Текст выступления:

Еңбек құқығы туралы түсінік және оның негізгі қайнар көздері
1. Еңбек құқығының негізгі ұғымдары мен мәселелері

Қоғам дамыған сайын еңбек қатынастарының құқықтық реттелуі де маңыздылығын арттырады. «Еңбек құқығының негізгі ұғымдары мен мәселелері» тақырыбы арқылы біз жұмыс өмірінің құқықтық негіздерін, оның тарихы мен қазіргі кездегі өзекті сұрақтарын кеңінен талқылаймыз. Бұл тақырып жастарға еңбек процесінің әділ әрі қауіпсіз өтуін қамтамасыз ететін құқықтық нормаларды түсінуге мүмкіндік береді.

2. Еңбек құқығының тарихи даму жолы мен маңызы

Еңбек құқығының тамыры индустриалды қоғамның құрылуымен байланысты. XIX ғасырдың аяғында, кәсіпорындар мен зауыттардың саны өсе бастағанда, жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы қатынастарды құқықтық ұстанымдарға негіздеу қажеттілігі туындады. Қазақстанда бұл бағыттағы заңнамалық реформалар кең көлемде 1990-жылдардан бастап жүргізілді. Бүгінгі таңда еңбек құқығы еліміздің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын сақтап, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғауда шешуші рөл атқарады.

3. Еңбек құқығының мәні

Еңбек құқығы қызметкерлер мен жұмыс берушілер арасындағы құқықтық қатынастарды заң негізінде реттеп, олардың еңбегінің қауіпсіз әрі әділ болуын қамтамасыз етеді. Бұл сала жұмыскерлердің мүдделерін қорғап, еңбек тәртібін, жалақы төлеуін, еңбек демалысын нақты заңмен бекітеді. Сондықтан еңбек құқығы әлеуметтік тұрақтылықтың негізі ретінде қызмет етеді, әділдік пен тыныш жұмыс ортасының қалыптасуына ықпал етеді.

4. Еңбек құқығының қағидаттары

Еңбек құқығының басты қағидаттарының бірі — еңбек ету еркіндігі мен теңдік. Яғни, әр адам өз еркімен жұмысқа тұрып, кемсітушілікқа ұшырамауы тиіс. Бұл қызметкерлер мен жұмыс берушілер үшін тең мүмкіндіктер жасауды қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, әділ еңбек жағдайлары мен әлеуметтік әріптестік қағидаты еңбек құқықтарының қорғалуын, еңбек дауларын әділ шешуді және қоғамдағы келісімді нығайтуды көздейді. Осы қағидаттар еңбек қатынастарындағы тұрақтылықтың кепілі болып табылады.

5. Қазақстандағы еңбек құқығының даму кезеңдері

Қазақстанның еңбек құқығы бірнеше тарихи сатылардан өтті. КСРО кезіндегі жүйелі еңбек заңнамасы дербес тәуелсіздік алғаннан кейін қайта құрылды. 1995 жылы алғашқы Еңбек кодексі қабылданды, одан кейінгі жылдары заңнама халықаралық стандарттарға сәйкес жетілдірілді. Бұл процестер елдегі еңбек қатынастарын құқықтық тұрғыдан тұрақтандырып, қазіргі заманғы еңбек нарығының қажеттіліктеріне жауап беруге бағытталды.

6. ҚР Еңбек кодексінің құрылымы

Қазақстан Республикасы Еңбек кодексі 840-тан астам баптардан тұрады және бірнеше басты бөлімдерге бөлінген. Олардың ішінде еңбек шарттарының түрлері, еңбек ақы төлеу тәртібі, жұмысшылардың денсаулығы мен еңбек қауіпсіздігі, еңбек демалысының шарттары, еңбек тәртібі және шиеленістерді шешу әдістері қарастырылған. Кодекс халықаралық еңбек стандарттарын ескеріп, еңбек қатынастарын ұйымдастырудың тиімді жолдарын ұсынады және құқықтық кепілдіктерді қамтамасыз етеді.

7. Қазақстандағы еңбек шарты түрлерінің құрылымы

Қазақстанда еңбек қатынастары негізінен келісімшарт түрінде жүзеге асады, оның ішінде тұрақты еңбек шарты басым. Бұл қызметкерлердің әлеуметтік қорғауын нығайтады және тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Уақытша және азаматтық-құқықтық шарттар икемді жұмыс жағдайларын жасауға мүмкіндік береді, бұл еңбек нарығындағы өзгерістерге оңтайлы жауап береді. ҚР Статистика комитетінің мәліметтері 2023 жылы бұл үрдістің айқын көрініс тапқанын көрсетеді.

8. Еңбек құқығы жүйесіндегі субъектілер

Еңбек құқықтық қатынастарында үш негізгі субъект бар: қызметкерлер, жұмыс берушілер және қоғамдық бақылау органдары. Қызметкерлер өз еңбек міндеттерін орындауға, құқықтарын қорғауға және қауіпсіз еңбек жағдайларын талап етуге құқылы. Жұмыс берушілер еңбек шарттарын қалыптастырып, еңбек тәртібін ұйымдастыруға және қауіпсіздік талаптарын орындауға жауапты. Сонымен бірге кәсіподақтар мен еңбек инспекциялары қызметкерлердің құқықтарын қорғап, заңнаманың сақталуын қадағалайды.

9. Қызметкерлердің еңбек құқығы және кепілдіктері

Қызметкерлер еңбек шарттары бойынша қауіпсіз жағдайларды талап етуге, уақтылы және толық ақы төлеуді алуға, сондай-ақ еңбек демалысына шығуға құқылы. Еңбек заңнамасы осы кепілдіктерді нығайтады және қорғап отырады. Сонымен қатар, қызметкерлер кәсіподаққа мүше болып, өз құқықтарын қорғауда белсенділік таныта алады және еңбек дауларын сот немесе татуласу жолымен шешуге мүмкіндік алады, бұл еңбек қатынастарындағы әділдікті арттырады.

10. Жұмыс берушінің құқықтары мен міндеттері

Жұмыс беруші еңбек тәртібінің сақталуын қамтамасыз етіп, еңбек шарттарын ресімдеуге міндетті. Ол сондай-ақ еңбек қауіпсіздігі талаптарын орындап, қызметкерлердің құқықтарын құрметтеуі тиіс. Жалақыны уақытылы төлеу оның жауапкершілігінің маңызды бөлігі, сондай-ақ еңбек дауларын заң шеңберінде шешуге белсенді қатысуы қажет. Сонымен бірге, жұмыс беруші қызметкерлерді қабылдау, ауыстыру немесе босату, сондай-ақ тәртіптік шаралар қолдану құқығы мен міндеттерін атқарады.

11. Еңбек шарттарының түрлерін салыстыру

Еңбек шарттарының негізгі формалары — тұрақты, уақытша және азаматтық-құқықтық. Тұрақты шарт ұзақ мерзімді еңбек қатынастарын құрайды және қызметкерге ең жоғары құқықтық қорғауды қамтамасыз етеді. Уақытша шарт белгілі бір мерзімге немесе нақты жұмысқа арналған. Азаматтық-құқықтық шарттар көбінесе бір реттік жобаларға бағытталған және құқықтық қорғанысы әлсіздеу. Бұл ерекшеліктер еңбек нарығында әртүрлі қажеттіліктерді қанағаттандырады және қызметкерлердің еңбек жағдайларын реттеуде маңызды орын алады.

12. Еңбек келісімшартының мазмұны мен міндетті талаптары

Еңбек келісімшартында жұмыс беруші мен қызметкердің толық мәліметтері, жұмыс түрі мен сипаты нақты көрсетіледі, бұл тараптардың құқықтық анықтамасын қамтамасыз етеді. Келісімшартта жұмыс уақыты мен режимі, еңбек ақы мөлшері егжей-тегжейлі жазылады, бұл қызметкердің әлеуметтік кепілдігін арттырады. Сонымен қатар, демалыстың түрлері мен көлемі міндетті түрде көрсетіліп, еңбек демалысын алу құқықтары заңды негізге орнатылған. Еңбек міндеттері мен жауапкершіліктер толық қамтылса ғана келісімшарт заңды жарамды болып саналады.

13. Халықаралық еңбек құқығының негізгі қайнар көздері

Халықаралық еңбек құқығының негізіне ІЕҰ — Халықаралық Еңбек Ұйымы қызметінің құжаттары жатады. Олар әлемдік еңбек стандарттарын белгілейді. Сонымен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымының адам құқықтары декларациясы еңбек құқығын қорғауда маңызды рөл атқарады. Көптеген мемлекеттер ұлттық заңдарында осы халықаралық нормаларды қолдана отырып, әдепті еңбек қатынастарын реттеу жолында жұмыс жасайды.

14. Қазақстан ратификациялаған халықаралық еңбек келісімдері

Қазақстан 24-тен астам Халықаралық Еңбек Ұйымының конвенциясын ратификациялап, еңбек қауіпсіздігі мен тең құқықтықты қамтамасыз етуде халықаралық стандарттарды қабылдаған. №87 конвенциясы қызметкерлердің ассоциация құру еркіндігін кепілдейді, кәсіподақ құқығын халықаралық деңгейде бекітеді. Ал №98 конвенциясы ұжымдық келіссөз жүргізу құқығын қолдап, еңбек дауларын бейбіт жолмен шешу процестерін жетілдіреді, бұл елдегі еңбек қатынастарын құқықтық тұрғыда нығайтады.

15. Жұмыс және демалыс уақытының құқықтық негіздері

Қазақстанда стандартты жұмыс аптасы 40 сағаттан қалыптасады, бұл халықаралық практикаға сәйкес келеді. Алайда, жасөспірімдер мен мүгедектер үшін арнайы жеңілдіктер қарастырылған, олардың еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында. Сонымен қатар, міндетті жыл сайынғы ақы төленетін демалысқа қоса қосымша демалыс түрлері де бар, бұл қызметкерлердің құқықтарын қорғауды күшейтеді және еңбек өнімділігін арттырады.

16. Еңбекақы төлеу жүйесі және төменгі жалақы мөлшері

Қазақстандағы еңбек төлеу жүйесі - бұл мамандар мен қызметкерлердің еңбегін әділ әрі толық бағалауға бағытталған кешенді механизм. Оның құрамына негізгі еңбекақы, қосымша төлемдер және үстемеақылар кіреді. Осындай құрылым жұмысшылардың өнімділігі мен еңбек жағдайларына байланысты қосымша мотивацияны қамтамасыз етеді. Мысалы, арнайы жұмыстар үшін немесе асқан жұмыстық жүктеме жағдайында үстемеақы төленеді, бұл еңбек қатынастарындағы әділдік пен ынталылықты арттыруға жол ашады.

2023 жылы елімізде ең төменгі жалақы мөлшері 70 000 теңге деңгейінде бекітілді. Бұл көрсеткіш еңбек нарығындағы базалық норманы белгілейді әрі қызметкерлердің ең аз экономикалық тұрмыстық қажеттіліктерін қамтамасыз етуге бағытталған. Кез келген мемлекеттің әлеуметтік саясаты ең төменгі жалақыны уақытылы көтерумен еңбек қорғауын нығайтады, бұл өз кезегінде еңбек миграциясы мен жұмыссыздықтың алдын алуға ықпал етеді.

Заң талаптарына сәйкес, еңбекақы міндетті түрде толық көлемде және ай сайын уақтылы төленуі тиіс. Бұл тек қызметкерлердің материалдық қамсыздандыруын ғана емес, олардың әлеуметтік кепілдіктерін де қамтамасыз етеді. Уақытылы және толық төлем еңбек нарығындағы сенімділікті арттырады, еңбек қатынастарындағы дауларды азайтады және жалпы қоғамдағы әлеуметтік тұрақтылықтың негізі болып табылады.

17. Еңбек дауларының түрлері және шешу жолдары

Еңбек даулары — бұл еңбек қатынастары барысында туындайтын заңды немесе моральдық сипаттағы түрлі қиындықтар мен келіспеушіліктер. Олар жеке қызметкер мен жұмыс берушінің арасындағы даулардан басталып, ұжымдық деңгейде күрделі мәселелерге ұласады. Сонымен қатар, аралас сипаттағы жағдайлар да кездеседі, олардың белгілері жеке және ұжымдық дауларының элементтерін біріктіруі мүмкін.

Бұл дауларды шешу әдістері өте әртүрлі және жүйелі реттеледі. Келіссөздер мен ішкі ұжымдық механизмдер — алғашқы және тиімді құралдар болып табылады. Егер даулар келіссөздер арқылы шешілмесе, онда еңбек инспекциялары, бітімгершілік комиссиялары және сот органдарының көмегіне жүгіну қарастырылады. Мысалы, Қазақстанның Еңбек кодексінде де бұл рәсімдер мен олардың қадамдары нақты айқындалған, бұл еңбек қатынастарын тұрақтандыруға зор көмегін тигізеді.

Бұл заңды рәсімдердің болуы еңбек нарығындағы сенімділікті арттырып, еңбек қатынастарының өзара түсіністік пен әріптестік негізінде дамуына ықпал етеді.

18. Жұмыс берушінің міндеттері

Жұмыс берушінің ең негізгі міндеттерінің бірі — еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Бұл қызметкерлердің денсаулығын және өмір қауіпсіздігін қорғаудың негізі болып табылады. Жұмыс беруші санитарлық-эпидемиологиялық талаптарды және техникалық нормаларды сақтауды қамтамасыз етуге жауапты. Мысалы, өндірістік процестерде қауіпсіз жұмыс шарттарын ұйымдастыру, қажет болған жағдайда қорғаныс құралдарын беру, әрі бұл ережелердің орындалуын әрдайым бақылап отыру жұмыс берушінің қызметіне кіреді.

Сондай-ақ, еңбек қауіпсіздігіне байланысты арнайы бақылау және қадағалау жүйесі құрылып, инспекциялық бақылау жүргізіледі. Бұл инспекциялар заң талаптарының сақталуын тексеріп, кемшіліктер немесе қауіптер анықталған жағдайда оларды жою бойынша шараларды күшейтеді. Мұндай мониторинг еңбек шартының бұзылыстарын азайтып, жұмысшылардың құқықтарын қорғаудың нақты механизмі ретінде қызмет етеді.

19. Қазіргі еңбек құқығындағы өзекті мәселелер

Еңбек саласында қазіргі заманда көптеген өзекті мәселелер туындайды. Олардың алғашқысы — еңбек миграциясының артуы. Бұл үрдістің әсерінен еңбек нарығында жаңа талаптар пайда болып, қызметкерлердің құқықтарын қорғаудың заманауи әдістерін дайындау қажеттілігі байқалады. Мысалы, түрлі елдерден келетін еңбек мигранттарының құқықтарын заңнамалық тұрғыдан қорғау әрі олардың әлеуметтік жағдайларын жақсарту маңызды міндеттердің бірі болып отыр.

Сонымен қатар, жастардың жұмыспен қамтылу мәселесі де ерекше назар аударуды қажет етеді. Бұндай бағыт елдің жалпы әлеуметтік тұрақтылық факторы ретінде қарастырылады. Жастарға арналған бағдарлама мен заңнамалық регламенттер олардың еңбек нарығына кірісуін, кәсіби дағдыларын дамытуын қолдауды мақсаттайды.

Бейресми еңбек нарығының кеңеюі де үлкен проблема болып табылады. Бұл құбылыс еңбек құқықтарының бұзылуына әкеліп, ресми еңбек қатынастарын дамытуға кедергі келтіреді. Осы тұрғыдан, заңнаманы жетілдіру және мониторинг ұшін жаңа механизмдерді енгізу қажеттілігі туындайды.

Ақырында, цифрландыру мен жаңа технологиялардың қарқынды дамуы еңбек қатынастарына қатысты заңнаманың онсыздығын ашады. Бұл салада халықаралық тәжірибе мен стандарттар негізінде үздіксіз жаңарту мен жетілдіру — заман талабына сай міндетті.

20. Еңбек құқығының маңызды рөлі мен даму бағыты

Еңбек құқығы қоғамдағы әлеуметтік әділеттіліктің басты кепілі болып табылады. Ол жұмысшылар мен жұмыс берушілер арасындағы тең құқықтық қатынастарды сақтап, елдің тұрақты дамуына ұтымды әсер етеді. Қазақстан осы салада халықаралық стандарттармен үндестірілген заңнамасын үздіксіз жетілдіріп келеді. Бұл бағытындағы реформалар еңбек қатынастарын дамытудың маңызды шарты және экономиканың тұрақтылығын нығайтудағы стратегиялық аспект.

Осылайша, кең ауқымды еңбек құқығының дамуы – қоғамның тұтастығы мен өндірістік белсенділіктің жоғары деңгейін қалыптастыруға негіз жасайды. Бұл үрдістердің жалғасы болашақта еліміздің әлеуметтік-экономикалық дамуына зор үлес қосатынына сенімділік артады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Еңбек кодексі, 2015 жыл.

ҚР Статистика комитетінің ресми деректері, 2023 жыл.

Халықаралық Еңбек Ұйымының ресми жарияланымдары.

Иванов А.В. Еңбек құқығы: теория мен практика. Алматы, 2020.

Петрова О.В. Қазақстанның еңбек заңнамасы және халықаралық тәжірибе. Нұр-сұлтан, 2019.

Еңбек кодексі. Қазақстан Республикасы. 2015 жыл.

Қазақстан Республикасының Стратегиялық даму жоспары. 2021-2025 жж.

Аманжолов, М.Е. Еңбек құқығы негіздері. Алматы, 2019.

OECD Employment Outlook. 2023.

Халықаралық еңбек ұйымының есептері, 2022.