Текст выступления:

Дамушы елдердің шаруашылық аумақтық құрылымы
1. Дамушы елдердің шаруашылық аумақтық құрылымына жалпы шолу және өзекті тақырыптар

Қазіргі күні дамушы елдердің экономикасы мен аумақтық құрылымы жаһандық даму үдерістерінің басты нысандарына айналып отыр. Бұл презентацияда инфрақұрылым саласындағы жетістіктер, индустриализацияның бастамалары және аумақтық мамандану үрдістеріне толық шолу жасалады. Инфрақұрылым дамуымен бірге өндіріс орындарының орналасуы мен экономикалық аймақтардың қалыптасуы, ауыл шаруашылығының ерекшеліктері де ерекше мәнге ие болып отыр.

2. Дамушы елдер: анықтамасы, тарихи даму себептері және негізгі критерийлері

Дамушы ел дегеніміз – экономикалық дамуы әлі толыққанды деңгейге жетпеген, өндірісі мен инфрақұрылымы әлсіз мемлекеттер болып табылады. Олардың ерекшелігі – төменгі жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім, ауыл шаруашылығының басым болуы және индустриалдық секторларының дамымағандығы. Осындай елдердің көпшілігі Африка, Азия және Латын Америкасында орналасқан. Тарихи тұрғыдан алғанда, көбіне бұл елдер колониалдық отарлау, шикізатқа бағытталған экспорттың жоғары үлесі және сыртқы экономикалық байланыстарға тәуелділік сияқты факторлар арқылы дамуын шектеген.

3. Дамушы елдердің экономикалық-географиялық орны және оның маңызы

Дамушы елдердің аумақтық құрылымын түсіну үшін олардың экономикалық-географиялық орны басты рөл атқарады. Өндіріс орындары мен нарықтарға жақындығы, табиғи ресурстардың бар болуы және көлік-коммуникация жүйесінің дамуы аумақтағы экономикалық белсенділіктің негізін құрайды. Сонымен қатар, ауыл шаруашылығы және өндіріс салалары инфрақұрылым мен ресурстардың таралуына байланысты өз ара шоғырланады. Географиялық ерекшеліктер елдегі экономикалық өсудің аймақтық теңсіздігін тудырып, дамудың қозғаушы аймақтарын және артта қалған орталары бөлініп шығады. Мысалы, өндірістің шоғырлануы кей бір мегаполистер мен порттық қалаларға тән болса, кей ауылды және шөлейт аудандар экономикалық дамуды еншілей алмай жатады.

4. Өнеркәсіптің аумақтық шоғырлану ерекшеліктері

Өнеркәсіптің дамуы аумақтық тұрғыдан әркелкі сипатта болуы осы елдердің экономикалық даму деңгейін айқын көрсетеді. Қала маңындағы арнайы өнеркәсіпті аймақтарда зауыттар мен фабрикалар көп шоғырланған, бұл жерде еңбек ресурстары мен көлік желілері дамыған. Сонымен бірге, шикізатқа жақын аймақтарда тау-кен өндірісі ерекше дамыған, ал ауылдық жерлерде ауылшаруашылық өнімдерін өңдеу кәсіпорындары тұрақтанып келеді. Бұл шоғырлану процесі өндірісті тиімді орналастырумен қатар, экологиялық мәселелерді де туғызады, мысалы, қалаларда ауа мен су ластануы артады.

5. Ауыл шаруашылығы дамыған аймақтар және олардың таралуы

Дамушы елдерде ауыл шаруашылығының негізгі бағыттары өздерінің географиялық және климаттық ерекшеліктеріне сай қалыптасқан. Латын Америкасында кофе өндірісі кеңінен таралған, ол табиғи климат пен экспорттық сұранысқа негізделген. Африкада какао плантациялары басты шығарылатын өнім ретінде батыс пен орталық аймақтарда орналасқан. Оңтүстік-Шығыс Азияда күріш өсіру – азық-түлік қауіпсіздігіне негіз болатын ауылшаруашылық саласы. Климаттық және топырақтық өзгерістер осы елдердің ауыл шаруашылығы құрылымына әсер етіп, әлемдік нарық талаптарына бейімделуіне ықпал етеді.

6. Урбанизация қарқыны мен мегаполистердің қалыптасуы

Дамушы елдерде урбанизация оңай үрдіс емес, бірақ соңғы жылдары ол қарқынды дамып келеді. Бұл үдеріс көбінесе ауылдық орындардан қалаға көшу арқылы жүреді, нәтижесінде мегаполистердің дамуы байқалады. Қалаларда жұмыс орындары көбейіп, экономикалық қызметтің негізгі орталығына айналатындықтан, тұрғындардың өмір сапасы жақсарады. Алайда, урбанизацияның жедел дамуы инфрақұрылым мен тұрғын үй мәселелерін туғызады, бұл өз кезегінде әлеуметтік проблемаларды да арттырады.

7. Ұзақ мерзімді урбанизация динамикасы (1970-2020)

1970 жылдан 2020 жылға дейінгі мерзімде дамушы елдердегі урбанизацияның деңгейі айтарлықтай өсті. Үндістан, Нигерия және Индонезия сияқты ірі елдерде қалалар қарқынды өсіп, бұл олардың экономикалық құрылымын түбірімен өзгертуде. Урбанизацияның өсуі әлеуметтік-экономикалық өзгерістерге ықпал етіп, жұмыс күші мен инфрақұрылымға сұраныстың артуына әкеледі. Бұл өзгерістер экономикалық даму перспективаларын кеңейтеді, бірақ әлеуметтік теңсіздікті арттыру қаупін де тудырады.

8. Аймақтар бойынша экономикалық көрсеткіштердің салыстырмасы

Латын Америкасы, Африка және Оңтүстік Азия аймақтары дамушы елдердің экономикасында ерекше орын алады. Бұл аймақтар жан басына шаққандағы ЖІӨ, өнеркәсіп үлесі және экспорт құрылымы бойынша әр түрлі ерекшеліктерге ие. Мысалы, Латын Америкасы өнеркәсіп саласында алда келеді, Африка шикізаттық экспортқа тәуелді, ал Оңтүстік Азияда экспорттың құрылымы аралас типті болып табылады. Бұл салыстыру әр аймақтың экономикалық даму деңгейінің, сондай-ақ стратегиялық даму бағыттарының әртүрлілігін көрсете отырып, болашақ даму стратегияларын жоспарлауда маңызды.

9. Көп ұлтты компаниялардың өндіріс нысандарын орналастыру рөлі

Көп ұлтты компаниялар дамушы елдердің өнеркәсіп саласын белсенді түрде қалыптастырады. Олар, көбінесе, халық тығыз орналасқан және инфрақұрылымы дамыған аймақтарды таңдайды, себебі бұл өңірлерде еңбек ресурстары мол және транспорттық қолжетімділік жоғары. Мысалы, Қытайдың жағалауындағы арнайы экономикалық зоналар өндіріс пен экспорттың басты орталығы ретінде маңызды рөл атқарады. Мұндай аймақтар халықаралық инвестицияларды тартып, экономикалық өсуді ынталандырады.

10. Экспорттық бағыттағы индустрия: құрылуы және аймақтық әсерлері

Дамушы елдерде индустрияның экспортқа бағытталуы ұлттық экономикада маңызды орын алады. Тау-кен өндірісі көбінесе экспорттың негізгі көзі болып табылады және экономиканы тұрақтандыруға ықпал етеді. Агроөндіріс салалары климаттық жағдайлар мен ұлттық дәстүрлерге байланысты әртүрлі аймақтарда қалыптасып, экспортқа шығарылады. Мысалы, Бангладештегі текстиль өнеркәсібі қала маңында, көлік инфрақұрылымы дамыған аудандарда орналасып, экспорттық кластерлерді құрайды. Бұл құрылымдардың тиімді орналасуы экономикалық дамуды жеделдетеді.

11. Экологиялық шектеулер мен олардың шаруашылыққа әсері

Дамушы елдерде экологиялық факторлар, әсіресе су тапшылығы өндіріс пен ауылшаруашылыққа айтарлықтай кедергі жасайды. Құрғақ аймақтарда егіншілік пен мал шаруашылығындағы қиындықтар су көздерінің азаюынан туындайды. Шөлейттену топырақтың құнарлылығын төмендетіп, ауылшаруашылық алқаптарының қысқаруына себепші болады. Топырақ эрозиясы жел мен су ағынының әсерімен жердің жоғалуына алып келеді, бұл ауыл шаруашылығының аумақтық құрылымына теріс әсер етеді. Африкада шөлейттенудің артуы өндірістік орталықтардың оңтүстікке және жағалау аймақтарына орналасуына ықпал етіп, экономикалық белсенділіктің ыңғайлы аумақтарға көшуін талап етеді.

12. Дамушы елдердегі негізгі шаруашылық секторлары

Үндістан, Бразилия және Нигериядағы экономикалық құрылымдар олардың даму ерекшеліктерін айқын көрсетеді. Үндістан IT саласында ілгерілеуде, бұл сектор жастарды жұмыспен қамтып, экспортты арттырады. Бразилияда агроөндіріс басым бағыт, егіншілік пен мал шаруашылығы кең таралған. Нигерияда мұнай және тау-кен өндірісі экономикадағы негізгі орынға ие, бірақ бұл тәуелділік кейбір тұрақсыздықтарға әкеп соғуда. Бұл секторлардың әртүрлілігі дамушы елдердің аумақтық және салалық ерекше жай-күйлерін көрсетеді.

13. Экономикалық аудандардың ұлттық өндірістегі үлес салмағы

Қытайдағы өндіріс шығыс теңіз аймақтарына шоғырланған, бұл аумақтардың инфрақұрылымының дамуы мен халықаралық саудаға ашықтығымен байланысты. Осындай шоғырланудың нәтижесінде, өнімнің басым бөлігі бірнеше индустриалды орталықтарда өндіріледі, бұл экономикалық дамудың теңсіздігін туғызады. Бұл аймақаралық айырмашылықтар даму стратегияларын қайта қарауға және аумақтар арасындағы балансты қамтамасыз етуге қажеттілік тудырады.

14. Ішкі аймақаралық контрастылар және әлеуметтік-экономикалық жағдай

Астаналық және портты қалаларда әлеуметтік инфрақұрылым жақсы дамыған және табыс деңгейі жоғары, бұл оларды елдің экономикалық және мәдени орталықтарына айналдырады. Осы кезде шалғай ауылдық аймақтарда жұмыссыздық деңгейі жоғары болып, кедейлік пен инфрақұрылымның жеткіліксіздігі байқалады. Мысалы, Оңтүстік Африканың Йоханнесбург қаласы мен оның ауылдық маңындағы аудандарының арасында әлеуметтік-экономикалық әлсіздік айтарлықтай. Бұл контрастылар ішкі саясат пен экономикалық жоспарлауда маңызды мәселелердің бірі болып қалуда.

15. Демографиялық факторлар және еңбек ресурстарының аумақтық ерекшеліктері

Дамушы елдердің дамуына әсер ететін демографиялық факторлар мен еңбек ресурстарының аумақтық құрылымы айтарлықтай διαφορίζει. Жас жұмыс күшінің кең ауқымын пайдалану өндірісті дамытуға үлкен мүмкіндік береді, алайда бос жұмыс орындарының үнемі жетіспеушілігі мен білім деңгейінің айырмашылықтары кейбір өңірлерде жұмыссыздықты көтереді. Миграция процестері, қалаларға және өнеркәсіптік орталықтарға жаппай көшу, ел ішіндегі еңбек ресурстарының аумақтық қайта бөлінуін туғызады. Бұл факторлар экономиканың құрылымдық өзгерістеріне ықпал етіп, даму стратегияларын жоспарлауда басты назарда болады.

16. Аймақаралық айырмашылықтардағы әлеуметтік-экономикалық теңсіздік тізбегі

Аймақаралық даму деңгейінің айырмашылығынан бастап әлеуметтік мәселелерге дейінгі процесс күрделі және көпқабатты. Бұл тізбек бірнеше сатылардан тұрады: бірінші кезеңде өңірлердің экономикалық дамуы түрлі себептер бойынша әртүрлі болып келеді. Кейбір аудандарда өнеркәсіп пен қызмет көрсету секторы қарқынды дамыса, екіншілері артта қалып, инфрақұрылым мен сапалы жұмыс орындарының жетіспеушілігін сезінеді. Осы айырмашылықтар еңбек нарығындағы қолайсыздықтар мен кіріс деңгейінің теңсіздігіне әкеледі. Әлеуметтік мәселелер — кедейлік, білім алудағы және денсаулық сақтау саласындағы кемшіліктер — нәтижесінде дамыған және дамушы өңірлер арасында алшақтық ұлғаяды. Бұл тізбек елдің жалпы әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығына кері әсерін тигізеді және шешімін талап етеді.

17. Инфрақұрылым және көлік торабының аумақтық құрылымдағы орны

Кәсіпорындар мен қызмет көрсету салалары дамыған инфрақұрылымға тәуелді болып табылады. Мықты жолдар, байланыс желілері және энергетикалық арналар әдетте экономикалық белсенділікке ықпал етеді, себебі олар өндіріс орындарын тиімді орналастыруға мүмкіндік береді. Әсіресе көлік желілерінің дамуы өндірістік шикізат пен дайын өнімнің тасымалдану барысындағы уақыт пен шығынды азайтады. Бұл жағдай кәсіпкерлік пен экспорттың өсуіне әкеледі. Сонымен қатар, портты қалалар мен теміржол торабы орналасқан аумақтар индустрия мен сауда саласының ірі орталықтарына айналып, елдің экономикалық картасында ерекше орын алады. Осылайша, көлік және инфрақұрылым секторлары аймақтық даму мен экономикалық өсудің қозғаушы күштері ретінде қызмет етеді.

18. Заманауи технологиялар: Индустрия 4.0, аутсорсинг және олардың аумақтық әсері

Индустрия 4.0 концепциясы өндіріс процестерінде автоматтандыру мен ақылды технологияларды енгізуді білдіреді, бұл өз кезегінде өндірістің тиімділігін арттырады және еңбек өнімділігін жақсартады. Мысалы, роботтандырылған өндіріс жабдықтары мен өндіріс желілерін цифрландыру өнім сапасын жоғарылатып, уақыт пен ресурстарды үнемдейді. Сонымен қатар, аутсорсинг бизнес-процестерді сыртқа беру кәсіпорындарға шығындарды төмендетуге көмектеседі, әсіресе бұл қызметтердің географиялық орналасуына байланысты аймақтық экономикалардың дамуына әсер етеді. Бұл технологиялық трендтер ірі қалалар мен индустриалдық хабтарда шоғырланып, кейбір өңірлердің даму қарқынын айтарлықтай арттырады, ал басқа жерлерде экономикалық айырмашылықтарды ұлғайтады.

19. Шаруашылық аумақтық құрылымды жетілдірудің стратегиялық шаралары және мемлекеттік саясат

Қазіргі уақытта шаруашылық аумақтық құрылымды жетілдіру мақсатында мемлекеттік саясат бірнеше бағытта жүзеге асады. Олардың бірі — инфрақұрылымды дамыту, ол барлық өңірлердің даму деңгейін теңестіруге ықпал етеді. Басқа маңызды шара — индустриялық аймақтар мен арнайы экономикалық зоналарды құру, бұл кәсіпкерлікті ынталандырып, инвестициялар тартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, еңбек нарығын дамытуды қолдау және білім беру жүйесін аймақтық ерекшеліктерге бейімдеу де маңызды стратегиялық бағыттардың бірі болып табылады. Мемлекеттік саясат осы шаралардың тиімді үйлесімін көздей отырып, елдің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

20. Дамушы елдердің шаруашылық аумақтық құрылымының келешегі

Аумақтық құрылым — елдің экономикалық дамуы мен тұрақтылығының негізгі факторы болып табылады. Дамушы елдер үшін индустрияландыру мен инновацияларды қолдау арқылы аймақтық теңсіздікті азайту бәсекеге қабілетті болудың маңызды жолы саналады. Бұл үрдіс жұмыс орындарын көбейтіп, халықтың әлеуметтік деңгейін көтеруге септігін тигізеді. Сонымен бірге, тұрақты және үйлестірілген аумақтық даму болашақта ұлттық экономика дамуының тұрақтылығын қамтамасыз етеді және жаһандық нарықтағы орнықты позицияны нығайтады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Әлемдік экономика және халықаралық қатынастар институты. Дамушы елдердің экономикалық даму ерекшеліктері. – Алматы, 2022.

Дүниежүзілік банк. Урбанизация және экономикалық өсім: ғаламдық талдау. – Вашингтон, 2023.

Халықаралық валюта қорының жылдық есебі. Дамушы нарықтардың экономикалық көрсеткіштері. – Вашингтон, 2023.

Ұлттық статистика комитеттері. Қытайда индустриалдық дамудың географиясы. – Пекин, 2023.

Африка даму банкі. Экологиялық факторлардың ауыл шаруашылығына әсері. – Йоханнесбург, 2022.

Зиябеков Н. Т. Аймақаралық әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтар: себептері мен шешу жолдары. — Алматы: ҚазУУ, 2021.

Мұхаметқалиев Е. Ж. Инфрақұрылым мен көлік жүйесінің экономикалық дамуындағы рөлі. — Астана, 2020.

Садықова Л. Б. Индустрия 4.0 және қазақ экономикасының болашағы. — Экономика және басқару, 2019.

Тілеуханова А. С. Мемлекеттік саясат пен аумақтық даму стратегиялары. — Шымкент, 2022.

Қазақұлұлы Д. И. Жаңа технологиялардың аумақтық әсері және нарықтық өзгерістер. — Алматы, 2023.