Текст выступления:

Неке-отбасылық құқықтары мен міндеттері. Неке шарты
1. Неке-отбасылық құқық: негізгі ұғымдар мен басты тақырыптар

Неке мен отбасының құқықтық аспектілері қоғамдағы маңызды мәселелердің бірі болып табылады. Бұл салада ер мен әйелдің арасындағы құқықтар мен міндеттер, олардың ресми тіркелуі және отбасының тұрақтылығы ретке қойылады. Осы заң саласының өзекті мәселелері мен негізгі ұғымдары жалпы қоғамның тұрақты дамуына негіз болатынын атап өту қажет.

2. Қазақстандағы неке-отбасылық құқық негіздері мен дамуы

Қазақстанда неке-отбасылық құқықтың құқықтық негізі ел Конституциясында белгіленген. 2011 жылы қабылданған «Неке және отбасы туралы» кодекс отбасындағы қатынастар мен құқықтарды толық реттейді. Бұл кодекс отбасылық институттың әлеуметтік және экономикалық маңызын көрсетіп, отбасы қатынастарын қорғауға бағытталған шаралар мен нормаларды қамтиды. Бұл сала еліміздің әлеуметтік тұрақтылығының негізі ретінде үлкен мәнге ие.

3. Неке ұғымы және оның негізгі ерекшеліктері

Неке - ерікті түрде тіркелетін, әйел мен ер адам арасындағы заңды одақ болып табылады. Бұл одақ арқылы олардың құқықтары мен міндеттері ресми түрде бекітіледі. Нектің негізінде өзара келісім, махаббат және сенім жатыр, бұл мәні оның құқықтық міндеттер мен құқықтарды туғызатынын көрсетеді. Заңда тіркелген кезде туыстық, мүліктік және ата-аналық құқықтар қалыптасып, екі тараптың міндеттері заңмен қорғалатын болады. Осындай құқықтық негіздер отбасының тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

4. Неке қиюға қойылатын заңды талаптар

Неке жасауда бірқатар заңдық талаптар қойылады. Біріншіден, тараптардың өз еркімен некеге келуі қажетті және некеге тұрудың ең төменгі жас шегі 18 жас деп белгіленген. Заң бойынша бауырластар, асырап алушы мен асыранды бала, бұрынғы жұбайлар арасында неке жасауға тыйым салынған, бұл отбасының құрылымын қорғауға бағытталған. Сонымен қатар, неке қию барысында медициналық қарсы көрсетілімдер мен заңдағы басқа да шектеулер ескерілетін болады. Егер некеге тұру шарттары мен заң талаптары сақталмаса, мұндай некелер жарамсыз деп танылуы мүмкін, сондықтан ресми тіркелу рәсімінен өту міндетті болып табылады.

5. Неке қию рәсімінің негізігі қадамдары

Өкінішке орай, осы слайдта рәсімнің нақты қадамдары көрсетілмеген. Дегенмен, жалпы, неке рәсімін жіктесек, оған өтініш беру, құжаттарды жинау, заң талаптарына сәйкестік тексеру, некені мемлекеттік тіркеу және арнайы куәлік беру кіреді. Әр қадам заңды негізде және тәртіппен жүзеге асырылады, бұл некенің заңды күшін қамтамасыз етеді.

6. Ерлі-зайыптылардың негізгі жеке құқықтары

Осы слайдта жеке құқықтар тізімі көрсетілмегенімен, жалпы ерлі-зайыптылардың жеке құқықтарына заттық меншік иелену, еркін еңбек ету, демалу, денсаулықты қорғау, балаларды тәрбиелеу мен білім алу құқығы кіреді. Сонымен қатар, олар өзара келісім арқылы мүлікті басқару және бөлу құқығына ие. Бұл құқықтар заңмен қорғалған және отбасының әлеуметтік тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған маңызды аспектілер болып табылады.

7. Ерлі-зайыптылардың міндеттерінің салыстырмалы сипаттамасы

Бұл кестеде ер мен әйелдің отбасылық міндеттері мен құқықтары салыстырмалы түрде көрсетілген. Заң бойынша барлық міндеттер негізінен моральдық нормалармен тығыз байланысты және ерлі-зайыптылар отбасылық қатынастарда тең құқықты серіктестер ретінде қарастырылады. Мысалы, екі тарап та отбасының әл-ауқатын қамтамасыз етуге жауапты, балаларды бірге тәрбиелеу және экономикалық қамқорлық жасау міндеті жүктеледі. Мұндай теңдік қоғамдағы гендерлік әділдікті нығайтуға ықпал етеді.

8. Ерлі-зайыптылардың мүліктік құқықтары және ортақ меншік

Некеге дейінгі, сыйлық ретінде берілген немесе мұраға қалған жеке мүлік жеке меншік болып саналады. Бұл мүлікке ерлі-зайыптылар жеке жауапты, яғни бұл мүлікке қатысты шешімдерді тек өз еріктері бойынша қабылдайды. Ал ортақ меншікке енген мүлікті сату немесе бөлу тек екі тараптың келісімімен жүзеге асады, бұл оларға мүлікті пайдалану мен басқаруда бірлескен жауапкершілікті қамтамасыз етеді. Мұндай құқықтық шеңбер маңызды, себебі ол меншік қатынастарын жүйелі және әділ реттеуге мүмкіндік береді.

9. Балалардың құқықтық жағдайы отбасында

Балалар отбасында толық құқықтарға ие: олар өмір сүруге, жақсы әрі жан-жақты тәрбиеленуге және ата-аналық қамқорлық алуға құқылы. Сонымен қатар, балаларға қажетті білім алу, медициналық қызметтерді алу және материалдық қамтамасыз ету міндетті түрде қамтамасыз етіледі. Бұл құқықтар Қазақстанның заңдарымен және халықаралық конвенциялармен қорғалады. Егер олардың құқықтары бұзылса, заң бойынша жауапкершілікке тарту шаралары қолданылады, бұл балалардың қорғалуын қамтамасыз етеді.

10. Ата-аналардың құқықтары мен негізгі міндеттері

Ата-аналар өз балаларын білім алуына жауапты және оларды дұрыс тәрбиелеуге міндетті. Материалдық қамтамасыз ету олардың ең маңызды міндеттерінің бірі болып табылады, ол баланың барлық қажеттіліктерін толық қанағаттандыруға бағытталған. Сондай-ақ, ата-аналар балалардың денсаулығы мен қауіпсіздігін қамтамасыз етіп, олардың құқықтарының бұзылуы жағдайында заңды шаралар қолдануға құқылы. Қамқоршылық пен қорғаншылық институттары отбасының тұрақты жұмысын қолдап, балалардың мүдделерін қорғау қызметін орындайды.

11. Қазақстандағы неке қию және ажырасу статистикасы

Соңғы статистикалық деректер бойынша, Қазақстанда неке қию көрсеткіштері тұрақты өсімде, ал ажырасу деңгейі аздап төмендеуде. Бұл ғылым мен қоғамда отбасылық институтқа деген сенімнің артып келе жатқанын көрсетеді. Ұлттық статистика бюросының 2023 жылғы мәліметтері неке мен отбасына қатысты әлеуметтік-экономикалық жағдайлардың жақсарғанын айғақтайды. Бұл көрсеткіштер елдегі әлеуметтік тұрақтылық пен мемлекеттiк отбасы саясатының тиімділігін дәлелдейді.

12. Неке шарты ұғымы мен мәні

Неке шарты — ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік қатынастарды нақтылап, құқықтық түсініктеме мен қорғаныс беретін жазбаша құжат. Бұл шарт тараптардың мүліктік міндеттері мен құқықтарын айқындап, келіспеушіліктерді алдын алу мақсатына бағытталған. Неке шарты некеге тұру алдындағы немесе кейінгі кез келген уақытта жасалуы мүмкін және міндетті түрде нотариалды түрде рәсімделеді. Осы шарт некенің құқықтық тұрақтылығын күшейтіп, отбасылық қатынастарды жүйелеу үшін маңызды құрал болып табылады.

13. Неке шартының мазмұнында қамтылатын мәселелер

Неке шарты құрамына мүлікті пайдалану мен ортақ меншікті басқару тәртібі нақты енгізіледі. Сонымен қатар, ажырасу жағдайында мүлікті бөлу және қаржылық міндеттер нақты жазылып, келіспеушіліктерге жол бермейді. Тұрмыстық қарым-қатынастар мен ортақ кірістерге қатысты ықпал ету құқықтары мен міндеттері де шартта айқындалады. Дегенмен, мүліктік емес тұлғалық қатынастар шартта қаралмайды, олар заң талаптарына сәйкес реттеледі, бұл азаматтардың жеке құқықтары мен бостандықтарын сақтауға бағытталған.

14. Неке шартында заңмен шектелген талаптар

Неке шартына балалардың құқықтарына зиян келтіретін және отбасылық қатынастарға кері әсер ететін ережелер енгізіле алмайды, себебі бұл заң бойынша қатты тыйым салынады. Сонымен қатар, отбасындағы басқа мүшелердің құқықтарына немесе жеке тұлғалардың құқықтарына қайшы келетін талаптар жарамсыз деп танылады. Неке шартының мазмұны Қазақстан Республикасының құқық нормаларына толық сәйкес келуі қажет, бұл оның заңды күшін және тиімділігін сақтаудың кепілі болып табылады.

15. Неке шартының артықшылықтары мен өмірлік пайдасы

Неке шарты бірқатар маңызды артықшылықтарға ие. Бірінші кезекте, ол ерлі-зайыптылар арасындағы мүліктік қатынастарды ашық және түсінікті етеді, болашақта туындайтын дауларды алдын алады. Мысалы, белгілі бір отбасыларда бұл құжат қаржылық есеп айырысулар мен жеке мүлік құқықтарын нақтылау арқылы жанжалдардың алдын алған. Сонымен қатар, неке шарты отбасылық тұрақтылық пен сенімділік сезімін нығайтады, бұл өз кезегінде балалардың дұрыс өсіп-өнуіне мүмкіндік туғызады.

16. Неке шартының жарамсыздығы жағдайлары

Қазақстан Республикасының некеге қатысты заңнамасында неке шартының жарамсыздығы нақты белгілермен анықталған. Біріншіден, шарт мазмұны Қазақстан заңнамасына қайшы болса, яғни оның қандай да бір тармақтары жалпы қабылданған құқық нормаларына сәйкес келмесе, сот шешімімен бұл шарт жарамсыз деп танылады. Бұл қағида құқықтық реттеудің негізін құрайды, себебі некеге қатысты кез келген құжат мемлекеттік құқық нормаларына сәйкестігін сақтауға тиіс.

Екіншіден, некеге қатысты шарттарды жасауда тараптардың әрекет қабілеті маңызды фактор болып табылады. Егер шартты жасасушының бірі әрекет қабілетсіз болса немесе шартты жасау кезінде күш көрсету немесе орынсыз ықпал ету орын алса, мұндай шарттың заңды күші болмайды. Бұл жағдайлар азаматтық құқықтық қатынастардың әділдігі мен теңдігіне кепілдік береді.

Үшіншіден, шарттың жасалуына алаяқтық немесе қоқан-лоққы әдістері қолданылған жағдайда, мұндай келісім құқықтық негізсіз болып есептеледі. Бұл өз кезегінде неке қатынастарының сенімділігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған заңдық шаралардың бірі болып табылады.

Төртіншіден, жарамсыз деп танылған шарттың нәтижесінде бұрынғы құқықтық жағдайлар қалпына келтіріліп, мүліктік қатынастар реттеледі. Бұл процесс тараптардың бір-бірімен тең, әділ қарым-қатынаста болуына, заң талаптарының сақталуына ықпал етеді. Осылайша, некеге қатысты заңнамалық нормалар қоғамдық қатынастарды тұрақтандыруға бағытталған.

17. Неке шартын жасау және рәсімдеу кезеңдері

Неке шартын жасау және рәсімдеу кезеңдері Қазақстан Республикасының «Неке және отбасы туралы» кодексімен нақты құрылымдалған. Бұл заң 2011 жылы қабылданып, отбасылық қатынастарды реттеу саласында маңызды құқықтық база болды. Неке шартының жасалуы бірнеше міндетті кезеңнен тұрады, олар құқықтық рәсімдерді сақтау мен екі тараптың ерікті келісімін қамтамасыз ету мақсатында қойылған.

Процесс ең алдымен тараптардың ерікті келісімін білдіруімен басталады. Келісім шарттың мазмұнын айқындап, оның шарттарын талқылауды қамтиды. Кейіннен бұл шарт нотариус немесе уәкілетті орган арқылы ресми түрде куәландырылады, бұл құжаттың заңды күшін береді.

Заңнамада шартты жасау кезінде барлық тараптардың міндетті түрде әрекет қабілеттілігі талап етіледі. Құжат рәсімделгеннен кейін, ол тараптар тарапынан сақталуы тиіс және өзгерістер енгізу қажет болған жағдайда арнайы тәртіппен жүзеге асырылады. Осы кезеңдер реті неке құқықтық қатынастардың ашықтығы мен сенімділігін қамтамасыз етеді, заңның қорғаныштарын нығайтады.

18. Неке шартына өзгерістер енгізудің тәртібі

Неке шарттарына өзгерістер жасау тәртібі Қазақстан заңнамасында айқын белгіленген. Біріншіден, өзгерістер екі тараптың ерікті келісімімен ғана, нотариус алдында жүзеге асырылады, бұл өзгерістердің заңдылығын және ресмилігін қамтамасыз етеді.

Егер тараптар арасында келісімге келмеу жағдайы туындаса, олар сотқа жүгіну құқығына ие. Сот бұл жағдайды зерделеп, өзгерістердің енгізілуіне немесе қабылданбауына қатысты әділ шешім шығарады. Бұл механизм дау-дамайларды шешудің әділ және тәуелсіз жолы ретінде қызмет етеді.

Сонымен қатар, заңнамалық жаңалықтар шарт мазмұнына міндетті түрде енгізіліп отырады, бұл құқықтық сәйкестілік пен қазіргі заман талабына сәйкес болуды қамтамасыз етеді. Осылайша, неке шартындағы өзгерістер әділеттілік пен заңдылық қағидаттарын сақтай отырып, екі тараптың мүддесін үйлестіріп, заң нормаларын жаңартуға мүмкіндік береді.

19. Халықаралық стандарттар және Қазақстан тәжірибесі

Қазақстан өзінің халықаралық қатынастары аясында балалық құқықтарды қорғау және әйелдерге қатысты дискриминацияны алдын алу саласында маңызды қадамдар жасады. Мысалы, 1989 жылы қабылданған БҰҰ-ның бала құқықтары туралы конвенциясын толық енгізу арқылы біздің заңнамамыз балалардың құқықтарын қорғауда халықаралық талаптарға сай келетін деңгейге көтерілді.

Сонымен қатар, 1979 жылғы Әйелдерге қарсы барлық түрдегі кемсітушілікті жою туралы Халықаралық конвенцияның талаптары Қазақстанда әйелдерге қатысты дискриминацияның алдын алуда белсенді түрде жүзеге асырылуда.

Отбасы мен балалардың құқықтарын қорғау тәжірибесінде халықаралық нормалар мен стандарттар ескеріліп, құқықтық жүйеміз жаңартылып келеді. Бұл үрдіс отбасылық құқықтың дамуына және оның халықаралық құқықтық кеңістікке интеграциялануына септігін тигізуде.

Қазақстандағы заңнамалық жаңартулар мақсатты түрде халықаралық стандарттарға бейімделуге бағытталып, елімізді жаһандық құқықтық қоғамдастықтың бір бөлігі ретінде нығайтады. Бұл отбасылық қатынастардың құқықтық негізін нығайтып, әлеуметтік тұрақтылыққа ықпал етеді.

20. Неке-отбасылық құқықтың маңызы және қоғамдағы рөлі

Неке және отбасылық құқық – бұл қоғамның ең негізгі және маңызды құқықтық салаларының бірі. Ол отбасындағы үйлесімділік, сүйіспеншілік пен өзара құрметтің құқықтық негіздерін қалыптастырады. Осы саладағы құқық нормалары әлеуметтік тұрақтылықты сақтауда шешуші рөл атқарады.

Қазақстанда отбасылық құқықтың дамуы еліміздің халықаралық талаптарға сәйкес дамуын көрсетеді. Бұл құқық саласы қоғамдағы адамгершілік пен әділеттілікті нығайтып, отбасы мүшелерінің құқықтары мен мүдделерін қорғайды. Отбасының берекесін сақтау, балалардың құқықтарын қорғау және азаматтардың теңдігін қамтамасыз ету – мемлекеттік саясаттың басым бағыттарының бірі.

Осы ретте, отбасылық құқықтың тиімділігі мен үйлесімді жұмыс істеуі Қазақстанның тұрақты және әділетті қоғам құруына айтарлықтай үлес қосатыны сөзсіз.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы, 1995 жыл.

«Неке және отбасы туралы» Қазақстан Республикасының кодексі, 2011 жыл.

ҚР Ұлттық Статистика бюросы. Отбасы және неке статистикасы, 2023 жыл.

А. Имангалиева. Қазақстанда неке-отбасылық құқықтың өзекті мәселелері, «Заң және қоғам», 2019.

Ж. Әлімбаев. Отбасылық құқық қағидалары мен Қазақстандағы тәжірибе, Алматы, 2021.

Қазақстан Республикасының «Неке және отбасы туралы» кодексі, 2011 ж.

БҰҰ-ның Бала құқықтары туралы конвенция, 1989 ж.

Әйелдерге қарсы дискриминацияны жою туралы Халықаралық конвенция, 1979 ж.

Қ.Б. Әділет, «Отбасылық құқық негіздері», Алматы, 2020 ж.

Ж.А. Нұрғали, «Қазақстандағы отбасы құқығының қазіргі жағдайы», ҚР құқық журналы, 2022 ж.