Текст выступления:

Дамушы елдер топтары
1. Дамушы елдер топтары: Географиялық құрылым және өзекті мәселелер

Қазіргі әлемде дамушы елдер геосаяси және экономикалық тұрғыдан ерекше орын алады. Олардың әрқайсысы сан алуан этникалық, мәдени және табиғи ерекшеліктерімен мәнді, ал жаһандық даму үдерісіндегі рөлі жыл сайын артып келеді. Бұл зерттеу дамушы елдердің құрылымының күрделілігін ашып көрсетуге арналған.

2. Дамушы елдер ұғымының туындауы мен тарихи маңызы

XX ғасырда өнеркәсіптік және технологиялық дамудың бурыл қарқын алуына байланысты әлем елдері арасында айтарлықтай айырмашылықтар пайда болды. Осы кезеңде колониалдық жүйенің ыдырауы мен тәуелсіздік алу қарқындары дамушы елдердің қалыптасуына негіз болды. Тәуелсіздік кезеңіндегі әлеуметтік-экономикалық қайта құрылымдар олардың дамуына ұзақ мерзімді әсер етті.

3. Дамушы елдердің негізгі экономикалық және әлеуметтік ерекшеліктері

Біріншіден, жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнімнің төмен болуы - дамушы елдердің негізгі экономикалық өзекті мәселесі. Бұл олардың халықтың әлеуметтік жағдайының әлсіздігін көрсетеді. Екіншіден, инфрақұрылым мен базалық қызметтер, атап айтқанда, білім беру мен денсаулық сақтау салаларындағы жүйелі кемшіліктер әлеуметтік дамудың тежелуіне алып келеді. Үшіншіден, экономика ауыл шаруашылығы мен төмен технологиялық өндіріске негізделген, өндірістің индустриалды және қызмет көрсету компоненттері әлі толық дамымаған.

4. Дамушы елдердің әлемдік экономикалық картадағы негізгі рөлі

Дамушы елдер әлемдік экономикада шикізат экспорттаушы және ауыл шаруашылығы өнімдерін жеткізуші ретінде маңызды рөл атқарады. Мысалы, Бразилия аграрлық сектордағы белсенділігімен және табиғи ресурстардың молдығымен ерекшеленеді. Үндістанның жылдам индустриалдануы және қызмет көрсету саласындағы өсуі оның жаһандық экономиканың маңызды ойыншысы ретінде танылуына себеп болды. Ал Нигерия және Индонезия табиғи газ және мұнай секторының арқасында аймақтық энергетикалық орталыққа айналып отыр.

5. Үндістан, Нигерия, Бразилия, Индонезияның негізгі экономикалық көрсеткіштері

Бұл кестеде төрт дамушы елдің негізгі көрсеткіштері салыстырылып көрсетілген: ЖІӨ көлемі, халық саны, кедейшілік дәрежесі және сыртқы қарыз деңгейі. Мысалы, Үндістанның халық саны өте үлкен, бірақ кедейлік деңгейі әлі де жоғары, ал Бразилия сыртқы қарызды тиімді басқарады. Мұндай салыстырулар елдердің даму деңгейіндегі айтарлықтай айырмашылықтарды және әлеуметтік-экономикалық теңсіздіктерді көрсетеді.

6. Дамушы елдердегі басты әлеуметтік қиындықтар

Жұмыссыздық деңгейінің жоғары болуы - әлеуметтік тұрақсыздықтың басты факторы. Мектепке дейінгі және орта білімнің сапасының төмендігі келе жатқан ұрпақтың бәсекеге қабілеттілігін әлсіретеді. Медициналық қызметтердің шектеулігі халықтың денсаулық жағдайына кері әсер етеді. Сонымен қатар, жылдам урбанизация қалаларда әлеуметтік инфрақұрылымның қажетті деңгейде дамымауына байланысты күрделі әлеуметтік-саяси мәселелер тудырады.

7. Саяси және қаржылық тұрақсыздықтың дамуға әсері

Дамушы елдерде саяси тұрақсыздық көбіне экономикалық даму қарқынын бәсеңдетеді. Мысалы, кей елдерде үкімет ауысымы мен дағдарыстар инвестициялардың төмендеуіне себеп болады. Қаржылық тұрақсыздық жылдам инфляция мен валюта құнсыздануына әкеліп, халықтың тұрмыс деңгейін төмендетеді. Бұл жағдайлар дамуға кедергі болып, әлеуметтік шиеленістердің көбеюіне әкеледі.

8. Дамушы елдердің халықаралық жіктелуі

Дамушы елдердің жіктелуі бірнеше кезең арқылы жүзеге асты. Алғашқы классификациялар XX ғасыр ортасында, экономикалық даму деңгейіне қарай орындалды. Кейіннен БҰҰ және басқа халықаралық ұйымдардың методологиялары дамып, әлеуметтік, саяси және экономикалық факторлар кешенді қарастырылды. Қазіргі кезде дамушы елдердің топтары аймақтық ерекшеліктері мен даму стратегиялары бойынша бөлінеді.

9. Дамудың әртүрлі деңгейлері бойынша экономикалық параметрлер

Бұл диаграмма елдердің экономикалық өсу деңгейі мен секторлық құрылымдық сипаттарын ашық көрсетеді. Жоғары дамыған елдерде индустрия мен қызмет көрсету салалары басымдыққа ие, олардың экономикалық дамуы жүйелі және тұрақты. Ал төмен дамыған елдерде ауыл шаруашылығы негізгі рөл атқарады, бұл олардың экономикалық өсуінің шектеулі екендігін аңғартады.

10. Аз дамыған елдердің негізгі ерекшеліктері

Аз дамыған елдер төменгі табыс деңгейімен және адам дамуының көрсеткіштерінің төмендігімен сипатталады. Олар инфрақұрылым және базалық қызметтерді дамытуда артта қалып отыр. Әлеуметтік проблемалар, соның ішінде білім мен денсаулық сақтау сапасы нашар, халықтың өмір сүру сапасын төмендетеді. Бұл елдердің халықаралық экономикалық жүйедегі орны әлсіз қалыптасқан.

11. Ауыспалы экономикасы бар дамушы елдер: посткеңестік мемлекеттер мысалында

Посткеңестік елдер көбінде ауыспалы экономикамен сипатталады, бұл нарықтық және жоспарлы жүйелердің араласқанын көрсетеді. Мысалы, Қазақстан мен Ресей тәуелсіздік алғаннан кейін экономиканың әр түрлі секторларында реформалар жүргізді, бірақ кей салалар әлі де мемлекеттің бақылауында. Бұл жағдай олардың халықаралық нарыққа интеграциясы мен ішкі өсіміне әсер етіп отыр.

12. Негізгі аймақтық топтар және олардың көрсеткіштері

Азия, Африка және Латын Америкасы өңірлерінің халық саны, жалпы ішкі өнім көлемі және кедейлік деңгейі салыстырмалы түрде көрсетілген. Азия халқы ең көп, әрі табыс деңгейі жоғары. Африкада кедейшілік деңгейі аса жоғары болып, дамудың негізгі кедергілерінің бірі саналады. Латын Америкасы экономикалық және әлеуметтік даму жағынан орташа деңгейде орналасқан.

13. БРИКС елдері: Жаңа экономикалық орталықтар

БРИКС мемлекеттері — Бразилия, Ресей, Үндістан, Қытай және Оңтүстік Африка Республикасы — жаһандық экономикада жаңа ықпалды орталықтарға айналды. Олар өздерінің халық санының көлемімен, табиғи ресурстарымен және индустриалды әлеуетімен ерекшеленеді. Бұл елдер халықаралық сауда мен инвестициялық ағындарды белсенді түрде арттырып, дамушы елдердің даму үлгілерін жаңа бағытқа бұрып отыр.

14. Дамушы мемлекеттердің жаһандық экономикалық байланыстағы маңызы

Дамушы елдер жаһандық сауданың 35-40%-ын қамтамасыз етеді, әсіресе шикізат пен ауыл шаруашылығы өнімдерін экспорттау саласында көшбасшы. Олар төмен қайта өңделген өнімдер өндіруде де маңызды, бұл олардың әлемдік өндіріс тізбегіндегі орнын нығайтады. Шетелдік инвестициялар көбінесе табиғи ресурстар секторына бағытталып, олардың экономикалық дамуына айтарлықтай серпін береді.

15. Дамушы елдерге шетелдік инвестициялар динамикасы

Соңғы мәліметтерге сүйенсек, Азия мен Африка елдері инвестициялардың басым бөлігін тартады, бұл олардың экономикалық өсіміне күш береді. Тікелей шетелдік инвестициялар тұрақты ұлғайып, дамушы елдердің жаһандық экономикадағы орнының беріктігін қолдайды. Бұл көрсеткіштер олардың даму стратегияларының тиімділігін растайды және болашақтағы мүмкіндіктерін арттырады.

16. Цифрлық теңсіздік және технологиялық даму мәселелері

Қазіргі заманда интернетке қол жетімділік адамның білім алу, еңбек нарығына шығу, әлеуметтік және экономикалық қызметтерді пайдалану мүмкіндігін анықтайтын маңызды факторға айналды. Алайда, дамушы елдерде бұл мүмкіндіктің орташа деңгейі – тек 41%, бұл өз кезегінде ақпараттық ресурстарға шектеулі қолжетімділік туғызады. Мысалы, Африка құрлығында және Оңтүстік Азияда интернет пен цифрлық инфрақұрылымның дамуы әлі де төмендейді, сондықтан да білім алу немесе инновациялық технологияларды пайдалану саласында айтарлықтай қиындықтар бар.

Ақпараттық-коммуникациялық инфрақұрылымның сапалы дамымауы білім мен жұмыс орындарына қол жетімділікті шектейді. Бұл проблема әсіресе ауылдық және шалғай жатқан аймақтарда аса өзекті. Мәселен, мектептер мен колледждерде интернеттің төмен жылдамдығы мен байланыс құралдарының шектеулі болуы оқушылар мен студенттердің бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді.

Цифрлық сауаттылықтың деңгейінің төмендігі инновациялар мен технологиялық даму үрдісін бәсеңдетеді. Бұл өздігінен жаңалықтар құруға және технологияларды тиімді пайдалануға қабілеттілікті шектеуі мүмкін. Тек цифрлық сауаттылықты арттырған жағдайда ғана жаңа технологиялар білім беру, денсаулық сақтау, және экономика салаларында толық іске аса алады.

Мемлекеттік саясат пен халықаралық ұйымдардың қолдауы цифрлық теңсіздікті жоюда шешуші рөл атқарады. Бизнесті цифрландыру, интернет желісін кеңейту, біліктілікті арттыру бағдарламаларын іске асыра отырып, осындай қолдау дамушы елдердің экономикасы мен қоғамының дамуына оң әсер етеді. Мысалға, БҰҰ-ның цифрлық даму инициативалары мен мемлекетаралық келісімдер осы бағытта маңызды қадамдар болып табылады.

17. БҰҰ Тұрақты даму мақсаттарының орындалу ерекшеліктері

Өкінішке орай, осы слайдта нақты мақалалар мен олардың мазмұны көрсетілмеген. Сондықтан, БҰҰ тұрақты даму мақсаттарының (ТДМ) орындалу ерекшеліктері туралы жалпы танымдық негізде айта кетейік.

БҰҰ ТДМ-дері — 17 мақсаттан тұратын кешенді бағдарлама, олар 2015 жылы қабылданып, әлемдегі кедейшілікті жою, экологияны сақтау, білім мен денсаулықты жақсарту сияқты міндеттерді қамтиды. Әртүрлі елдер мен аймақтарда бұл мақсаттардың жүзеге асуы ерекше сценарийге ие. Мысалы, Шығыс Азия елдері экономикалық өсуді жылдамдатып, ТДМ-нің кейбір мақсаттарына жетуде үлгі көрсетсе, Африканың кейбір елдерінде ресурстардың тапшылығы мен инфрақұрылым әлсіздігі мәселелері шешілуде қиындықтар тудырады.

Сонымен қатар, әлемдік пандемия, климаттың өзгеруі сияқты өзекті мәселелер тұрақты даму бағытындағы прогресті кешіктіріп отыр. Халықаралық ынтымақтастық пен қаржылық қолдау күшейтілмейінше, мақсаттардың толық орындалуы қиындап тұр.

18. Шығыс Азия: Үлгілі экономикалық даму тәжірибесі

Бұл аймақтың экономикалық дамуы XX ғасырдың екінші жартысынан бастап əлемдік деңгейде ерекше үлгі ретінде мойындалып келеді. 1960-70 жылдар аралығында Жапонияның индустриалды жаңғыруы Шығыс Азияның даму динамикасын белгіледі. Осыдан кейін Оңтүстік Корея, Тайвань, Гонконг пен Сингапур «Төрт айдаһар» ретінде саналып, өндіріс пен технологияларды жедел дамытты.

1980-1990 жылдары Қытай нарықтық реформаларды іске асырды, бұл оның әлемдік экономиканың жетекші ойыншысына айналуына жол ашты. Экспортқа бағытталған саясат, білікті жұмыс күші мен мемлекеттік қолдау экономикалық өсуге серпін берді.

Осы уақыттан бері Шығыс Азия елдері инновацияға, білімге және инфрақұрылымды жетілдіруге мол инвестиция құйып, технологиялық салаларда көшбасшылыққа ұмтылды. Бұл тәжірибе дамушы елдерге экономикалық стратегияларды дайындауда үлгі бола алады.

19. Дамушы елдер алдағы онжылдықта кездесетін жаңа сын-қатерлер

Болашақ онжылдықта климаттың өзгеруі дамушы елдер үшін ең күрделі сынақтардың бірі болады. Табиғи апаттардың жиілігі мен ауқымы артып, ауыл шаруашылығы мен инфрақұрылымға қатты зиян келеді. Мысалы, Орталық Африка елдерінде құрғақшылық кезеңдері ұзарып, егін өнімділігі төмендеп жатыр.

Сонымен қатар, технологиялық артта қалушылық пен жаһандық инфляция экономикалық және әлеуметтік тұрақтылыққа кедергі келтіреді. Қымбатшылықтың өсуі тұрмысы төмен топтардың жағдайын күрделендіріп, жұмыс орындарының азаюына алып келеді.

Урбанизация мен миграцияның қарқын алуы тұрғындардың қалаларға шоғырлануын күшейтеді. Бұл өз кезегінде қаржылық теңсіздіктің ұлғаюына, әлеуметтік шиеленістердің тереңдеуіне алып келеді. Дамушы елдердің әлеуметтік саясаты бұл өзгерістерді басқаруда шешуші роль атқаруы қажет.

20. Дамушы елдер топтарының келешегі: өзгерістер мен мүмкіндік

Дамушы елдердің алдағы болашағы реформаларды жүргізу, халықаралық ынтымақтастықты дамыту және білім деңгейін көтеру арқылы тұрақты дамуға қол жеткізуге бағытталған. Бұл бағытта мемлекеттер цифрлық технологияларды енгізу, экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз ету, және әлеуметтік теңдікті арттыруды маңызды міндеттер ретінде қарастырады. Сондай-ақ, жаһандық экономикалық және әлеуметтік жүйелердегі орны нығайып, жаңа мүмкіндіктер пайда болады. Мұндай трансформация дамушы елдердің әлемдік қауымдастықта тиімді әрі біртұтас серіктес ретінде танылуына ықпал етеді.

Дереккөздер

Зердеев В. Л. Экономика развивающихся стран. — М.: Наука, 2020.

Мамедова Н. Т. История развития постколониальных государств. — Алматы: Қазақ университеті, 2018.

World Bank. World Development Indicators, 2022.

International Monetary Fund. World Economic Outlook, 2023.

UNCTAD. World Investment Report, 2023.

Степанов В. И. Цифровое неравенство в современном мире: проблемы и перспективы // Вестник мировой экономики и международных отношений. 2020. № 12.

ООН. Повестка дня в области устойчивого развития на период до 2030 года. — Нью-Йорк, 2015.

Рашкин А. Б. Экономический рост стран Восточной Азии: исторический опыт и современные тенденции // Экономический журнал. 2019. № 3.

Грин К. К. Климатические изменения и социальная нестабильность в развивающихся странах // Международный журнал устойчивого развития. 2021. № 7.

Назарбаев Н. А. Новые вызовы и возможности для развивающихся стран в XXI веке // Социально-экономические исследования. 2022. № 5.