатыларында азаматтарға шағымдану мүмкіндігі беріледі, бұл процедура әділдіктің және құқықтық қорғаудың кепілі ретінде қызмет етеді. Айта кету керек, тергеу барысында заңсыз қысым көрсету немесе құқықтарды бұзу әрекеттеріне қатаң тыйым салынады, себебі мұндай фактілер сот әділдігін бұзады және құқықтық мемлекеттің негізіне нұқсан келтіреді. Осылайша, сотқа дейінгі кезеңде азаматтардың құқықтарының қорғалуы – барынша сапалы және әділ құқық қорғау жүйесін қалыптастырудың негізі.

17. Прокурорлық қадағалау және бақылау функциясы

Прокурор қызметінің маңыздылығы құқық қорғау жүйесінде ерекше орын алады. Олар тергеу органдарының іс-әрекеттерінің заңдылығын жіті бақылап, құқықтық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді. Бұл функция құқық қорғау жүйесінің сенімді және тиімді жұмыс істеуінің кепілі болып табылады. Прокурорлардың міндеті — дәлелдемелердің толықтығын және негізділігін тексеру, себебі бұл сот процесінің әділдігіне тікелей ықпал етеді. Егер де процессуалдық бұзушылықтар табылса, прокурор дереу және тиімді шара қабылдайды, бұл құқықтық тәртіпті қалпына келтіруге бағытталған. Кең мағынада, прокурорлық қадағалау қоғамдағы құқықтық сана мен әділдікті нығайтудың маңызды тетігі болып табылады, әрі ол құқықтық жүйе қызметінің сапасын арттыруға арналған үздіксіз процесс ретінде қарастырылады.

18. Істі сотқа жіберу және тоқтату шарттары

Қылмыстық істі сотқа жіберу үшін айыптау негізіндегі жеткілікті дәлелдемелердің жиналғаны аса маңызды. Бұл талап сот әділдігі мен ақиқаттың ашылуын қамтамасыз етеді. Егер дәлелдемелер жеткіліксіз болса немесе адамның кінәсіздігі нақты дәлелденсе, іс тоқтатылуы заңмен бекітілген. Бұл құқықтық жүйедегі негізгі қағидалардың бірі — кінәсіздік презумпциясын сақтаудың айғағы болып табылады. Сотқа дейінгі өндірісте шешімдерді бекіту мен олардың орындалуын бақылау функциясы прокурорға жүктелген, бұл құқықтық процестің сенімділігін арттырады. Осы арқылы әділдік пен заңдылық толық түрде қамтамасыз етіліп, құқықтық мемлекет құрудағы маңызды қадамдар жасалады.

19. Сотқа дейінгі тергеп-тексерудің өзекті мәселелері мен сын-қатерлері

Қазіргі таңда сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүйесінде бірқатар маңызды мәселелер мен қиындықтар қалыптасуда. Мысалы, қылмыстық істерді тіркеуде орын алатын ауытқулар процесстің ашықтығын төмендетеді және қоғам сеніміне кері әсер тигізеді. Тергеу сапасында да кемшіліктер байқалады, оның ішінде адвокаттардың барынша толық қатысуы шектелуі көптеген құқықтық шиеленістер туғызады. Бұл өз кезегінде әділ сот төрелігінің қалыптасуына кедергі келтіреді. Мұндай күрделі сын-қатерлер құқықтық жүйенің халықаралық стандарттарға сай реформалануы қажеттігін айқын көрсетеді. Реформалар құқықтық процестің тиімділігі мен ашықтығын арттыра отырып, қоғамдағы әділдік пен құқықтық сенімді нығайтады.

20. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүйесінің даму перспективасы

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүйесін жетілдірудің басты бағыттарының бірі құқықтық базаны нығайту және электронды жүйелер енгізу болып табылады. Бұл шаралар процестің ашықтығы мен тиімділігін арттырады әрі құқық қорғауға деген сенімді күшейтеді. Болашақта тергеу сапасын арттыру мақсатында кәсіби мамандардың біліктілігін көтеру аса маңызды, сондай-ақ халықаралық тәжірибелер мен озық әдістерді енгізу құқықтық жүйені заман талабына сай дамытуға ықпал етеді. Осылайша, жаңа технологиялық және құқықтық жаңалықтар сотқа дейінгі тергеп-тексеру жүйесін инновациялық деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.

Дереккөздер
ҚР Қылмыстық-процесстік кодекс. – Астана: ҚР Заң шығару қызметі, 2020.
Әділбекова Г.С. Қылмыстық процесстің теориясы мен практикасы. – Алматы: Фолиант, 2019.
Абдуллин М.К. Қылмыстық құқық және сот практикасы. – Нұр-Сұлтан: Ланы А, 2021.
Қазақстан Республикасы Ішкі істер министрлігінің статистикалық есебі, 2023.
Сребный М.В. Қылмыстық іс жүргізудің халықаралық стандарттары. – Мәскеу: Юрайт, 2018.

Қылмыстық процестің құқықтық негіздері: ғылыми-оқулық, Алматы, 2020.

Прокурорлық бақылау және оның рөлі, Құқықтану журналы, 2021, №4.

Сотқа дейінгі тексеру реформалары халықаралық тәжірибеде, Астана, 2019.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі және Қылмыстық процессуалдық кодексі, 2023 жылғы редакция.

Прокурорлық қызметтің құқықтық мәселелері, Алматы, 2022.