Текст выступления:

Мемлекет шекара
1. Мемлекеттік шекара: ұғымы, мәні және қазіргі маңыздылығы

Мемлекеттік шекара сияқты ұғым халықаралық қатынастардың негізгі тірегі болып табылады. Ол жасалатын кез келген дамудың, мемлекеттің егемендігі мен аумағының негізгі тұтқасын айқындайды. Мемлекеттің толық және толыққанды автономиясы дәл осы шекаралар арқылы көрінеді, оларсыз халықтың саяси, құқықтық, экономикалық өмірі тұрақтылыққа ие болмайды. Осы шекаралар тарихта сан ғасырдан бері тепе-теңдік, ынтымақтастық немесе қақтығыс себепшісі ретінде қалыптасып келді.

2. Шекара ұғымының тарихи дамуы мен маңызы

Ежелгі кезеңдерде табиғи шекаралар ретінде өзендер мен таулар мемлекеттің шегін айқындаушы әрі қорғаныс құралы ретінде пайдаланылды. Уақыт өте келе бұл табиғи белгілер саясаттың және құқықтың нысандарына айналып, халықаралық деңгейде келісілген саяси әкімшілік мағынаға ие болды. Бұл кезеңде көптеген келісімдердің негізін табиғи шекараларды түпкілікті анықтау құраған. Мысалы, Рим империясы мен ежелгі Қытай өркениетіндегі шекаралар табиғаттың нысандарымен ұштасып, мемлекеттердің қауіпсіздігін нығайтты.

3. Мемлекеттік шекара ұғымының ғылыми анықтамасы

Ғылым тұрғысынан мемлекеттік шекара – мемлекеттің құрлық, су және әуе кеңістігіндегі егемендігін нақты бөлетін сызық болып табылады. Бұл сызық мемлекеттік құқықпен және халықаралық құқық нормаларымен бекітіліп, мемлекеттердің өзара қатынастарында маңызды рөл атқарады. Сонымен бірге, шекара мемлекеттер арасындағы саяси, экономикалық және мәдени байланыстардың шегін айқын белгілейді. Оның бекітілуі әрқашан екі немесе одан да көп мемлекеттің келісімімен жүзеге асады, бұл екі жақтың құқықтық толыққанды келісімінің белгісі болып табылады. Құқықтық мағынада шекара мемлекеттердің территориялық тұтастығын және басқару үдерісін қамтамасыз ететін басты элементтің бірі ретінде бағаланады.

4. Табиғи және жасанды шекара түрлері

Шекаралар екі негізгі типке бөлінеді: табиғи және жасанды. Табиғи шекаралар – өзендер, көлдер, таулар сынды географиялық нысандарға негізделіп, табиғаттың заңдылықтары бойынша қалыптасады. Мысалы, Ураль таулары мен Еділ өзені шекараның табиғи белгілерінің классикалық үлгісі болып саналады. Ал жасанды шекаралар адам еңбегі мен саясатының нәтижесінде пайда болады. Бұл жағдайларда олар картографиялық сызықтар түрінде, көбінесе тарихи, саяси немесе экономикалық келісімдер арқылы құрылады да, табиғи географиялық объектілерге қарамастан нақты бекітіледі.

5. Әлем елдерінің шекара ұзындығы салыстыруы

Ең ұзын мемлекеттік шекаралар көрсетілген кестеден көріп отырғанымыздай, Ресей мен Қытай ең көп көршілері бар және ұзын шекараға ие мемлекеттер қатарында. Бұл олардың әлемдік деңгейде күшті геосаяси ықпалдылығын көрсетеді. Қазақстан болса ТМД елдері арасында екінші орнына ие және әлемдік масштабта тоғыстырылатын 9-шы ұзынырақ шекараға ие мемлекет ретінде ерекшеленеді. Бұл ұзындық елдің геосаяси орналасуын, шекаралық және экономикалық қауіпсіздік мәселелерін толық түсінуді талап етеді.

6. Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы

Қазақстанның шекарасының жалпы ұзындығы 13 394 километрді құрайды. Бұл көрсеткіш еліміздің геосаяси және экономикалық қауіпсіздігі үшін аса маңызды. Шекараның ауқымды болуы біздің көптеген көршілермен түрлі бағытта ынтымақтастық орнатуымызды қажет етеді. Сонымен қатар, бұл ұзындық шекараны жеткілікті деңгейде қамқорлықта және бақылауда ұстау үшін заманауи техника мен жүйелерді қолдануды талап етеді. Бұл мәлімет Қазақстанның сыртқы саясаты мен ұлттық қауіпсіздік саласындағы басымдықтарын көрсетеді.

7. Қазақстан шекарасының тарихи қалыптасуы

Қазақстанның мемлекеттік шекарасының қалыптасуы ғасырлар бойы тарихи оқиғалар мен түрлі келісімдердің нәтижесінде жүзеге асты. XIX ғасырдың аяғында Ресей мемлекетімен және кейінгі Кеңес кезеңінде шекара айқындалып, тәуелсіздік алғаннан кейін нақтыланды. Тәуелсіздіктен кейін халықаралық құқық аясында өз шекараларын ресми түрде бекіту жұмыстары жүргізілді, бұл елдің егемендігін және территориялық тұтастығын заңды түрде нығайтты. Әсіресе 1990-2000 жылдар аралығында шекара мәселелері бойынша көптеген келісімдер жасалып, шекаралық режимдер орнатылды.

8. Шекара күзету жүйесі мен инфрақұрылымы

Қазақстан шекарасын қорғау міндеті ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитетінің Шекара қызметіне жүктелген. Бұл қызмет заманауи бақылау және өту пункттерін, сондай-ақ техникалық құралдарды пайдаланады. Бақылау ұшақтары мен дрондар, арнайы автомашиналар шекараның барлық аумағында қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Бұл шаралар мемлекеттік шекараны заңсыз өтуді болдырмай, оның тұтастығын сақтап қалуға бағытталған.

9. Мемлекеттік шекара бекіту кезеңдері

Мемлекеттік шекараны бекіту процесі халықаралық құқық нормаларына негізделіп, бірнеше кезеңнен тұрады. Біріншіден, шекараны анықтау және келісу үшін мемлекеттер арасында дипломатиялық келіссөздер жүргізіледі. Кейінгі кезеңде шекара сызығы нақты картографиялық және геодезиялық жұмыстар арқылы белгіленеді. Одан соң, шекаралық белгілер орнатылады және екі жақтың өкілдері оларды рәсімдейді. Бұл процестің әр қадамы заңды және келісімді түрде жүзеге асуы мемлекеттер арасындағы сенімділік пен сыйластықты нығайтады.

10. Қазақстанның көршілеріне қатысты шекара ұзындығының үлесі

Ресеймен шекара Қазақстанның ең үлкен шекаралық үлесіне ие, бұл екі ел арасындағы экономикалық әрі саяси ынтымақтастықтың стратегиялық маңыздылығын көрсетеді. Соңғы жылдары осы үлесті тиімді пайдаланып, шекара қауіпсіздігі мен бақылау шаралары жетілдірілуде. Бұл көршілермен бірлескен іс-қимыл мен қауіпсіздік саладағы ынтымақтастықтың көрсеткіші болып табылады, сондай-ақ шекаралық аймақтардың экономикалық әлеуетін арттыруға мүмкіндік береді.

11. Халықаралық шекаралардың маңызы

Халықаралық шекаралар мемлекеттердің территориялық тұтастығын және ұлттық егемендігін қорғауда басты рөл атқарады. Олар мемлекеттер арасындағы қатынастарды заңды түрде реттеп, дипломатиялық өзара түсіністікті қамтамасыз етеді. Өзара түсініспеушілік немесе белгісіздік салдарынан дұрыс анықталмаған шекаралар аймақтық қақтығыстар үдерісін тездетіп, қауіпсіздікке айтарлықтай қатер төндіреді. Тұрақты әрі сенімді шекаралар дипломатиялық тұрақтылықты нығайтумен қатар, экономикалық тиіспеушіліктерді азайтып, бейбітшілік орнатуға септігін тигізеді.

12. Саяси және құқықтық шекаралардың ерекшеліктері

Саяси шекаралар мемлекеттің ішкі және сыртқы саясаттағы маңызды элементтерінің бірі болып табылады. Олар бақылау, кеден және қауіпсіздік салаларына тікелей ықпал етеді, мемлекеттің саяси егемендігін қамтамасыз етеді. Құқықтық рұқсатнама шекараларды халықаралық келісімдер мен хаттамалар арқылы бекітіледі. Сонымен қатар, шекаралық режимнің бұзылуы заңнамалық тұрғыдан қатаң жауапкершілікке тартылады, бұл шекаралық тәртіптің сақталуын қамтамасыз етеді. Бұл факторлар мемлекеттің тұрақтылығы мен ішкі тыныштығын қамтамасыз етуде ерекше мәнге ие.

13. Қазақстан шекара инфрақұрылымы

Қазақстан шекара инфрақұрылымы мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. Оның құрамына жетілдірілген бақылау-өткізу пункттері, заманауи техникалық және коммуникациялық құралдар кіреді. Бұл инфрақұрылым шекаралық бақылауды тиімді жүргізуге, заңсыз әрекеттердің алдын алуға жағдай жасайды. Мемлекет шекарадағы барлық қауіпсіздік шараларын үнемі жетілдіріп, халықаралық стандарттарға сәйкес келетін деңгейге көтеріп отыр.

14. 2010-2023 жылдардағы кедендік рәсімдеулердің динамикасы

2010 жылдан 2023 жылға дейінгі кезеңде кедендік рәсімдеулердің тұрақты өсуі байқалады, бұл сыртқы сауда мен халықаралық қатынастардың белсенді дамуының айғағы. Кедендік процедуралардың жетілдірілуі экономиканың дамуына оң әсер етуде, транзит пен импорт-экспорт операциялары оңтайландырылуда. Осы бағытта қосымша инвестициялар мен инфрақұрылымды дамыту жұмыстары жалғасуда. Бұл үдеріс шекаралық бақылау мен сауда инфрақұрылымының біртұтас жұмыс істеуін күшейтеді.

15. Шекара даулары мен шешімдер

Шекара даулары тарих бойы мемлекеттердің бірігуі мен бөлінуі барысында қалыптасқан күрделі мәселе болып келеді. Кейбір дау-дамайлар шекараны нақтылау мен қайта қарау арқылы шешілді, ал кейбіреулері халықаралық сот шешімдерімен аяқталды. Мысалы, Қазақстан мен Қырғызстан арасындағы шекара даулары кейбір жергілікті әскерилер мен тұрғындардың қатысуымен шешімін тапты. Осындай процедуралар халықаралық құқық пен дипломатиялық келісімдердің нақты іске асуына негізделген. Олар мемлекеттердің ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етуімен қатар, аймақта тұрақтылықты орнатуға мүмкіндік береді.

16. Шекараны заңсыз бұзу: себептері мен салдары

Заманауи кезеңде Қазақстан шекараларын заңсыз кесіп өту проблемасы күрделі әлеуметтік-экономикалық және қауіпсіздік мәселелерін туындатып отыр. Әсіресе, экономикалық қиындықтар мен миграцияның заңсыз формалары бұл құбылыстың өршуіне әсерін тигізеді. Мысалы, 2022 жылы 1123 отбасының заңсыз шекараны кесіп өткен фактісі тіркелді, бұл мемлекет шекара бақылау жүйесінің күрделі сынақтар алдында тұрғанын айқын көрсетеді. Мұндай жағдайлар ұлттық қауіпсіздік үшін айтарлықтай қатер тудырады, себебі шекарадан заңсыз өту қылмыстық жатақтарды, контрабанданың өсуін және басқа да қауіпті үрдістерді өрістетуі мүмкін. Соған байланысты, Қазақстан заңсыз шекара бұзушылықтарын қатаң қылмыстық және әкімшілік жауапкершілікке тартуды қолға алып отыр. Бұл құқықтық шаралар шекаралық қауіпсіздікті қамтамасыз етіп, мемлекеттің тұрақтылығын сақтау мақсатында пайдаланылатын маңызды құрал болып табылады.

17. Шекаралас аймақтардың әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктері

Қазақстанның шекаралас аймақтары экономикалық дамудың түрлі ерекшеліктерін көрсетеді. Мысалы, Түркістан облысы қарқынды экономикалық өсім мен белсенді шекаралық сауда арқылы маңызды аймаққа айналған. Бұл өңірдің сауда-саттықтағы белсенділігі оның халықаралық қатынастардағы орнын нығайтады. Сонымен қатар, Жамбыл облысы логистикалық орталық ретінде дамып, халықаралық экономикалық байланыстарды күшейтуге өз үлесін қосуда. Бұл аймақтың стратегиялық маңызы тасымалдау және транзитпен байланысты. Шығыс Қазақстанда енгізілген еркін сауда зоналары мен шекаралық ынтымақтастық саясаты экономиканың өсуіне септігін тигізуде. Алайда, миграциялық ағынның белсенділігі әлеуметтік-экономикалық салаға жаңа міндеттерді де алып келеді. Миграция процесінің қарқынды дамуы шекаралық аймақтардың дамуына жаңа мүмкіндіктермен қатар, әлеуметтік қиындықтарды да туғызуда, бұл жағдай өңірлік саясаттың жан-жақты және күрделі болуын талап етеді.

18. Цифрлық технологиялар және шекара қауіпсіздігі

Қазіргі шекара қауіпсіздігін қамтамасыз етуде цифрлық технологиялардың рөлі маңызды. Инновациялық жүйелер шекарадағы бақылау процестерін автоматтандырып, заңсыз өту фактілерін дер кезінде анықтауға мүмкіндік береді. Мысалы, биометрикалық идентификация жүйелері мен жасанды интеллект көмегімен шекара қызметі қауіпсіздікті жоғарылатады. Сонымен бірге, бұл технологиялар трансшекаралық ақпарат алмасуды жылдамдатып, контрабандалық және терроризмге қарсы шараларды тиімді жүзеге асыруға септігін тигізеді. Қазақстанның цифрлық трансформация бағыты осы салада да маңызды қадамдар жасауда, бұл елдің халықаралық қауіпсіздік талаптарына сай болуын қамтамасыз етеді.

19. Халықаралық ұйымдардың шекара мәселелеріндегі рөлі

Шекаралық мәселелерді шешуде халықаралық ұйымдардың ықпалы аса зор. Біріккен Ұлттар Ұйымы мен Еуропа Қауіпсіздік және Ынтымақтастық Ұйымы шекара қауіпсіздігіне қатысты құқықтық негіздерді бекітіп, мүдделі тараптар арасындағы келіссөздерді жеңілдету арқылы тұрақтылықты қамтамасыз етеді. Тұтастай алғанда, ТМД мен Еуразиялық экономикалық одақ трансшекаралық ынтымақтастықты нығайтып, экономикалық және қауіпсіздік саласындағы ортақ бастамаларды ілгерілетуде. Сонымен қатар, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы өңірлік тұрақтылық пен қауіпсіздікті сақтау мақсатында шекаралық бақылау жүйелерін жетілдіру және серіктестік деңгейін арттыруға ықпал етеді. Бұл ұйымдардың әрекеттері елдің ішкі және сыртқы қауіпсіздік стратегияларымен тығыз байланысты.

20. Мемлекеттік шекара – тұрақтылық пен болашақ кепілі

Егемендік пен ұлттық қауіпсіздіктің негізі ретінде Қазақстанның мемлекеттік шекараларын тиімді басқару ерекше маңызға ие. Қазіргі уақытта құқықтық база мен технологиялық мүмкіндіктерді жаңғырту арқылы мемлекеттің шекара қауіпсіздігін арттыруға күш салынуда. Бұл процесс елдің экономикалық дамуына ықпал етіп қана қоймай, халықаралық аренада сенімді серіктес ретінде орнығуына мүмкіндік береді. Сондықтан шекараның берік қорғалуы – Қазақстанның тұрақтылығы мен жарқын болашағының кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Андреев В. В. Международное право: учебник. — Москва: Юрайт, 2020.

Смирнов К. Н. Государственные границы: история и современность. — Санкт-Петербург: Изд-во СПбГУ, 2019.

Қазақстан Республикасы Сыртқы істер министрлігі. Мемлекеттік шекара туралы ресми деректер, 2023.

United Nations Statistics Division. Demarcation and border length data, 2022.

ҚР Ұлттық қауіпсіздік комитеті Шекара қызметінің ресми баяндамасы, 2023.

Российская академия наук. Международная безопасность на постсоветском пространстве. – М.: Наука, 2021.

Касымов Е.Т. Государственные границы и национальная безопасность Казахстана. – Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2022.

Мирзаханова Ж.Ш. Цифровая трансформация в сфере пограничного контроля. // Вестник Евразийского университета. – 2023. – №3.

Жұмабеков Ә.Х. Шекаралық аймақтардың әлеуметтік-экономикалық дамуы. – Нұр-Сұлтан: Ұлт мектебі, 2022.

Аксенова И.В. Роль международных организаций в обеспечении региональной безопасности. – Санкт-Петербург: СПбГУ, 2020.