Текст выступления:

Адам құқығы түсінігі
1. Адам құқығы түсінігі: негізгі бағыттар мен өзектілік

Адам құқықтары - бұл әрбір адамға тән теңдік пен әділеттіліктің кепілі. Олар қоғамда бейбітшілік пен тұрақтылыққа негіз болып, біздің өміріміздің ең маңызды құрамдас бөлігі ретінде қызмет етеді. Осылайша, адам құқықтарының негізгі принциптері - теңдік, әділеттілік және бостандық - бүгінгі әлемдегі әлеуметтік келісім мен заңның негізін құрайды.

2. Адам құқығы тарихи дамуы

Адам құқықтарының тұжырымдамасы ежелгі дәуірлерден бастау алады. Мысалы, Кир патша жасаған құлдарды босату сияқты тарихи оқиғалар адамға тән бостандық пен әділеттілік идеяларының ерте бастамалары болды. Орта ғасырларда Ұлы Хартияның қабылдануы құқықтық жүйенің негізін қалаған болса, 18-19 ғасырларда Патриоттық декларациялар мен Француз Инқилабының адам құқықтары туралы жарияланымдары әлемде теңдік пен бостандық идеяларын кеңейтті. Ең маңызды тарихи сәттердің бірі — 1948 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясының қабылдануы, ол қазіргі заманғы адам құқықтары жүйесінің іргетасын қалады.

3. Адам құқығы ұғымының анықтамасы

Адам құқығы дегеніміз - әр адамның жеке басының бостандығын, артықшылығын заңдық түрде қорғау. Бұл құқықтар мемлекеттен тәуелсіз жүзеге асырылып, адамның өмірі мен қадір-қасиетін қамтамасыз етеді. Халықаралық құқықтық құжаттар бұл құқықтарды анықтап, барлық халықтар мен топтарға тең түрде беріледі. Қоғамда адам құқықтарының қорғалуына қол жеткізу арқылы құқықтық тәртіп пен әділеттілік бекініп, ұлттық тұрақтылық пен бейбітшілік қамтамасыз етіледі.

4. Негізгі адам құқықтары мен бостандықтары

Адам құқықтары мен бостандықтары адамзаттың ең негізгі қажеттіліктері мен қадір-қасиеттерін бейнелейді. Мысалы, өмір сүру құқығы – ең алғашқы әрі маңызды құқық. Сонымен қатар, пікір айту мен сенім бостандығы адамды еркін әрі белсенді азамат ететін негізгі бастамалар болып табылады. Әлеуметтік қорғалудың болуы еңбек және білім алу сияқты құқықтардың жүзеге асырылуын қамтамасыз етеді. Осы құқықтардың барлығы адам өмірінің түрлі салаларын қамти отырып, олардың қауіпсіздігін және дамуын қамтамасыз етеді.

5. Халықаралық адам құқықтары құжаттары

Адам құқықтарының халықаралық деңгейде бекітілуі бірнеше маңызды кезеңдерден өтті. 1215 жылы жарияланған Ұлы Хартия королдік биліктің шектеулігін белгілеп, құқықтық мемлекет оқуын дамытты. 1776 жылы АҚШ-тың Тәуелсіздік Декларациясы жеке бостандықтардың маңызын атап көрсетті. 1789 жылы Француз Төңкерісінің Адам және Азамат құқықтары туралы декларациясы азаматтық құқықтардың кең ауқымын жариялады. Ақырында, 1948 жылы БҰҰ-ның Жалпыға бірдей адам құқықтары декларациясы адамзат тарихындағы ең халықаралық құқықтық құжат болып саналады, ол бүкіл елдерге ортақ құқықтық нормаларды орнатты.

6. Адам құқығының негізгі түрлері

Адам құқықтары әртүрлі салаларды қамтиды және өзара байланысты. Мысалы, азаматтық құқықтар адамның жеке басының қауіпсіздігін қамтамасыз етсе, саяси құқықтар адамның мемлекет басқаруына қатысуына мүмкіндік береді. Экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтар азаматтардың жұмыс, білім алу және мәдени даму қажеттіліктерін қанағаттандыруға бағытталған. Барлық құқықтардың толық жүзеге асуы қоғамның әлеуметтік әділеттілігі мен тұрақтылығын нығайтады, бұл қоғамның тұрақты дамуына негіз болады.

7. Қазақстандағы адам құқығының дамуы

Қазақстанның 1995 жылғы Конституциясы адам құқықтарын қорғауды мемлекеттің негізгі басымдықтарының бірі ретінде белгілей отырып, құқықтық жүйеде бұл құндылықтарды заң жүзінде қорғауды қамтамасыз етті. Оның негізінде адам құқықтарын сақтау – ерекше жауапкершілік және мемлекет тарапынан кепілдікке ие болды. Сонымен қатар, Қазақстан халықаралық аренада белсенді қатысып, 70-тен астам адам құқықтары жөніндегі халықаралық шарттарға қосылып, әлемдік тәжірибені ұстануда. Бұл ұлттық құқықтық жүйенің халықаралық стандарттарға сәйкес дамуында маңызды рөл атқарады.

8. Қазақстан Республикасы Конституциясы және адам құқығы

Қазақстан Республикасының Конституциясы адам құқықтары мен еркіндіктерін қамтамасыз етуде негізгі заңдық негіз болып табылады. Мысалы, 1-бапта адамның құқықтары мен еркіндігі ең жоғары құндылық ретінде танылып, мемлекет оларға кепілдік беруге міндеттеледі. 12-бапта заң алдында әр адам тең және ешқандай кемсітушілікке жол жоқ деп бекітілген. 13-бап азаматтардың әділ сотталу және өз құқықтарын қорғау құқығын нақты анықтап, олардың сақталуын қамтамасыз етеді. 14-бапта мемлекеттік органдар адам құқықтарын құрметтеуге және оларды қорғауға міндетті екені көрсетілген, бұл құқықтық жүйенің жауапкершілігін ашады.

9. Әлемдегі және Қазақстандағы адам құқықтары бұзылулары

Қазіргі әлемде сөз бостандығы мен еңбек құқығы жиі бұзылып, адамдардың негізгі құқықтары шектелуде. Қазақстанда да адам құқықтарының толық сақталуы мен орындалуы өзекті мәселеге айналып отыр. Бұл деректер халықаралық және ұлттық деңгейде адам құқықтарын қорғау жүйесін жетілдіру қажеттілігін айқындайды. Тиімді шаралар мен құқықтық механизмдерді енгізу арқылы қоғамның әділеттілігі мен азаматтардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету міндетті болып отыр.

10. Адам құқықтарын қорғау механизмдері

Адам құқықтарын қорғауда сот жүйесі ең маңызды рөл атқарады, себебі ол құқық бұзушылықтарға қарсы әділ шешім қабылдау процесін жүзеге асырады. Сондай-ақ, 2002 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан Омбудсмен институты құқық бұзушылықтарды зерттеп, адамдардың шағымдарын қарастырады және әділ шешімдерді қамтамасыз етеді. Үкіметтік емес ұйымдар мен БАҚ құқық қорғау саласындағы оқиғаларды ашық жариялап, қоғамды ақпараттандыруға елеулі үлес қосады, бұл құқықтардың сақталуын бақылаудың тиімді әдісі болып табылады.

11. БҰҰ-ның адам құқықтарын қорғаудағы халықаралық рөлі

Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары жөніндегі кеңесі халықаралық аренаның құқықтық бақылау органы ретінде қызмет атқарады. Ол әртүрлі елдердегі адам құқықтары жағдайын жүйелі түрде сараптап, өзекті мәселелер бойынша ұсыныстар бекітеді. Қазақстан осы құқықтық кеңістікке белсенді қатысып, негізгі адам құқықтары туралы халықаралық құжаттарға қосылып, құжаттардың орындауын қамтамасыз етуге міндеттелді. Бұл еліміздің адам құқықтары саласындағы заңдарын жетілдіруге, сондай-ақ халықаралық тәжірибеге сай болуына күшті түрткі болды.

12. Қазақстандағы ұлттық адам құқығын қорғау институттары

Қазақстанда адам құқығын қорғау саласында бірнеше маңызды институттар жұмыс істейді. Адам құқықтары жөніндегі уәкіл (омбудсмен) – азаматтардың құқықтарын бақылайтын тәуелсіз орган, ол құқық бұзушылықтарды зерттеп, шешім қабылдауда маңызды рөл ойнайды. Сот жүйесі адам құқықтарын қорғаудағы негізгі механизм болып табылады, әділ сотталуды қамтамасыз етеді. Үкіметтік емес ұйымдар белсенді түрде құқық білімін таратып, құқық қорғау жұмыстарын жүргізеді, қоғамның құқықтық сауаттылығын арттырады. Осы институттардың үйлесімді жұмысы адам құқықтарының сақталуына күшті кепіл болуда.

13. Балалардың құқықтарының халықаралық-құқықтық қорғалуы

Қазақстан 1994 жылы Балалардың құқықтары жөніндегі Конвенцияға қосылып, оған сәйкес халықаралық стандарттарды ұлттық заңдарда іске асыруды бастады. Балалардың отбасында өмір сүру, білім алу, денсаулығын қорғау, зорлық-зомбылық пен еңбек қанауынан қорғау сияқты негізгі құқықтары заңмен кепілдендірілген. 2020 жылы елімізде балалардың құқықтарын және әл-ауқатын жақсартуға бағытталған 50-ден астам әлеуметтік бағдарлама іске қосылып, олардың өмір сүру сапасы елеулі түрде артты. Бұл шаралар балалардың толыққанды дамуы мен қорғау ісіндегі басты басымдықтарды көрсетеді.

14. Қазақстандағы адам құқығының бұзылу оқиғаларының құрылымы

2021 жылы ресми тіркелген адам құқықтарының бұзылуы туралы шағымдар статистикасы сот әділетсіздігі мен сөз бостандығын шектеу мәселелерін көрсетті. Сонымен қатар, құқықтық сауатсыздық пен мемлекеттік органдардың кейбір әрекетсіздігі бұл құқықбұзушылықтардың негізгі себептеріне жатады. Бұл деректер құқық қорғау жүйесін жақсарту және азаматтардың құқықтық мәдениетін арттыру бойынша нақты шаралардың қажеттілігін сөз етеді. Қоғамдық сенімділікті арттыру және құқықтық тәртіпті нығайту үшін осындай талдаулар маңызды.

15. Адам құқығын оқыту және насихаттау тәжірибесі

Қазіргі таңда адам құқықтарын оқыту мен насихаттау саласында бірқатар тиімді әдістер қолданылады. Мектептер мен жоғары оқу орындарында адам құқықтары бойынша арнайы курстар мен семинарлар өткізіледі, бұл жас ұрпақты құқықтық сауаттылыққа тәрбиелейді. Қазақстанда қоғамдық ұйымдар адам құқықтарын кеңінен насихаттап, әртүрлі ақпараттық кампанияларды ұйымдастырады. Бұл тәжірибелер азаматтардың құқықтары туралы хабардарлығын арттырып, құқықтық мәдениетті қалыптастыруға ықпал етеді.

16. Цифрлық кеңістіктегі адам құқығының өзекті мәселелері

Бүгінгі таңда интернет технологияларының қарқынды дамуы ақпараттық кеңістікті жаңа деңгейге көтерді, алайда бұл жаңа мүмкіндіктермен қатар айқын құқықтық сын-қатерлерді де туғызуда. Ақпаратқа қол жеткізу еркіндігі мен жеке деректердің қорғалуы адам құқығының маңызды элементтеріне айналды. Мысалы, Интернетке тәуелді қоғамда жеке бас мәліметтерінің заңсыз пайдаланылуы немесе таралуы азаматтардың жеке өміріне елеулі зиян келтіруі мүмкін. Қазақстанда 2013 жылы қабылданған «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» заң осы саладағы алғашқы құқықтық негіздерді қаландырды, бұл қарапайым адамдардың жеке ақпараттарын қорғауда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, цифрлық ортада әрекет ететін адамдардың қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында кибербуллингке қарсы заңдар қабылдануда. Бұл — жасөспірімдер мен ересектердің онлайн кеңістікте зорлық-зомбылықтан қорғануына бағытталған маңызды қадам. Ақпараттық алаяқтыққа қарсы күрес шаралары да күшейтілді. Сонымен қатар, мемлекеттік институттар мен қоғамның белсенділігі құқық бұзушылықтарды азайтуға, азаматтардың цифрлық қауіпсіздігін арттыруға үлесін қосуда. Осылайша, цифрлық құқықтық орта қалыптасып, адам құқықтарының жаңа бағыттары пайда болып келеді.

17. Адам құқығы және гендерлік теңдік проблематикасы

Қазақстанның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің 2022 жылғы есебіне сәйкес, әйелдердің еңбек нарығындағы жалақысы ерлермен салыстырғанда орташа есеппен 30 пайызға төмен болды. Бұл көрсеткіш елімізде гендерлік теңдіктің әлі де толық қамтылмағанын және жалақы айырмашылығын бар екенін айқын дәлелдейді. Гендерлік теңдік мәселесі адам құқықтарының маңызды құрамдас бөлігі болғандықтан, оған деген назар қарқынды түрде артып келеді. Әлемдік тәжірибеде де әйелдер мен ерлердің еңбек нарығындағы тең мүмкіндіктерге қол жеткізуі — тұрақты экономикалық және әлеуметтік дамудың кепілі ретінде танылған. Әрине, Қазақстанда бұл мәселені шешу үшін кешенді заңнамалық және әлеуметтік реформалар жүргізіліп, қоғамдық сана жаңартылып жатыр. Бірақ әлі де гендерлік жалақы айырмашылығын толығымен жоюға қажетті шаралар қолға алынуы тиіс.

18. Халықаралық құқық қорғау ұйымдарының ықпалы және зерттеулері

Халықаралық құқық қорғау ұйымдары адам құқықтары мен теңдік мәселелерін зерттеу және талдау арқылы әлемдік қауымдастықта маңызды ықпал етеді. Мысалы, БҰҰ-ның адам құқықтары жөніндегі кеңесінің көптеген есебінде Қазақстандағы гендерлік теңдік және цифрлық қауіпсіздік мәселелері назарға алынады. Сондай-ақ, Amnesty International, Human Rights Watch сияқты ұйымдар елдегі адам құқықтарын қорғау деңгейін бақылай отырып, әлеуметтік және құқықтық реформалардың іске асыруына баса назар аударады. Кең көлемде жүргізілген зерттеулер мен мониторингтер қоғамдағы ең осал топтардың жағдайын жақсартуға ықпал етеді. Бұл ұйымдардың баяндамалары жергілікті билік өкілдері мен заң шығарушылар үшін маңызды ақпарат көзі ретінде қызмет етеді, себебі олар құқықтық өзгерістерге жол ашады және азаматтық қоғамның дамуын ынталандырады.

19. Жастардың адам құқығы саласындағы белсенділігі

Жастардың адам құқықтарын қорғау саласындағы белсенділігі жыл санап артқанын байқауға болады. Мысалы, 2018 жылы елімізде алғашқы жастар форумы өтті, онда адам құқықтары мен демократияны нығайтуға бағытталған бастамалар талқыланды. 2020 жылы жастар түрлі волонтерлік және қоғамдық жобаларға қатыса отырып, құқықтық сауаттылықты арттыру іс-шараларын ұйымдастырды. Сонымен қатар, 2023 жылы жастар парламенті құрылып, онда адам құқықтары бойынша мемлекеттік және азаматтық бастамаларды қолдау үшін арнайы комиссиялар құрылды. Бұл жастар бастамалары құқықтық мәдениеттің дамуына және қоғамдағы теңдік пен әділеттіліктің нығаюына септігін тигізеді. Әсіресе, қоғамдағы теңсіздік пен дискриминацияға қарсы белсенді әрекеттер жастардың алғы шепте екенін көрсетеді.

20. Адам құқығы – құқықтық қоғам құрудың негізі және болашағы

Қоғамда адам құқықтары мен жеке бостандықтарды қорғау тек әділеттілік пен тұрақтылықты қамтамасыз ете қоймай, құқықтық мәдениетті дамытудың да басты көрсеткіші болып табылады. Қазақстанда құқықтық сауаттылықты арттыру, әсіресе жастар арасында белсенділік пен қоғамдық сана қалыптастыру арқылы қоғамның дамуы қамтамасыз етіледі. Болашаққа көз салғанда адам құқықтары саласындағы реформалар мен қоғамдық белсенділік еліміздің демократиялық және құқықтық негіздерін нығайтуға негіз болады. Бұл – құқықтық тәртіптің беріктігі мен азаматтардың өмір сапасының артуына әкелетін маңызды фактор.

Дереккөздер

Всеобщая декларация прав человека, ООН, 1948 г.

Конституция Республики Казахстан, 1995 г.

Доклады Уполномоченного по правам человека в РК, 2021 г.

Конвенция о правах ребенка, ООН, 1989 г.

Отчёты UNICEF по правам человека и детей, 2021-2022 гг.

Қазақстан Республикасының «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Заңы. – 2013 жыл.

Қазақстанның Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігінің есебі, 2022 жыл.

Human Rights Watch, Annual Report, 2023.

Amnesty International, Global Human Rights Report, 2022.

БҰҰ Адам құқықтары жөніндегі кеңесінің баяндамалары, 2018-2023 жылдар аралығы.