Текст выступления:

Азаматтық құқық субъектілері. Мемлекет - азаматтық құқық субъектісі
1. Азаматтық құқық субъектілері: жалпы шолу және негізгі тақырыптар

Қоғамда құқықтық қатынастардың негізін қалаушы ең басты элементтердің бірі — азаматтық құқық субъектілері болып табылады. Жеке тұлғалар мен мемлекет бұл құқықтық қатынастарда маңызды рөл атқарып, экономикалық, әлеуметтік және саяси әрекеттердің құрылымдық негізін құрайды. Осыған орай, азаматтық құқық субъектілерін жан-жақты түсіну біздің құқықтық мәдениетімізді арттыруға септігін тигізеді.

2. Азаматтық құқық субъектілерінің тарихи-құқықтық негізі және мәні

Азаматтық құқық субъектілері ұғымы ежелгі құқық жүйесінен бастап қалыптасып, жеке меншік пен мәміле жасау қажеттілігінен туындаған. Қазақстанның Азаматтық кодексі осы құқықтық ұғымдарды дамытып, құқықтар мен міндеттердің нақты мазмұнын заңдастырады. Уақыт өте келе, құқықтық қатынастардың күрделенуі мен қоғам дамуына байланысты субъектілердің құрылымы мен құқықтық мәртебесі өзгеріп отырады. Бұл процесс құқықтық жүйенің және азаматтық қоғамның дамуындағы дамуды көрсетеді.

3. Азаматтық құқық субъектілерінің негізгі түрлері

Азаматтық құқыққа қатысатын субъектілер үш негізгі топқа бөлінеді. Біріншісі — жеке тұлғалар, құрамына Қазақстан азаматтары, шетел азаматтары және азаматтығы жоқ тұлғалар кіреді, оларға қатысты құқықтық мәртебе әр түрлі заңдарда қарастырылған. Екіншісі — заңды тұлғалар, олар коммерциялық және коммерциялық емес ұйымдар ретінде тіркелген және олардың құқықтық формалары анықталған. Соңғысы — мемлекет пен оның әкімшілік-аумақтық бірліктері, олар ерекше құқықтық мәртебеге ие және заңнамамен бекітілген өкілеттіктерге ие субъектілер.

4. Субъектілердің салыстырмалы құқықтық сипаттамалары

Жеке тұлға, заңды тұлға және мемлекет құқықтық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілік тұрғысынан әртүрлі сипаттарға ие. Құқықтық қабілеттілік құқық иелену мен міндеттерді орындау мүмкіндігін білдірсе, әрекет қабілеттілік дегеніміз — субъектінің құқықтық мәмілелер жасаудағы қабілеті. Мысалы, мемлекет өз құқықтық қабілеттілігімен ерекшеленеді, оның құқық иелену дәрежесі мен жауапкершілігі заңмен қатаң реттеледі. Осылайша, әр субъектінің құқықтық мәртебесі олардың құқықтық қатынастардағы нақты ролін анықтайды.

5. Жеке тұлғалар: құқықтық қабілеттілік пен әрекет қабілеттілік ерекшеліктері

Жеке тұлғаның құқықтық қабілеті — бұл оның заңмен қорғалған құқықтары мен міндеттерін иелену мүмкіндігі, ол өмірге келген сәттен бастап сақталады. Қазақстан азаматтарының және шетел азаматтарының құқықтық мәртебесі әр түрлі заң нормаларымен реттеледі. Әрекет қабілеттілік тұрғысынан жеке тұлғалар жас ерекшеліктеріне байланысты бөлінеді: 18 жасқа толған азаматтар толық әрекет қабілетіне ие, ал 14-18 жас аралығындағы жастар ішінара құқықтарға ие болып, өз құқықтарын шектеулі түрде жүзеге асыра алады. Бұл шектеулер психикалық денсаулық жағдайына да байланысты болуы мүмкін.

6. Заңды тұлғалардың ұғымы және құрылымдық түрлері

Заңды тұлға — бұл өз атынан іс-әрекет ететін, дербес мүлкі мен балансы бар ұйым. Құқықтық тұрғыдан олар коммерциялық және коммерциялық емес топтарға бөлінеді. Коммерциялық заңды тұлғаларға акционерлік қоғамдар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер кіреді, олар пайда табуға бағытталған. Коммерциялық емес ұйымдар — қоғамдық қорлар, бірлестіктер, мекемелер, олардың қызметі әлеуметтік маңызы бар. Заңды тұлғалардың құрылу тәртібі заңмен реттеледі, құрылтай құжаттары олардың құқықтары мен міндеттерін нақтылап, қызметін ұйымдастырады.

7. Заңды тұлға ретінде тіркеу және қажетті шарттар

Заңды тұлғаны құру әділет органдарында тіркеу рәсімі арқылы жүзеге асады. Тіркеу барысында құрылтай құжаттары бекітіліп, атауы мен дербес меншік иесі айқындалады. Кейбір ұйымдарға, мысалы, медициналық немесе қаржылық мекемелерге, арнайы лицензиялар қажет болуы мүмкін, бұл олардың құқық субъектілігін мемлекеттік тіркеу рәсімінен кейін бастайды. Бұл кезең құқықтық сәйкестендіру мен қоғамдық бақылауға мүмкіндік береді.

8. Мемлекет — азаматтық құқықтағы ерекше субъект

Мемлекет азаматтық құқықтық қатынастарда ерекше құқықтық мәртебеге ие, ол мүлік қатынастары мен міндеттемелерге қатысты қатысушы ретінде әрекет етеді. Оның құқықтық субъектілігі заңмен шектелген және басқалардан ерекшеленеді. Мемлекет қоғамдық мүддені қорғауға бағытталған, сондықтан оның өкілеттіктері ерекше сипатқа ие. Сонымен қатар, мемлекет тек азаматтық емес, экономикалық қатынастарда да қатыстырылып, экономиканың тұрақты дамуына ықпал етеді.

9. Мемлекеттің азаматтық құқықтық қатынастардағы ролі: үдеріс сызбасы

Заңнамалық негіздермен қамтамасыз етілген мемлекет қатысу үдерісі бірнеше кезеңдерден тұрады. Алдымен құқықтық субъект ретінде тіркеліп, мүліктік және міндеттемелік қатынастарға кіреді. Мемлекеттік органдар мәмілелерді бекітіп, бақылау жүргізеді. Заңға сәйкес шешім қабылдауда процесс ашық және тәртіпке негізделген. Осылайша, мемлекет азаматтық құқықтық қатынасқа қатысып, қоғамдық мүддені қорғайды және құқықтық тәртіпті қамтамасыз етеді.

10. Мемлекеттің азаматтық-құқықтық қатынастарға түрлі органдар арқылы қатысуы

Мемлекет азаматтық құқық субъектісі ретінде өз өкілеттіктерін министрліктер мен уәкілетті агенттіктер арқылы жүзеге асырады. Сонымен қатар, мемлекеттік кәсіпорындар құқықтық қатынастарда өз функцияларын атқарып, экономикалық қызмет көрсетеді. Мемлекеттік органдардың мәмілеге қатысу өкілеттіктері заңдармен нақты бекітілген, бұл құқықтық бақылау мен есептілікті қамтамасыз етеді. Мемлекеттік меншіктегі мүлікке қатысты мәмілелер ерекше тәртіппен жүргізіледі, бұл оның құқықтық қорғанысын күшейтеді.

11. Мемлекеттің азаматтық-құқықтық жауапкершілігінің ерекшеліктері

Мемлекет өз міндеттерін азаматтық-құқықтық қатынастарда мемлекеттік мүлік пен бюджет есебінен атқарады. Бұл оның жауапкершілігін ерекше ережелермен шектейді, яғни мемлекет өз мүлкіне қатысты міндеттемелерді орындауда кепілдіктерге ие. Жауапкершілік негізінен мемлекеттік кәсіпорындар мен ведомстволар шеңберінде шектеледі. Мемлекеттік құрылымның тұрақтылығы азаматтардың құқықтық қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, құқықтық қатынастардың сенімділігін арттырады.

12. Мемлекет пен заңды тұлғаның құқықтық субъектілік салыстыруы

Қазақстанның Азаматтық кодексі мен заңнамалық актілерінде мемлекет пен заңды тұлғаның құқықтық қабілеттілігі салыстырылған. Кестеде құқықтық қабілеттіліктің басталуы, мүліктік құқықтар, жауапкершілік және шешім қабылдау рәсімдері қарастырылған. Мемлекет құқықтық субъектілік бойынша ерекше мәртебеге ие, оның құқықтық мүмкіндіктері мен міндеттері заңмен кеңінен қорғалған. Заңды тұлғалар жалпы құқықтық режимге бағынатындықтан, олардың құқықтық функциялары муниципалдық немесе жеке меншікке негізделеді.

13. Әкімшілік-аумақтық бөліністердің құқықтық субъектілік мәртебесі

Облыстар, аудандар, ауылдық округтер азаматтық құқықтық қатынастарда мемлекеттің өкілі ретінде әрекет ете алады. Дегенмен, олардың мәміле жасау құқығы заңмен нақты шектелген, бұл олардың құқықтық әрекеттерін реттейді. Әкімшілік-аумақтық бірліктердің құқықтық қабілеті мемлекет белгілеген мемлекеттік тапсырмалар мен өкімдерге тәуелді болып жүзеге асады, бұл олардың құқықтық мәртебесін ерекшелейді.

14. Азаматтық құқықтық қабілеттілік және әрекет қабілеттілігін шектеу шарттары

Құқықтық қабілеттілік — адамның немесе ұйымның құқықтарға ие болып, міндеттерін орындау мүмкіндігі, ол заңда белгіленген жағдайларға байланысты шектелуі мүмкін. Әрекет қабілеттілігі жас мөлшері, психикалық денсаулық жағдайы және соттың шешімімен әрекетке қабілетсіз деп танылу арқылы шектеледі. Мұндай құқықтық шектеулер арнайы заң нормаларымен реттеліп, олардың бекітілуі мен жүзеге асырылуында сот органы маңызды роль атқарады, бұл азаматтық құқықтың әділдігін қамтамасыз етеді.

15. Қазақстандағы азаматтық құқық субъектілерін тіркеу динамикасы (2020–2023)

Қазақстанда жеке тұлғалардың саны 19 миллионға жуықтап, мемлекеттік кәсіпорындардың саны 8 мыңнан асты. Бұл деректер елдің экономикалық белсенділігінің артып келе жатқанын білдіреді. Заңды тұлғалардың тіркелу динамикасы тұрақты өсу тенденциясын көрсетеді, бұл азаматтық-экономикалық жүйенің даму қарқынының нақты айғағы болып табылады. Статистика бюросының мәліметтері бойынша, азаматтық құқықтық қатынастардағы субъектілердің саны мен сапасы еліміздің заңнамалық және экономикалық құрылымдарының жетілдіріліп жатқанын айқындайды.

16. Мемлекеттің азаматтық құқық субъектісі ретіндегі ерекше құқықтары мен міндеттері

Қазіргі заманғы құқықтық жүйеде мемлекет азаматтық құқық субъектісі ретінде ерекше орны бар. Ол заңнамалық актілер қабылдауда және мемлекеттік мүлікке қатысты маңызды шешімдер шығаруда айрықша құзыретке ие. Бұл мемлекетке стратегиялық мүлік пен нысандарға бақылауды қамтамасыз етуге мүмкіндік береді, осылайша қоғамдық қауіпсіздікті және экономикалық тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Мемлекеттің кейбір мәмілелер мен келісімшарттарға қатысты монополиялық құқықтарының болуы оның құқықтық қатынастардағы басым позициясын айқын көрсетеді. Сонымен қатар, мүлікке қатысты даулар жалпыға ортақ соттарда қаралады, бұл заңның баршаға тең ұстанылуын және әділ қорғалуды қамтамасыз етеді. Мұндай құқықтық құрылым мемлекеттік биліктің заң аясында тиімді жұмыс істеуін қолдайды.

17. Азаматтық құқық субъектілерінің құқықтық қатынастарға кіру жолдары

Азаматтық-құқықтық қатынастарға кіру жеке тұлғалар мен заңды тұлғалардың құқықтық мәртебесіне байланысты әртүрлі жолмен жүзеге асады. Жеке тұлғалар 18 жасқа толған сәттен бастап кәмелетке толған деп танылады, бұл оларға толық құқықтық әрекет қабілеттілігін береді. Бұл қай заманда болмасын азаматтық құқық жүйесінің негізі болып табылады, өйткені бір тұлғаның жеке және мүліктік құқықтарын толыққанды жүзеге асыруы үшін кәмелет жасқа жетуі тиіс. Заңды тұлғаларға келер болсақ, олар азаматтық-құқықтық қатынастарға мемлекеттік тіркеуден кейін ғана қатыса алады, сол кезде олар құқықтық тұрғыдан ресми танылады. Мұнда мемлекет ерекше рөл атқарады: өз заңдары мен уәкілетті органдары арқылы азаматтық қатынастарға тікелей қатысып, құқықтық қатысушы болып табылады. Бұл, өз кезегінде, қоғамдағы құқық пен тәртіпті нығайтады.

18. Субъектілердің құқықтары мен міндеттерін орындау механизмдері

Азаматтық құқық субъектілері өз құқықтары мен міндеттерін жүзеге асырудың нақты механизмдері арқылы қамтамасыз етіледі. Жеке тұлғалар өз құқықтарын тікелей өзі жүзеге асыра алады немесе сенімхат беру арқылы басқа адамға өкілеттік бере алады. Мұндай тәсіл құқықтық қатынастарды икемді және тиімді етеді. Заңды тұлғалар мәмілелерді басшылардың немесе ресми сенім білдірген тұлғалардың атынан жасайды, олардың өкілеттік құжаттары заңда анықтамасын табады. Мемлекет өкілдіктері ведомство және уәкілетті органдар арқылы өз азаматтық-құқықтық міндеттерін орындайды, бұл ресми биліктің айқын бөлінісін көрсетеді. Сонымен бірге, өкілеттіктердің шектелуі құрылтайшы және ішкі нормативтік құжаттармен нақты реттеледі, бұл құқықтық тәртіп пен жауапкершіліктің негізін қалайды.

19. Азаматтық құқық субъектілерінің типтік нақты мысалдары

Бұл бөлімде азаматтық құқық субъектілерінің нақты өмірдегі типтік мысалдары қарастырылады. Мысалы, жеке тұлға жеке меншік мүлікті сатып алу және сату құқықтарын пайдаланады, оның қасындағы келісімшарттар мен банк операциялары оған құқықтық кепілдік береді. Заңды тұлға ретінде компаниялар өздерінің қызметін мемлекеттік тіркеуден кейін бастайды, өз атынан мәмілелер жасап, лицензиялар алады. Мемлекет өз атынан мемлекеттік меншік объектілерін басқарады және азаматтармен құқықтық қатынастар орнатады. Бұл мысалдар азаматтық құқық субъектілерінің заң аясында қалай әрекет ететінін нақты көрсетеді және құқықтық жүйенің негізгі құрылымдарын толық түсінуге көмектеседі.

20. Азаматтық құқық субъектілерінің құқықтық табиғаты мен мемлекеттің қоғамдағы ролі

Азаматтық құқық субъектілері құқықтық жүйенің маңызды бөлшегі ретінде қоғамдағы құқықтық тәртіп пен бейбітшілік негізін құрайды. Мемлекеттің ерекше мәртебесі заң үстемдігі мен құқықтық тұрақтылықты қамтамасыз етуде басты фактор болып табылады. Бұл, әрбір субъектінің кепілдендірілген құқықтары мен міндеттерін тең дәрежеде орындауға мүмкіндік беріп, құқықтық қатынастардың әділ әрі тиімді негізде жүргізілуін қамтамасыз етеді. Осындай жүйе қоғамның дамуы мен әлеуметтік келісімнің нығаюына ықпал етеді.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі, 2015 ж.

Ұлттық статистика бюросының деректері, 2023 ж.

Сұлтанов Ж. Құқықтану негіздері. – Алматы: Қарпаты, 2021.

Мұхамеджанов Т. Заңды тұлғалар және азаматтық құқық. – Астана: КММ, 2022.

Никифоров В.С. «Теория гражданского права», Москва, 2018.

Петров И.М. «Правовое регулирование гражданских правоотношений», Санкт-Петербург, 2020.

Смирнова А.Л. «Механизмы реализации гражданских прав», Екатеринбург, 2019.

Куликов Р.А. «Гражданское право и государство», Новосибирск, 2021.