Текст выступления:

Табиғатты пайдалану түрлері
1. Табиғатты пайдалану түрлеріне шолу және негізгі бағыттар

Қазіргі әлемде табиғатты тиімді пайдалану мен оның тұрақтылығын сақтау – адамзаттың ең өзекті міндеттерінің бірі. Табиғат бізге өмір сүрудің негізін, азық-түлік, энергия, таза су және таза ауа сияқты өмірлік қажеттіліктерді қамтамасыз етеді. Сондықтан табиғатпен үйлесімді қарым-қатынаста болу, оның ресурстарын ұтымды пайдалану – ұрпақ үшін алтын қазына болып табылады.

2. Табиғатты пайдалану: ұғымы және тарихи дамуы

Табиғатты пайдалану адамзат тарихында ежелгі замандардан бастау алады. Адамдар ерте дәуірлерде аңшылық пен мал шаруашылығын дамыта отырып, табиғаттың мүмкіндіктерін пайдаланды. Өндірістің индустриялық кезеңіндегі даму қарқыны ресурстарға салмақ түсіріп, экологиялық мәселелердің туындауына себеп болды. Қазақ даласының тарихында мал шаруашылығы, егіншілік және су ресурстарын пайдаланудың өзіндік ерекше дәстүрлері қалыптасқан.

3. Табиғатты пайдалану түрлерінің ғылыми жіктелуі

Табиғатты пайдалану үш негізгі бағытқа бөлінеді. Біріншісі – экономикалық пайдалану, яғни өндіріс пен пайда табудың негізгі көзі болып табылатын ресурстарды игеру. Екіншісі – экологиялық пайдалану, бұл биосфераның тепе-теңдігін сақтау мақсатында ресурстарды экологиялық шектеулерге сай өңдеу. Үшіншісі – әлеуметтік пайдалану, онда табиғат мәдени, рекреациялық және демалыс мақсатымен қолданылады, ол адам өмірінің рухани және денсаулық аспектілерін қамтамасыз етеді. Осы жіктелу табиғатты сақтап, дұрыс бағытта пайдалануға мүмкіндік береді.

4. Өндірістік табиғатты пайдалану: негізгі мысалдар

Қазақстанның өндірістік табиғатты пайдалану салалары ел экономикасының негізі болды. Мұнай-газ саласы – Теңіз және Қарашығанақ кеніштері энергетикалық қауіпсіздіктің маңызды буыны саналады. Көмір саласы, Екібастұз бен Қарағанды өңірлерінде кең дамыған және елдің энергетикасын қамтамасыз етеді. Түсті металлургия Жезқазған мен Өскеменде индустриалды өндірістерге қызмет көрсетеді. Бұқтырма және Шүлбі су электр станциялары гидроэнергетика саласында маңызын арттырып, баламалы энергия ретінде қарастырылады. Бұл салалар экономиканы ынталандырып, жұмыспен қамтуға жол ашады.

5. Өндірістік емес табиғатты пайдалану үлгілері

Өндірістік емес пайдалану – бұл табиғатты туризм, спорт, ғылыми зерттеу немесе мәдени шаралар үшін қолдану. Мысалы, Алтай тауларының экотуризмі табиғат әсемдігін сақтай отырып, жергілікті халықтың табысын арттыруға мүмкіндік береді. Ормандардағы ғылыми бақылау флора мен фаунаны қорғаумен қатар экожүйелерді зерттеуге ықпал етеді. Бұл пайдалану түрі табиғатты қорғауға және мәдени мұраны сақтауға бағытталған.

6. Тікелей және жанама табиғатты пайдалану ерекшеліктері

Тікелей пайдалану – бұл ресурстарды өндіріс немесе тұрмыс қажеттіліктерінде қолдану, мысалы, орман кесу, су алудың нақты түрлері. Ал жанама пайдалану экожүйенің табиғи қызметтеріне сүйенеді, мысалы, ауа тазарту, су айналымын реттеу, климаттың орнықтылығы. Жанама пайдалану табиғатты сақтау мен экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етуде ерекше орын алады. Бұл екі тәсіл арасындағы тепе-теңдік табиғатты ұзақ уақыт пайдалану үшін маңызды.

7. Қазақстандағы негізгі табиғи ресурстарды пайдалану үлесі (2023 ж.)

2023 жылы Қазақстанда табиғи ресурстардың көп бөлігі көмір мен мұнайға тиесілі болды, олар энергетика мен өнеркәсіптің негізін құрайды. Су ресурстары салыстырмалы түрде аз қолданылғанымен, олардың экологиялық маңызы зор. Бұл көрсеткіштер ресурстарды ұтымды басқару қажеттігін айқын көрсетеді. Ресурстардың көп бөлігін өндірістік мақсатқа бағыттау елдің экономикалық өсуін қамтамасыз етеді, бірақ экологиялық қауіпсіздік пен тұрақтылықты сақтау да басты назарда болуы тиіс.

8. Ресурстарды ұтымды пайдалану мысалдары

Қазақстанда ресурстарды ұтымды пайдалану бойынша бірқатар табысты жобалар бар. Мысалы, жаңартылатын энергия көздерін дамыту жолында жел және күн энергиясы бойынша бірнеше иелік жобалар жүзеге асты. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығында су үнемдеу технологиялары енгізіліп, топырақтың эрозиясын азайту шаралары қолға алынуда. Бұл тәжірибелер табиғат байлығын сақтап, болашақ ұрпаққа аманат ретінде қалдыруға бағытталған маңызды қадамдар.

9. Қоршаған ортаға тигізетін негізгі әсерлері

Қазақстанда биологиялық әртүрліліктің төмендеуі белгілі бір деңгейге жетті. Қызыл кітапқа енген түрлердің саны 23 жылдың ішінде 404-ке жетті, бұл қорғаудың қажеттілігін айқын көрсетеді. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығына кері әсер ететін топырақ эрозиясы 66 миллион гектар жерді қамтиды. Атмосфераға қауіпті заттардың шығарылымы жылына 2,7 миллион тоннаға жуықтайды. Табиғатты ұтымсыз пайдалану ұзақ мерзімді экологиялық тұрақтылықтың бұзылуына әкеледі, қоршаған ортаның қалпына келуін қиындатады.

10. Табиғатты тиімсіз пайдалану салдары: негізгі деректер

Экологиялық дағдарыстың айқын белгілері ретінде орман алқаптарының қысқаруы, Арал теңізінің көлемінің азаюы және шөлейттену деңгейінің өсуі көрсетіледі. Кестеде осы көрсеткіштердің нақты деректері қатар ұсынылған, олар табиғи ландшафт пен экожүйелерге бақылаусыз пайдаланудың кері әсерін айғақтайды. Бұл мәселені шешу үшін кешенді шараларды қабылдау қажет, соның ішінде табиғатты қалпына келтіру және сақтау жұмыстары.

11. Тұрақты табиғатты пайдаланудың қағидалары

Тұрақты даму қағидаттарына сәйкес, табиғи ресурстарды олардың қалпына келу өніміне сай пайдалану қажет. Бұл табиғаттың өздігінен табиғи циклдерін толықтыру мен қалпына келуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, экожүйелік тепе-теңдікті сақтау биологиялық әртүрлілік пен табиғи қызметтердің үздіксіздігін қамтамасыз етеді. Қоғамның экологиялық білімін арттыру және санасын өзгерту – тұрақты дамудың негізгі факторы болып табылады.

12. Қайта қалпына келетін және қалпына келмейтін табиғи ресурстар

Қайта қалпына келетін ресурстар қатарына су, жел энергиясы, орман қорлары және биомасса жатады. 2023 жылы Қазақстанда жаңартылатын энергетиканың үлесі шамамен 4,5%-ды құрады. Қалпына келмейтін ресурстарға мұнай, газ, көмір және кеніштер кіреді, оларды пайдалану шектеулі және олардың орнына баламалы энергия көздеріне өту бүкіл әлемде кеңінен таралуда. Тиімді жоспарлау және дәл жіктеу арқылы табиғи ресурстарды басқару экологиялық және экономикалық тұрақтылықтың кепілі болып табылады.

13. Табиғатты пайдалануды басқару процесінің сатылары

Табиғатты пайдалану басқаруы – бұл кешенді және жүйелі процесс, оның кезеңдері бір-біріне тікелей әсер етеді. Бірінші кезең – қоршаған орта мен ресурстар жайлы ақпарат жинау, екінші – ресурстарды бағалау, келесісі – саясат пен нормативтік құжаттарды әзірлеу. Осыдан кейін іске асыру мен мониторинг жүргізу кезеңдері келіп, соңында бағалау нәтижелері негізінде түзетулер енгізіледі. Бұл үздіксіз процесс табиғатты ұтымды пайдалану мен қорғауды қамтамасыз етеді.

14. Табиғатты пайдаланудағы халықаралық тәжірибелер

Әлемдік тәжірибе табиғатты басқарудың тиімді үлгілерін ұсынады. Норвегия, Швеция сияқты елдер орман ресурстарын ұзақ мерзімді жоспарлаумен сақтап келеді. Германияда қалдықтарды қайта өңдеу және экологиялық технологиялар дамыған. Бұл елдер тәжірибесі Қазақстанға табиғат пайдалануды жетілдіруде үлгі бола алады, себебі олар экология мен экономиканың теңгерімін сақтауға бағытталған. Халықаралық ынтымақтастық арқылы табиғатты қорғауда жаңа шешімдер іздеуге болады.

15. Қазақстандағы табиғатты пайдалану саласындағы заңнама

2021 жылы жаңартылған «Экологиялық кодекс» Қазақстанда табиғатты қорғау және ресурстарды тиімді пайдалану жөніндегі басты заң болып табылады. Сонымен қатар, «Жер қойнауы және жер қойнауын пайдалану туралы» заң кен орындарын игеру мен экологиялық талаптарды үйлестіруге бағытталған. Қазақстан халықаралық климаттық келісімдердің мүшесі ретінде экология министрлігі арқылы құқықтық бақылауды жүзеге асырып, қоршаған ортаны сақтау шараларын жетілдіруде. Бұл заңнамалық база тұрақты дамудың негізін қалайды.

16. Табиғатты дұрыс пайдаланудың әлеуметтік-экономикалық мәні

Тиімді табиғат пайдалану – бұл тек экологиялық таза әрекет қана емес, сонымен қатар аймақтық әлеуметтік-экономикалық дамудың қатты негізі болып табылады. Жұмыспен қамтудың өсуі табиғи ресурстарды ұқыпты, саналы пайдалану арқылы жүзеге асады, бұл өз кезегінде халықтың өмір сүру сапасын жақсартады және тұрақты даму жолына жетелейді. Әкімшілік құрылымдардың бюджетке түсетін түсімінің жоғарылауы жергілікті инфрақұрылымды дамытуға қажетті қаржыны молайтады, оның ішінде білім беру мен денсаулық сақтау салаларын қолдау да бар. Таза табиғат және тұрақты ресурстар халықтың денсаулығын нығайтып, өмір сүру жағдайларын арттыра отырып, болашақ ұрпақтың әл-ауқатын қамтамасыз ету үшін аса маңызды. Әлеуметтік тұрақтылық пен кең ауқымды экономикалық өсімнің кепілі – табиғи байлықтарды ұрпақтан ұрпаққа сақтау идеясы, бұл қазіргі заманғы даму стратегиясының басты мақсаты болып табылады.

17. Табиғатты пайдаланудағы қазіргі заманғы ғасырлық қауіптер

XXI ғасырда климаттың өзгеруі бүкіл планетаның өміріне ауыр әсер етуде. 1941-2021 жылдар арасында Қазақстанда орташа температураның 1,3 градусқа көтерілуі экожүйелер мен тұрғындардың тұрмыс жағдайына тікелей қауіп төндіруде. Бұл өзгерістер құрғақшылық, ағын сулардың азаюы сияқты мәселелерге әкеліп соқтырады. Сонымен қатар, әсіресе Орталық Қазақстан мен Арал теңізі өңірінде су тапшылығы және ресурстардың жетіспеуі айтарлықтай сезіледі, бұл аймақтық экономикалық қызметке теріс әсерін тигізеді. Шөлейттену мен тұзданудың жылдам өсуіне, сонымен қатар 2019 жылы өнеркәсіп қалдықтарының 870 миллион тоннаға жетуі экологиялық апат қаупін арттырып, табиғи ортаға орасан зор зиян келтіреді. Бұл қауіптерге қарсы күрес жүргізу – болашақ ұрпақтың өмір сапасының кепілі.

18. Өнеркәсіп салалары бойынша қоршаған ортаны ластаушылар үлесі

Қоршаған ортаны ластаудың негізгі себебі – өнеркәсіп салаларының қызметі, оның ішінде металлургия мен мұнай-химия салалары ең үлкен үлесті алып отыр. Бұл салалардағы өндірістік процестер ауа, су және топырақтың ластануына алып келеді, әрі олардың қалдықтары табиғи ресурстарға ауыр зиян келтіреді. ҚР Экология министрлігінің 2022 жылғы ресми деректері осы саладағы мәселелердің өзектілігін көрсетті. Бұл деректер өнеркәсіптің қоршаған ортаға тигізетін зиянына қатысты қай салаларға басымдық беру қажеттігін айқын түсіндіреді, сондықтан да ластануды азайту өндіріс технологияларын жаңарту мен экологиялық стандарттарды қатаңдату арқылы тиімді жүзеге асырылуы тиіс.

19. Табиғатты ұтымды пайдаланудың болашағы және даму бағыттары

Жасыл экономика бағдарламасының іске асуы көміртегі шығарындыларын азайтып, экологиялық тұрақтылықты нығайтуда аса маңызды рөл атқарады. Бұл бағдарлама жаңа, экологиялық таза өндірістердің дамуына негіз болуда. Қоршаған ортаны қорғау саласында жаңа технологияларды қолдану – жоғары технологиялық тазалаушы құрылғылар мен қалдықсыз өндірістік әдістердің енгізілуі, қоршаған ортаға әсерді азайтып, тиімділікті арттыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, білім беру жүйесінде экологиялық аспектілерді дамыту бағытында тұрақты даму курстары енгізіліп, жастардың экосана деңгейі арттырылуда. Бұл – қоғамның экологияға деген ынтасы мен жауапкершілігін арттыратын маңызды қадам. Сонымен бірге, еріктілердің белсенділігі мен қоғамдық бақылаудың күшеюі табиғатты саналы және орнықты түрде пайдалануға септігін тигізеді.

20. Табиғатты пайдалану: тұрақтылық пен болашақ кепілі

Ғылыми негізделген табиғатты пайдалану әдістерін қолдану – экожүйелердің теңгерімін сақтау мен экономикалық дамуды үйлестіре отырып, табиғи байлықтарды ұрпақтан ұрпаққа аман жеткізудің басты шарты. Бұл тұжырымдаманы жүзеге асыру арқылы біз тұрақты дамудың жаңа деңгейіне қол жеткізбекпіз, табиғат пен қоғам арасында үйлесімді қатынас орнатып, болашақ ұрпақтардың әл-ауқатын қамтамасыз етеміз.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Экологиялық кодексі, 2021 жыл.

ҚР Энергетика және Экология министрліктерінің ресми статистикасы, 2023 жыл.

Қазақстан Ұлттық статистика бюросының деректері, 2023 жыл.

Әлемдік Экологиялық Бостандық Индексі, 2022 жыл.

Тұрақты даму жөніндегі Халықаралық институттың баяндамасы, 2023 жыл.

ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігі. Қазақстан Республикасының экологиялық баяндамасы. Алматы, 2022.

Петров, А.В. Климаттың өзгеруі және оның Қазақстан экономикасына әсері. Экономика және экология журналы, No 4, 2020, с. 112-125.

Сидоренко, Н.И. Металлургия саласының экологиялық аспектілері. Химиялық технология, 2021, том 15, №3, с. 45-53.

Абзалова, Г.К. Тұрақты даму және жасыл экономика. Қазақстан ғылымы, 2023, №2, с. 78-89.