Текст выступления:

Халықаралық құқық түсінігі, белгілері. Халықаралық жария құқықтың қағидаттары мен қайнар көздері
1. Халықаралық құқықтың мәні және негізгі бағыттары

Халықаралық құқық дегеніміз - мемлекетаралық қарым-қатынасты реттейтін, халықаралық ынтымақтастықты қалыптастыратын құқықтық нормалар жүйесі. Бұл құқықтық құрылым әлемдік қауымдастықтың тұрақты және әділетті дамуына негіз болады.

2. Халықаралық құқықтың тарихы мен заманауи маңызы

Халықаралық құқықтың тамыры антикалық дәуірден бастау алады. XX ғасырда БҰҰ-ның құрылуы осы құқық саласының дамуына үлкен серпін берді. Қазіргі жаһандану заманында халықаралық құқық әлемдегі бейбітшілік пен тұрақтылықты қолдап, мемлекеттер арасындағы ынтымақтастықты нығайтуда шешуші рөл атқарады.

3. Халықаралық құқық ұғымы

Халықаралық құқық дегеніміз — мемлекеттер мен ұйымдардың арасындағы құқықтық қатынастарды реттейтін ережелер жиынтығы. Ол халықаралық келісімдер мен дәстүрлер негізінде қалыптасып, қатысушылардың міндеттерін заңды түрде белгілейді. Осы құқық арқылы әртүрлі субъектілер арасындағы ынтымақтастық пен туындаған даулар құқықтық шешіммен реттеледі.

4. Халықаралық құқықтың негізгі белгілері

Халықаралық құқықтың басты ерекшеліктері мынандай: бірінші, ол мемлекеттердің тәуелсіздігі мен теңдігін мойындайды; екінші, қатысушылардың ерікті келісімдерімен құрылады; үшінші, күш қолданбау принципіне сүйенеді; төртінші, халықаралық қатынастарды тұрақтылық пен тыныштыққа бағыттайды. Осы белгілер құқықтық жүйенің негізін құрайды және оның әмбебаптығын көрсетеді.

5. Халықаралық құқық субъектілерінің мәртебесі

Халықаралық құқық субъектілері ретінде мемлекеттер негізгі рөл атқарады, себебі олар өз территориясы мен халықтары үшін құқықтық жауапкершілік алады. Сонымен қатар халықаралық ұйымдар, халықаралық құқықтық тұлғалар және кейбір жеке тұлғалар да субъект ретінде белгіленген. Бұл мәртебе олардың құқықтары мен міндеттерін анықтап, халықаралық қатынастардағы рөлін нақтайды.

6. Халықаралық құқық субъектілері: түрлері мен сипаттамасы

Төмендегі кестеде халықаралық құқық субъектілері мен олардың сипаттамалары көрсетілген: мемлекеттер — суверенді басқару құқығына ие; халықаралық ұйымдар — мемлекеттер арасында ынтымақтастықты жүзеге асырады; халықаралық құқықтық тұлғалар — кейбір ерекше құқық иелері; жеке тұлғалар — құқық қорғау механизмдеріне қатысады. Қатысушылардың құқықтары мен міндеттері олардың халықаралық құқықтағы функциялары мен рөлімен тығыз байланысты. Бұл мәліметтер БҰҰ Жарғысына негізделген.

7. Халықаралық жария құқыққа шолу

Халықаралық жария құқық мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар арасындағы ресми қатынастарды реттейтін құқық саласы. Ол бейбітшілікті сақтау мен дипломатияны дамытуға бағытталған. Сонымен қатар теңіз, әуе және ғарыш кеңістігін пайдалану мәселелері осы құқық шеңберінде реттеледі. Халықаралық ынтымақтастық пен қоғамдық тәртіптің негізгі іргетасы осы құқық негізінде қаланады.

8. Халықаралық жария құқық салаларының құрылымы

Жауһардары: Халықаралық жария құқықтың әрбір саласы халықаралық қатынастардың жеке бағыттарын нақты жүйелейді. Мысалы, бейбітшілік пен теңіз құқығы айтарлықтай үлкен үлес алады, бұл олардың маңыздылығын айқын көрсетеді. Әртүрлі құқық салалары өзара үйлесімді жұмыс істей отырып, халықаралық құқықтың тұтастығын қамтамасыз етеді. (Дереккөз: Халықаралық құқық зерттеулері, 2023)

9. Халықаралық құқық қағидаттарының жалпы сипаттамасы

Халықаралық құқық негізінде мемлекеттердің теңдігі мен егемендігі қағидаты жатыр, бұл қатысушылардың заңды құқықтарының теңдігін көрсетеді. Күш қолданбау принципі халықаралық бейбітшілікті сақтауда маңызды. Міндеттерді адал орындау келісімдердің сенімділігін нығайтады. Сонымен қатар аумақтық тұтастық пен адам құқықтарын құрметтеу тұрақты даму мен халықаралық тәртіпті қамтамасыз ететін басты қағидаттар болып табылады.

10. Мемлекеттердің егемендігі және тең құқылығы

Барлық мемлекеттер халықаралық құқық алдында тең және өз территориясында тәуелсіз билік жүргізуге құқылы. Бұл принцип БҰҰ Жарғысында нақты бекітілген. Егемендік мемлекеттер арасындағы қатынастардың, сонымен қатар олардың ішкі саясатының негізін құрайды, халықаралық құқық жүйесінің маңызды элементі болып табылады.

11. Күш қолданбау және қауіпсіздік қағидаты

1945 жылғы БҰҰ Жарғысы мемлекеттерге бір-біріне қарсы күш қолдануға тікелей тыйым салды. Бұл халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздіктің сенімді негізі ретінде қабылданды. Осы құжаттың қабылдануы жаһандық қатынастарда зор маңызға ие болып, мемлекеттердің қарулы қақтығыстарды шешудегі жауапкершілігін арттырды.

12. Аумақтық тұтастық және шекара мызғымастығы

Халықаралық құқық мемлекеттердің шекараларын күштеп өзгертуге немесе басып алуға жол бермейді, бұл принцип халықаралық тұрақтылық пен тәртіптің кепілі болып табылады. Мысалы, 2014 жылғы Украина дағдарысы осы қағидаттың маңыздылығын көрсетті, көптеген мемлекеттер аумақтық тұтастыққа қолдау білдіріп, шекаралардың мызғымастығын талап етті.

13. Адам құқықтарын қорғау қағидаты

Адам құқықтарын құрметтеу халықаралық құқықтың негізгі қағидаты саналады және әр адамның қадір-қасиетін қорғауға бағытталған. 1948 жылы жарияланған БҰҰ-ның Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы бұл принципті халықаралық деңгейде бекітті. Мемлекеттер өз азаматтарының құқықтарын қорғау міндетін жүктеледі, бұл халықаралық қоғамдастықтың қатаң бақылауында.

14. Халықаралық құқық қайнар көздерінің ұғымы

Халықаралық құқықтың қайнар көздері нормативтік-құқықтық актілер мен іс-әрекеттердің жиынтығын құрайды, олар құқық нормаларын қалыптастыру және қолдану үшін негіз болып табылады. Формальды қайнар көздерге халықаралық шарттар мен келісімдер жатады, олар міндетті және тіркеледі. Әдет-ғұрыптар тарихи қалыптасып, барлық мемлекеттер тарапынан қабылданған мінез-құлық үлгілері ретінде қолданылады. Жалпы құқықтық қағидалар түрлі құқықты жүйелерде ортақ болып, халықаралық құқықты толықтырушы рөл атқарады.

15. Халықаралық құқық қайнар көздерінің түрлеріне сипаттама

Ұсынылған кестеде халықаралық құқықтың негізгі қайнар көздері мен олардың сипаттамалары берілген: халықаралық конвенциялар — міндетті ресми келісімдер; әдет-ғұрыптар — ұзақ мерзімді қолдану нәтижесінде қалыптасқан түсініктер; жалпы құқықтық қағидалар — барлық құқық жүйелерінде ортақ қағидалар; сот тәжірибелері мен доктриналар — құқықтық түсініктерді жетілдіруге жәрдемдеседі. Бұл қайнар көздер нормалардың құрылымы мен міндеттілігін әртүрлі дәрежеде анықтайды.

16. Халықаралық шарттардың маңыздылығын түсіну

Халықаралық шарттар — мемлекеттер арасында келісімдердің негізі болып табылатын құжаттар. Олар халықаралық қатынастарды реттеп, елдер арасындағы бейбітшілік пен ынтымақтастықты қамтамасыз етеді. Мысалы, БҰҰ-ның Бас ассамблеясының резолюциялары мен Хельсинки қағидаттары дүниежүзілік дамудың маңызды кезеңдерін белгіледі. Шарттардың маңыздылығы олардың құқықтық күші мен халықаралық тәртіпті нығайту қабілетінде жатыр, сонымен қатар экономикалық, экологиялық және әлеуметтік мәселелерді шешуде маңызды рөл атқарады. Мұндай шарттарсыз, мемлекеттер бір-бірімен қарым-қатынас жасауда қайшылықтарға тап болуы мүмкін.

17. Халықаралық әдет-ғұрыптық құқықтың сипаты

Әдет-ғұрыптық құқық халықаралық қатынастарда ерекше орын алады. Ол ұзақ уақыт бойы мемлекеттердің тұрақты және кең тараған мінез-құлқын сипаттайды, ұлттық ерекшеліктер мен дәстүрлерге негізделеді. Бұл құқық жазбаша түрде бекітілмегенімен, ұзақ мерзімді тұрақтылық пен жалпы қабылдаумен қолданысқа енгендіктен, мемлекеттердің келісімінсіз де мойындалады. Халықаралық әдет-ғұрыптық құқық мемлекеттер арасындағы сенімділікті күшейтіп, ықтимал дауларды шешу және қатынастарды реттеу құралы ретінде маңызды.

18. Сот шешімдері мен доктриналардың халықаралық құқықтағы рөлі

Халықаралық соттардың шешімдері құқық қолдану барысында маңызды бағыттарды айқындайды, алайда олардың міндеттілігі кейде шектеулі болуы мүмкін. Бұған МХАТ, Халықаралық Сот, немесе Ұйымдастырылған халықаралық соттар мысал бола алады. Сонымен қатар, юристтердің доктриналық пікірлері құқықтық нормалардың дамуына ықпал етеді — олар күрделі халықаралық мәселелерді түсіндіру мен шешуде қолдау қызметін атқарады. Мысалы, атақты құқықтанушы Х.Л. Айердің пікірлері халықаралық құқықтың теориясын тереңдетті.

19. Халықаралық құқық нормасын қабылдау үдерісі

Халықаралық құқықтық нормалар қалыптасу барысында бірнеше кезеңнен өтеді. Алдымен, мемлекеттер арасындағы келісімдердің шарттарын талқылау басталады, оған саяси және экономикалық мүдделер еніп, әртүрлі пікірлер мен ұсыныстар алмасады. Сол пікірлердің негізінде келісім жобасы әзірленіп, кейін жазбаша түрде бекітіледі. Осыдан кейін халықаралық ұйымдар немесе кең ауқымды қауымдастықтар оны ратификациялайды. Бұл үдеріс — ұзақ және күрделі, бірақ оған иелік етуші елдердің ерікті келісімі және заңдық нормалардың үйлесімділігі басты рөл атқарады. Мұндай жүйенің жұмыс істеуі халықаралық құқықтың сенімділігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

20. Халықаралық құқықтың бүгінгі маңызы мен болашағы

Қазіргі әлемде халықаралық құқық – ғаламдық мәселелерді шешуде басты құралдардың бірі. Ол мемлекеттер арасындағы бейбітшілік пен түсіністікті нығайтып, күрделі дауларды шешуге мүмкіндік береді. Ғаламдық жылыну, трансұлттық терроризм, пандемиялар сияқты жаһандық қауіп-қатерлер кезінде халықаралық құқықтың рөлі одан әрі артады. Болашақта бұл сала халықаралық әріптестік пен бірлескен жауапкершілікті талап ететін жаңа форматтарға бейімделіп, құқықтық негіздерді жаңғырту арқылы тұрақты дамуды қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

Дьяков С.Б. Международное право: учебник для вузов. — М.: Юрайт, 2021.

Материалы ООН, Устав ООН. — Нью-Йорк, 1945.

Кузнецов Ю.В. Международное публичное право. — Санкт-Петербург: Питер, 2019.

Чернобривцев В.А. История и теория международного права. — Москва, 2020.

Юсупова Г.С. Защита прав человека в международном праве. — Алматы, 2023.

Гусейнов Ю. Э. Международное право: учебник. М.: Проспект, 2019.

Козырев В. П. Международное право: исторические аспекты и современность. СПб.: Изд-во СПбГУ, 2018.

Шаульскис В. А. Международное публичное право. Курс лекций. М., 2020.

Буров А. А. Международное право: теоретические проблемы. М.: Юристъ, 2021.