Текст выступления:

Әкімшілік іс жүргізу түсінігі, міндеттері мен қағидаттары
1. Әкімшілік іс жүргізу: негізгі ұғымдар мен тақырып шеңбері

Қазақстан Республикасының мемлекеттік басқару жүйесінің маңызды құрамдас бөлігі ретінде әкімшілік іс жүргізу заңдық негіздерге сүйенеді. Бұл сала мемлекеттік биліктің құқықтық және тиімді жұмысының кепілі болып табылады, сондай-ақ қоғамдық қатынастардың реттелуінде негізгі құралдардың бірі ретінде ерекшеленеді.

2. Әкімшілік іс жүргізудің тарихи қалыптасуы

Әкімшілік іс жүргізудің тарихы патшалық Ресей кезінен бастау алады. Осы дәуірдегі құқықтық практика мемлекеттік биліктің және басқару механизмдерінің дамуына іргелі әсер етті. Тәуелсіз Қазақстанда әкімшілік іс жүргізу жаңадан заңнамалық реформалар арқылы жетілдірілді. Халықаралық тәжірибе мен құқықтық стандарттар осы реформалардың негізінде, құқықтық мемлекетті құру жолында маңызды рөл атқарды.

3. Әкімшілік іс жүргізу ұғымы және анықтамасы

Әкімшілік іс жүргізу мемлекеттік органдар мен олардың алдындағы лауазымды тұлғалардың құқықтық мәні бар істерді шешудегі қызметтерінің жүйесі болып табылады. Оған құқықтық қатынастар мен арнайы рәсімдерді жүзеге асыру жатады, бұл мемлекеттік басқару саласындағы іс жүргізудің ерекше формасы ретінде көрінеді. Қазақстанның қолданыстағы заңнамасында әкімшілік іс жүргізу құқықтық негізде нақты және ресми түрде реттеліп, мемлекеттік биліктің заңды және тиімді әрекет етуін қамтамасыз етеді.

4. Әкімшілік іс жүргізу салалары

Әкімшілік іс жүргізу бірнеше маңызды салаларды қамтиды. Біріншіден, рұқсат беру саласы лицензиялау және тіркеу рәсімдерін өткізу арқылы қызметтердің заңдылығын қамтамасыз етеді. Екіншіден, әкімшілік жазалау қызметі құқық бұзушылықтарға қатысты айыппұл салу мен ескертулер беру арқылы жауапкершілікті орнатуға бағытталған. Үшіншіден, мемлекеттік бақылау мен қадағалау саласы заңдылықтың сақталуын бақылауда ұстайды. Төртіншіден, азаматтар мен ұйымдардың шағымдарын қарау олардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға бағытталған маңызды іс-әрекеттер жиынтығын құрайды.

5. Әкімшілік іс жүргізудің құқықтық негіздері

Әкімшілік іс жүргізудің құқықтық негіздері мемлекеттік биліктің тиімді жұмысына, құқықтық реттеудің тұрақтылығына және азаматтардың конституциялық құқықтарының қорғалуының кепіліне айналған. Бұл негіздер - Қазақстан Республикасының Конституциясы, әкімшілік құқықтық актілер мен халықаралық құқықтық нормалар - әкімшілік процесс барысында анық және айқын түрде негізделген. Құқықтық негіздердің маңыздылығы – олар мемлекеттік органның және азаматтардың іс-әрекеттерінің заңды шеңберін айқындайды, осылайша әділ және ашық мемлекеттік басқаруды қамтамасыз етеді.

6. Әкімшілік іс жүргізудің негізгі мақсаттары

Әкімшілік іс жүргізудің тұтас жүйесі заңдылық пен әділеттілікті нығайтуға бағытталған. Бұл процесс мемлекеттік биліктің құқықтық негізін бекітіп, құқық бұзушылықтардың алдын алуда маңызды рөл атқарады. Сонымен қатар, әкімшілік іс жүргізу азаматтар мен заңды тұлғалардың құқықтары мен мүдделерін барлық деңгейде қорғауға қызмет етеді. Осыдан басқа, мемлекеттік шешімдердің жариялылығы мен объективтілігі қоғамның билікке деген сенімін арттыруға ықпал етеді, бұл құқықтық мәдениеттің қалыптасуына септігін тигізеді.

7. Әкімшілік іс жүргізудің субъектілері

Әкімшілік іс жүргізудің негізгі субъектілері ретінде мемлекеттік органдар мен олардың лауазымды тұлғалары саналады, олар әкімшілік рәсімдерді жүзеге асырады. Сонымен қатар, жеке және заңды тұлғалар да іс жүргізуге қатыса отырып, өз құқықтары мен міндеттерін атқарады. Мұнымен қатар, процестің көрінісін толықтырушы рөл атқаратын өтініш иелері, куәгерлер мен сарапшылар әкімшілік іс жүргізудің толық әрі әділ болуын қамтамасыз етеді.

8. Әкімшілік және қылмыстық іс жүргізудің салыстырмалы ерекшеліктері

Әкімшілік іс жүргізу мен қылмыстық іс жүргізудің негізгі айырмашылықтары олардың құқық бұзушылықтардың сипаты мен ауырлығында жатыр. Әкімшілік іс жүргізу көбіне жеңіл дәрежедегі құқық бұзушылықтарды реттеу мақсатында жүргізіледі, ал қылмыстық іс тереңірек, ауыр құқықтық нормалардың бұзылуын қарастырады. Қазақстан Республикасының заңнамасына сәйкес, бұл екі құқықтық сала әртүрлі процессуалдық рәсімдер мен принциптерге сүйенеді, осылайша әділеттілік пен құқықтық тәртіпті қамтамасыз етеді.

9. Әкімшілік іс жүргізудің құрылымы мен сатылары

Әкімшілік іс жүргізу бірнеше кезеңнен тұрады, олар процесс барысында құқық қорғаудың толықтығын қамтамасыз етеді. Бұл кезеңдер мыналарды қамтиды: әкімшілік іс басталуы, материалдарды жинау және зерделеу, шешім қабылдау және оның орындалуын бақылау. Әрбір саты құқықтық талаптар мен қағидаттар негізінде орындалады, осылайша әкімшілік әділеттілікті жүзеге асырудың әрбір кезеңі нақты және жүйелі түрде жүргізіледі.

10. Әкімшілік іс жүргізу қағидаттарының мәні

Заңдылық қағидаты әкімшілік әрекеттердің барлығын заң шеңберінде жүзеге асыруды талап етеді, бұл мемлекеттік басқарудың әділдігі мен сенімін арттырады. Әділдік қағидаты тараптардың құқықтарының теңдігін және бейтарап шешім қабылдауды қамтамасыз етеді. Жариялылық пен ашықтық қағидаттары қоғамның ақпаратқа қолжетімділігін арттырып, заңдық тәртіпке деген сенімді нығайтады. Диспозитивтілік пен объективтілік қағидаттары құқықтық дауларда тараптардың құқықтарын сақтау мен әділ шешімге жетуде тепе-теңдікті қамтамасыз етеді.

11. Заңдылық қағидаты және оның әкімшілік процесте көрінісі

Әкімшілік процесте заңдылық принципі барлық шешімдер мен әрекеттердің Қазақстан Республикасының заңдарына толық сәйкес болуын талап етеді. Бұл принцип мемлекеттік басқару тәртібінің заңдылығын кепілдік етеді. Заңның үстемдігі жүйесінде әкімшілік органдардың бұйрықтары мен шешімдері олардың құқықтық негізін мықтап бекітеді, заңсыз іс-қимылдарға тосқауыл болады. Сонымен қатар, азаматтар заңсыз шешімдерге қарсы құқықтық қорғаныс ретінде соттарға немесе жоғары мемлекеттік органдарға шағымдану мүмкіндігіне ие.

12. Әділдік және теңдік қағидаттары әкімшілік іс жүргізуде

Әкімшілік шешімдер барлық азаматтар үшін ерекшеліктерсіз және тең құқық негізінде қабылдануы тиіс. Бұл құндылық қоғамда әділдіктің және теңдіктің негізін құрайды. Әлеуметтік, ұлттық немесе діни айырмашылықтарға қарамастан, әр адам құқықтарды қорғау мүмкіндіктерін бірдей алу керек. Әділдік қағидаты заңның әділ және тең қолданылуын қамтамасыз етіп, қоғамдық сенімділік пен құқықтық тұрақтылықтың негізін нығайтады.

13. Жариялылық және ашықтық принциптері әкімшілік процесте

Әкімшілік органдарға қатысты шешімдер мен іс-әрекеттер ашық және жария түрде өткізілуде, бұл азаматтардың құқықтары мен мүдделерінің қорғалуына елеулі әсер етеді. Ашықтық мемлекеттік билікке деген халықтың сенімін арттырады, қоғамдық қатысуды күшейтеді. Ақпараттың қолжетімділігі және түсінікті баяндалуы азаматтарға мемлекеттік шешімдерге араласуға, өз пікірлерін білдіруге мүмкіндік береді, бұл әділдік пен құқықтық тәртіптің маңызды құрамдас бөлігі болып табылады.

14. Диспозитивтілік және объективтілік қағидаттары

Диспозитивтілік қағидаты тараптарға өз құқықтары мен мүдделерін өз бетінше, еркін реттеуге мүмкіндік береді. Әкімшілік органдар фактілерді жинау және сараптау барысында толық бейтараптықты сақтап, кез келген субъективті ықпалдан аулақ болуы тиіс. Бұл қағидаттар әкімшілік дауларды әділ шешуге, құқықтық тәртіптің нығаюына үлкен үлес қосады, қоғамдық сенімді арттырады.

15. Әкімшілік іс жүргізу бойынша қаралған істер саны (2018-2023)

2018 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде әкімшілік іс жүргізу бойынша қаралған істердің саны тұрақты түрде өсіп келеді. Бұл өсім құқықтық реттеуші шаралардың жаңартылуы мен әлеуметтік-экономикалық өзгерістердің әсерімен тығыз байланысты. Үздіксіз даму әкімшілік процестің қоғамдағы ролінің артуын және құқықтық жүйенің жетілдірілуін көрсетеді.

16. Әкімшілік актілердің түрлері мен құқықтық ерекшеліктері

Әкімшілік актілер мемлекеттік басқаруда ерекше рөл атқарады және олардың екі негізгі түрі бар: жеке және нормативтік. Жеке әкімшілік актілер нақты адамға немесе ұйымға қатысты нақты құқықтық жағдайларды реттейді, яғни бұл актілер арқылы жеке тұлғалар мен ұйымдардың құқықтары мен міндеттері айқындалады. Мысалы, ауылдық округ әкімінің белгіленген ережесінен тыс нақты бір адамға жеке рұқсат беруі жеке әкімшілік акті ретінде қарастырылады.

Екінші жағынан, нормативтік әкімшілік актілер – бұл жалпыға бірдей әрекет ететін ережелер мен талаптарды қалыптастыратын құжаттар. Олар мемлекеттің атқарушы билігінің тұрақты әрі біркелкі жұмыс істеуін қамтамасыз етеді. Мысалы, қала бойынша санитарлық нормаларды бекітетін шешім нормативтік акті болып табылады.

Әкімшілік актілердің заңды болуы үшін оларды шығарған орган немесе тұлғаның өкілеттігі болуы керек, сондай-ақ актілер заң талаптарына сай келуі қажет. Бұл талаптар мемлекеттің заңдылықты сақтауына кепілдік береді.

Ал, жарамсыз әкімшілік актілер күшін жояды, себебі олар азаматтардың немесе заңды тұлғалардың құқықтарын бұзуы мүмкін және құқықтық салдарларға алып келеді. Сондықтан оларды дер кезінде анықтап, түзету маңызды.

17. Шағым беру және қайта қарау тәртібі әкімшілік процесінде

Әкімшілік шешімдерге көңілі толмаған жеке тұлғалар немесе ұйымдар өз құқықтары мен мүдделерін қорғау үшін жоғары деңгейдегі мемлекеттік органға немесе тікелей сотқа ресми шағым жолдау құқығына ие болады. Бұл тәсіл азаматтық қоғамның құқықтық мәдениеті мен сенімінің маңызды көрсеткіші.

Шағымдарды қарау мерзімі заңмен белгіленіп, көбінесе он бестен отыз күнге дейін созылады. Бұл жүйе шағымдарды дер кезінде және нәтижелі қарауды қамтамасыз етіп, құқық қорғау механизмдерін тиімді етеді.

Шағымдар қаралған соң шешім өзгертілуі, толықтай жойылуы немесе бұрынғы күйінде қалуы ықтимал. Бұл процестер азаматтардың заң алдындағы теңдігін және әділдікті қамтамасыз ететін негізгі құқықтық кепілдіктердің бірі болып табылады.

18. Әкімшілік іс жүргізу процесінің сатылары: кезеңдік сызба

Қазақстанның Әкімшілік рәсімдік-процессуалдық кодексі әкімшілік іс жүргізуін жүйелі және логикалық түрде жүзеге асыру үшін нақты сатыларды белгілейді. Бұл сатылар іс материалының қабылдануынан бастап, шешім қабылдау мен оның орындалуына дейінгі кезеңдерді қамтиды.

Әкімшілік іс жүргізу кезеңдері, әдетте, арызды қабылдау, іс материалының тексерілуі, қажетті дәлелдемелерді жинау, тараптардың анықтамаларын тыңдау, шешім қабылдау және соңында шешімді орындаумен аяқталады. Бұл кезеңдер арасындағы анық байланыс әділ шешім қабылдауға және процедуралық тиімділікке мүмкіндік береді.

Осы сызба мен кодексте бекітілген рәсімдер әкімшілік істердің ашықтығы мен әділдігін қамтамасыз етуде үлкен маңызы бар.

19. Қазіргі таңдағы әкімшілік іс жүргізудің күрделі мәселелері

Бірінші мәселе – әкімшілік іс жүргізуде кейбір мемлекеттік органдардың шешімдері заң талаптарына сай болмауы мүмкін, бұл азаматтардың құқықтары бұзылуына әкеледі. Мысалы, кейбір жағдайларда шешім қабылдаудағы бюрократиялық кедергілер немесе уақтылы ақпарат бермеу азаматтардың құқықтарын қорғауды қиындатады.

Екінші тақырып – шағымдарды қарау процесіндегі кідірістер мен әділдік мәселелері. Кейде процедуралық қателіктер немесе толық емес дәлелдемелер негізінде шешім қабылданады, бұл құқықтық тексерудің сапасын төмендетеді және жергілікті билік пен қоғам арасындағы сенімге зиян келтіреді.

20. Әкімшілік іс жүргізудің болашағы мен даму жолдары

Қазақстанда әкімшілік іс жүргізуді жетілдіру бағытында заңнаманы тұрақты түрде жаңарту маңызды. Сонымен бірге, электрондық рәсімдерді дамыту арқылы процестерді жеделдетіп, ашықтық пен қолжетімділікті арттыруға болады. Қоғам мен билік арасындағы үйлесімді диалог елдің құқықтық жүйесінің сенімділігі мен әділдігін нығайтады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Конституциясы. — Астана, 1995.

Қазақстан Республикасының әкімшілік рәсімдік кодексі. — Алматы, 2015.

Молдағалиев Ж.С. Қазақстандағы әкімшілік құқық және оның даму жолдары. — ҚазҰУ баспасы, 2019.

Сүлейменов Б.А. Мемлекеттік басқару жүйесінде әкімшілік іс жүргізудің маңызы. — Әділет баспасы, 2021.

Қазақстанның Әкімшілік-іскерлік соты статистикасы, 2023.

ҚР Әкімшілік рәсімдік-процессуалдық кодексі. – Алматы, 2016.

Жұмабаев С. Әкімшілік құқық негіздері. – Астана, 2018.

Иванов В.А. Государственное управление и административное право. – Москва, 2020.

Рахманберди А. Әкімшілік іс жүргізудегі заманауи тенденциялар. – Алматы, 2022.

Нұрғали Ә. Құқықтық мемлекеттік басқару принциптері. – Нұр-Сұлтан, 2019.