Текст выступления:

Қазақстан Республикасының экономикалық даму стратегиясының мақсатты көрсеткіштері
1. Қазақстанның экономикалық даму стратегиясының негізгі бағыттары мен мақсатты көрсеткіштері

Әлемдік аренада Қазақстанның орны мен рөлі күннен-күнге артып келеді. Елбасының "Қазақстан 2050" стратегиясы аясында қойылған мақсат — Қазақстанды әлемнің ең дамыған 30 елі қатарына қосу. Бұл мақсатқа жету үшін ел экономикасын нықтап, жаңғыртып, әртараптандыру бағыты аса маңызды болып отыр. Осы баяндаманың мақсаты – елдің экономикалық дамыту стратегиясының негізгі бағыттары мен мақсатты көрсеткіштерін тереңірек талдап, Қазақстанның болашақтағы даму жолын анықтауға үлес қосу.

2. Қазақстанның экономикалық дамуындағы тарихи алғышарттар

Тәуелсіздік алған алғашқы жылдары Қазақстан экономикасының өркендеуіне мұнай-газ секторының айтарлықтай ықпалы тигені белгілі. Мұнай мен газ экспорттаудан түскен табыс елдің дамуына басты қозғаушы күш болды. 2010 жылдан бастап мемлекет индустрияландыруды жандандырып, инновацияларды енгізу бағытында ауқымды жұмыстар жүргізді. Сонымен қатар, 2020 жылы басталған пандемия экономиканы тұрақтандыру мен қайта жаңғырту қажеттілігін ұғындырды. Осы кезеңдегі мемлекеттік саясат экономикалық ресурстарды тиімді пайдалану, технологияларды қолға алу және экспорттық мүмкіндіктерді кеңейтуге бағытталды.

3. Экономикалық стратегияның басты мақсаттары

Қазақстан экономикасының болашағын баянды ету мақсатында бірнеше маңызды міндеттер қойылды. Біріншіден, экономиканың тұрақтылығы мен өндірістік инфрақұрылымды жаңарту – еліміздің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізгі құралы. Екіншіден, адами капиталдың сапасын арттыруға басымдық беріледі. Бұл – білім мен дағдыларды жақсарту арқылы еңбек өнімділігін арттыру стратегиясының негізгі бөлігі. Үшіншіден, инновацияларды енгізіп, цифрландыру экономика дамуын жылдамдатып, жаңа технологияларды және өнімдерді шығарудың деңгейін көтереді. Бұл үш бағыт бір-бірімен өзара байланысты және ұлттық экономикамызды жаңа белестерге бастайды.

4. Қазақстан 2050 Стратегиясы индикаторлары

Қазақстан 2050 стратегиясы елдің дамуының айқын көрсеткіштерін қамтиды. Біріншіден, экономикалық өсім мен өнімділік бойынша жыл сайын орташа 4-5% өсім ұстап тұруға бағытталған. Сонымен қатар, адамның жан басына шаққандағы жалпы ішкі өнім (ЖІӨ) 60 000 АҚШ долларына дейін жетуі жоспарланған. Бұл деңгей табысты өмір сүру деңгейінің айқын көрсеткіші болады. Екіншіден, экспорттың құрылымын диверсификациялап, шикізатсыз бағытқа бұру жоспарланған, бұл инновациялық технологияларды дамытуға ерекше мән беріледі. Экспорттың әртараптануы елдің өндірістік әлеуетін нығайтып, экономикалық тәуелсіздікті күшейтеді.

5. Экономикалық әртараптандырудың мақсатты көрсеткіштері

Ұлттық экономикада мұнай-газ секторынан тәуелділікті төмендету басты міндеттердің бірі. Бұл саладағы үлесті азайту және өңдеу өнеркәсібінің ЖІӨ-дегі үлесін кемінде 15%-ға жеткізу көзделген. Сонымен қатар, агроөнеркәсіп саласын дамыту арқылы ауыл шаруашылығын тиімді әрі экспортқа бағытталған кәсіпкерлікке айналдыру маңызды. Транспорт пен логистика салаларын жетілдіру арқылы еліміздің транзиттік әлеуетін кеңейтіп, халықаралық саудаға қол жеткізуге назар аударылады. IT және туризм индустрияларын күшейту – инновациялық секторларды дамытудағы стратегиялық бағыттардың бірі болып табылады.

6. ЖІӨ өсімінің динамикасы: 2010-2023 жылдар аралығы

2010 жылдан бастап Қазақстанның жалпы ішкі өнімі оң динамика көрсетті. 2014 жылғы мұнай бағасының төмендеуі ЖІӨ өсуін бәсеңдеткенімен, 2021 жылдан бастап экономикалық өсім қайта қалпына келді. Бұл кезеңде қызмет көрсету саласының үлесі артты, оның экономикадағы рөлі күшейді. Мұның арқасында ел экономикасы әртараптандырылып, тұрақты даму жолына түсті. Осындай өсім зеңбірегі ретінде индустрияландыру және экспорттық саясат алынды.

7. Индустрияландыру нәтижелері және жаңа кәсіпорындар

2010-2023 жылдар аралығында Индустрияландыру Картасы сәтті жүзеге асырылып, 1500-ден астам жаңа кәсіпорын құрылды. Бұл өңдеу өнеркәсібінің дамуына айтарлықтай серпін беріп, өндіріс көлемін 2,5 есеге арттырды. Сонымен қатар, өндірілген дайын өнімдердің экспорттағы үлесі артты. Мұның бәрі экономиканың диверсификациясын және өзара байланысқан секторлардың дамуын көрсетеді. Қазіргі таңда индустрияландыру экономикадағы бейтараптық пен тұрақтылықты қамтамасыз етуге септігін тигізуде.

8. Экспорт құрылымының өзгерісі: 2010, 2015, 2020 жылдары

Мұнай-газ өнімдерінің экспорттағы үлесі қысқара бастады, оның орнына шикізаттық емес тауарлардың үлесі артты. Бұл ел экономикасының әртараптануына нақты мысал болып табылады. Азық-түлік пен дайын өнімдер экспорты екі есеге жуық көбейді, бұл ішкі өндірістің өсуін және халықаралық нарықтарға шығарудың кеңеюін байқатады. Экспорт құрылымының төмендеуі шикізатқа тәуелді емес, тұрақты әрі инновациялық экономикаға көшу жолындағы маңызды қадам.

9. «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасындағы негізгі жетістіктер

"Цифрлық Қазақстан" бағдарламасы еліміздің цифрлық трансформациясында маңызды рөл атқарды. Бағдарлама аясында электрондық үкімет құрылды, бұл азаматтарға қызмет көрсету сапасын айтарлықтай арттырды. Интернет желісінің қолжетімділігі кеңейіп, ауыл аймақтарында да цифрлық технологиялар қолданыла бастады. Сонымен қатар, цифрлық сауаттылықты арттыру бағытында ауқымды шаралар қолға алынып, заманауи IT саласының дамуына негіз қаланды. Мұның барлығы Қазақстан экономикасының инновациялық даму жолын айқындап отыр.

10. Адами капиталды жетілдіру мен білім сапасы туралы

Қазақстан адам капиталының сапасын арттыруға ерекше көңіл бөліп отыр. Мектеп және жоғары білім беру жүйелері жаңартылып, халықаралық стандарттарға сәйкестендіріілді. Оқыту әдістемелері мен бағдарламаларының цифрландырылуы білім сапасын жетілдіруге септігін тигізуде. Сонымен қатар, кәсіби даярлау мен дағдыларды жаңарту бағытында түрлі тренингтер мен бағдарламалар өткізілуде. Білім беру жүйесінің заманауи талаптарға сай болуы елдің экономикалық өсімі үшін негізгі факторлардың бірі болмақ.

11. Жұмыссыздық және халық табысының 2010-2023 жылдардағы динамикасы

2010-2023 жылдар аралығында жұмыссыздық деңгейі төмендеді, ал халықтың табысы айтарлықтай өсті. Өнеркәсіп саласындағы жалақы ауыл шаруашылығымен салыстырғанда 1,7 есеге жоғары болды, бұл саладағы өнімділік пен тиімділіктің артуын көрсетеді. Жалпы, жалақының үш есе өсуі халықтың тұрмыс деңгейінің жақсарғанын дәлелдейді. Бұл тенденция жұмыспен қамту және әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ету бағытындағы мемлекеттік саясаттың нәтижесі.

12. Экологиялық және тұрақты даму индикаторлары

Экологиялық тұрақтылық Қазақстанның дамуының маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Соңғы онжылдықта парниктік газ шығарылымы 8%-ға азайды, бұл климаттық саясаттың тиімділігін көрсетеді. Жаңартылатын энергия көздерінің үлесі артты: 2023 жылы бұл көрсеткіш 4%-ға жетті. Су ресурстарын үнемдеу бағытында 150-ден астам ауылда жобалар жүзеге асырылып, су тұтыну тиімділігі артты. Мұндай шаралар экологияны қорғаумен қатар, экономиканың тұрақты дамуын қамтамасыз етеді.

13. Аймақтық даму: инвестиция мен инфрақұрылым

Қазақстанның әр аймағындағы даму теңгерімді болуы үшін инвестициялар мен инфрақұрылымды жетілдіруге баса назар аударылады. 2010 жылдары аймақтық инфрақұрылымның дамуы басталды, содан кейін әр түрлі индустриялық жобалар қолға алынды. 2015 жылдан бастап транспорттық және коммуникациялық желілер кеңейтіліп, өңірлердің экономикалық әлеуеті артты. 2020 жылдарға қарай инвестициялар негізінен өңдеу өнеркәсібі мен ауыл шаруашылығына бағытталып, аймақтық бизнестің дамуына қолдау көрсетілді. Бұл сәтті дамудың негізін қалайды.

14. Шетелдік инвестициялардың экономикалық секторларға бөлінуі

2010-2022 жылдар аралығында тікелей шетелдік инвестициялар өсіп, тау-кен секторында басымдық сақталды. Сонымен қатар, қызмет көрсету мен өңдеу өнеркәсібіне де тұрақты инвестициялар тартылды. Бұл секторлар ел экономикасының әртараптануына және технологиялық дамуына ықпал ететін маңызды аймақтар ретінде танылды. Инвестициялардың тұрақты өсуі экономиканың ішкі және сыртқы нарықтарға интеграциясын күшейтіп, ұзақ мерзімді даму перспективаларын бекітеді.

15. Шағын және орта бизнестің (ШОБ) ЖІӨ-дегі рөлі мен дамуы

2023 жылы шағын және орта бизнестің жалпы ішкі өнімдегі үлесі 36%-ға дейін өсті, бұл экономиканың әртараптануын білдіреді. Елдегі жұмыс орындарының жартысынан көбін ШОБ секторында құруға мүмкіндік бар. Сонымен қатар, 2016-2022 жылдар аралығында Мемлекеттік қолдаудың нәтижесінде кәсіпкерлік субъектілерінің саны 1,4 есеге ұлғайды. Бұл өсім кәсіпкерліктің дамуы мен халықтың әлеуметтік жағдайының жақсаруының маңызды көрсеткіші болып табылады. Осылайша, ШОБ экономиканың жүрегі және экономикалық дамудың тұрақты арқауы ретінде қалыптасуда.

16. Инновация мен технологиялық жаңғыру

Соңғы онжылдықта Қазақстанда инновация мен технологиялық жаңғыру саласындағы ілгерілеушілік айтарлықтай байқалды. Стартаптарға тартылған инвестиция көлемі 800 миллион доллардан асты, бұл қаржылық қолдаудың жүйелі әрі тиімді жүргізіліп келе жатқанын көрсетеді. Ғылыми-зерттеулер нәтижелерінің патенттік белсенділігі өсіп, 800-ге жуық жаңа патент тіркеліп, бұл ғылыми-техникалық прогрестің айғағы болып табылады. Сонымен бірге, инновациялық кластерлер мен технопарктер саны 24-ке жетіп, еліміздің ғылыми-техникалық инфрақұрылымы нығая түсті. Бұл жағдайлар ұлттық инновациялық экожүйені дамытып, Қазақстан экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыруға мол мүмкіндік туғызды.

17. Экономикалық даму стратегиясының іске асырылу кезеңдері

Қазақ экономикалық даму стратегиясының іске асырылуы бірнеше сатыдан тұрады. Әуелі, стратегиялық мақсаттар анықталып, соған сәйкес жоспарлар жасау арқылы басталады. Одан кейін әртүрлі секторларда жобалар мен бағдарламалар жүзеге асырылады. Әр кезеңде мониторинг пен талдау жүргізіліп, нәтижелер негізінде түзетулер енгізіледі. Бұл процесті кезең-кезеңімен орындау арқылы елдің тұрақты және үйлесімді дамуын қамтамасыз етуге болады. Стратегияны жүзеге асырудың сәттілігі негізінен оның дәйектілігі мен кезеңдерді дұрыс жоспарлауға байланысты.

18. Қазақстанның жаһандық экономикалық интеграциясы

Қазақстан 2015 жылы Еуразиялық экономикалық одаққа мүше болып, сондай-ақ Бүкіләлемдік сауда ұйымына қосылу арқылы халықаралық экономикалық жүйеге толыққанды кірісті. Бұл қадам елдің сауда-экономикалық байланыстарын кеңейтіп, халықаралық ынтымақтастықты нығайтты. Сонымен қатар, «Нұрлы жол» инфрақұрылымдық бағдарламасы аясында логистикалық хабтар саны екі есеге ұлғайып, транзиттік қызметтердің көлемі 2016-2022 жылдар аралығында үш есе өсті. Осылайша, Қазақстанның транзиттік әлеуеті мен экономикалық интеграциясы елеулі деңгейге көтерілді.

19. Экономикалық стратегиядағы негізгі сын-тегеуріндер

Экономикалық даму жолында Қазақстан бірнеше маңызды сын-тегеуріндерге тап болды. Біріншіден, жаһандық нарықтағы тұрақсыздықтар мұнай-газ секторының тәуелділігін төмендетуді қиындатады, себебі бұл сала елдің экономикасының негізі болып қала береді. Екіншіден, инновациялық кадрлардың тапшылығы және өңірлер арасындағы әлеуметтік-экономикалық айырмашылықтар өзекті мәселе күйінде қалып отыр. Үшіншіден, экономиканы әртараптандыру және технологиялық жаңғыру қарқынының баяу болуы елдің даму перспективаларын тежейді. Осы проблемаларды шешу – елдің болашақ дамуы үшін аса маңызды.

20. Қазақстанның экономикалық дамуы: болашаққа сеніммен қарау

Қазақстанның экономикалық дамуы үшін стратегияларды жетілдіру, адам ресурстарын дамыту және инновацияларға басымдық беру – аса маңызды міндеттер. Бұл бағыттар жүзеге асырылған жағдайда ел экономикасы тұрақты өсімге ие болып, әлеуметтік тұрақтылықты қамтамасыз ететін болады. Ұлттық даму жолының тағылымы мен сын-тегеуріндерін ескере отырып, Қазақстан болашаққа сеніммен қарап, жаһандық аренада лайықты орнына ие бола алатынына сенім мол.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық Банкі мен Статистика комитеті деректері, 2023 жыл.

Елбасының «Қазақстан-2050» Стратегиясы, Қазақстан Республикасы Үкіметінің ресми құжаты.

Қазақстан Республикасының Экономикалық даму және сауда министрлігінің жылдық есептері, 2010-2023 жж.

«Цифрлық Қазақстан» өңірлік даму бағдарламасы, Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігі.

ҚР Экология, геология және табиғи ресурстар министрлігінің тұрақты даму және экология бойынша есептері, 2023 жыл.

Қазақстан Республикасы Ұлттық қорын басқару агенттігінің баяндамасы. – Алматы, 2022.

Жаңалықтар мен инновацияларды дамыту туралы ғылыми-зерттеу жұмыстары. – Астана, 2023.

Қазақстанның экономикалық даму стратегиясы 2025: аналитикалық есеп. – Қаржы министрлігі, 2021.

Еуразиялық экономикалық одақ: интеграцияның әлеуеті мен даму перспективалары. – Нұр-Сұлтан, 2020.

«Нұрлы жол» бағдарламасы: нәтижелер мен болашақ міндеттер. – Қазақстанның Индустриялық даму Министрлігі, 2022.