Текст выступления:

Қазіргі заманғы дүниежүзінің геосаяси кеңістігі
1. Қазіргі заманғы дүниежүзінің геосаяси кеңістігіне кешенді шолу

Бүгінгі дәрісте біз көпполярлы дүниежүзінің геосаяси кеңістігін тереңінен талдаймыз. Қазіргі әлемдегі мемлекеттер мен блоктардың ықпалының өзара байланысын қарастырып, жаһандық саясаттағы күрделі динамиканы ашамыз. Бұл жоғары деңгейдегі талдау көпқырлы саяси құрылымның негізінде жатқан факторларды түсінуге мүмкіндік береді.

2. Геосаяси кеңістік: ұғымы мен тарихи қалыптасуы

Геосаяси кеңістік ұғымы мемлекеттер мен ішкі және халықаралық топтардың саяси, экономикалық, әскери әрекеттері жүзеге асатын аймақ ретінде қарастырылады. Оның тарихы XIX ғасырдағы державааралық бәсекеде көрініс тауып, әлемнің картасына аймақтық ықпалдар мен билік таластары арқылы ықпал етті. Рим империясының империялық сәулеті, Ұлыбританияның теңіз үстемдігі, КСРО-ның идеологиялық экспансиясы және АҚШ-тың жаһандық көшбасшы ретіндегі орны геосаясаттың дамуына үлгі болған.

3. Қазіргі ғаламдық геосаяси күштер орталығы

XXI ғасырда әлем сахнасында АҚШ, Қытай және Ресей басты ықпалды державалар ретінде бекіді. Олар халықаралық қауіпсіздік пен сауда жүйесіне тікелей әсер етеді, әлемдік тәртіпті қалыптастыруда шешуші рөл атқарады. Сонымен қатар, Батыс Еуропа, Жапония және Үндістан өздерінің аймақтық және жаһандық саясаттағы маңыздылығын арттыра отырып, жаңа геосаяси теңгерімдерді қалыптастыруда. Вашингтон, Бейжің, Мәскеу және Брюссель сияқты орталықтар жаһандық шешім қабылдау жүйесінің маңызды түйіндері болып табылады, бұл елдер мен институттардың бағыттарын айқындайды.

4. Халықаралық ұйымдар мен қауіпсіздік құрылымы

Қазіргі геосаясатта халықаралық ұйымдар – БҰҰ, НАТО, Еуропалық Одақ және басқа да халықаралық құрылымдар – әлемдік қауіпсіздіктің сақталуына, даулардың реттелуіне және тұрақтылықты нығайтуға бағытталған негізгі институттар ретінде маңызды рөл атқарады. Олар түрлі мемлекеттер арасындағы келісімдердің сақталуына және халықаралық құқықтың орындалуына ықпал етеді. Бұл ұйымдардың қызметі кейде күрделі прагматикалық саяси мүдделерге ұшыраса да, жалпы жаһандық тұрақтылық үшін шешуші маңызы бар.

5. Аймақтық шиеленістер мен олардың жаһандық мәні

Жаһандық геосаясатта аймақтық шиеленістердің орны ерекше. Олар халықаралық қатынастарды күрделендіріп, үдеріспен ірі державалардың өзара ықпал ету тәсілдерін көрсетеді. Мысалы, Солтүстік Кореяның ядролық бағдарламасы, Украинадағы конфликт, Сирия соғысы және Таяу Шығыстағы тұрақсыздық сияқты оқиғалар әлемдік қауіпсіздік пен экономикалық теңгерімге негізсіз әсер етуде. Осындай шиеленістер көбінесе жаһандық ауқымдағы дипломатиялық және әскери шешімдердің негізін құрайды.

6. Жаһандық геосаяси блоктардың салыстырмалы сипаттамасы

Заманауи әлемде төрт ірі геосаяси блок анық байқалады. Олардың әрқайсысы мүшелер саны, ЖІӨ көлемі, қорғаныс шығындары мен идеологиялық бағыттары жағынан ерекшеленеді. Әскери және экономикалық қуат бұл блоктардың тұрақтылығы мен әлемдік ықпалын айқындайды. Мысалы, НАТО мен Қытайдың жетекшілігіндегі ШЫҰ арасындағы динамика қазіргі уақыттағы жаһандық күштердің таралуын көрсетеді. Осындай салыстыру блоктардың геостратегиялық маңыздылығын түсінуге жол ашады.

7. Қытайдың геосаяси ықпалы және «Бір белдеу – бір жол» бастамасы

Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» бастамасы – бұл стратегиялық инфраструктуралық және экономикалық саясаттың кешені, оның негізгі мақсаты Еуразия кеңістігін біріктіру және Қытайдың геосаяси ықпалын арттыру. Бұл жобаның арқасында Қытай жаңа сауда дәліздерін, энергетикалық инфрақұрылымды дамытып, сауда және дипломатиялық байланыстарды нығайтуда. Сонымен бірге, экономикалық интеграция арқылы аймақтық қауіпсіздік пен тұрақтылыққа ықпал етеді, алайда бұл бастама бәсекелестік пен қарым-қатынастардағы күрделі мәселелерді де тудырады.

8. Ресейдің посткеңестік кеңістіктегі саясаты

Ресейдің геосаясаты посткеңестік кеңістікте өзінің ықпалын сақтап, арттыруға бағытталған. Мәскеудің саяси және экономикалық ықпалы бұл аймақтағы мемлекеттердің қауіпсіздігі мен тұрақтылығын қамтамасыз етудің маңызды құрамдас бөлігі. Ресей өз мүдделерін қорғау үшін әскери, дипломатиялық және экономикалық құралдарды қолданады. Бұл саясат кейде аймақтық шиеленістерге себеп болып, халықаралық қауымдастық арасында пікірталастар тудырады.

9. АҚШ және Батыс Еуропаның геосаяси стратегиялары

АҚШ демократиялық құндылықтарды ілгерілету арқылы жаһандық қауіпсіздік пен экономиканың дамуына ықпал етеді. Оның әскери альянстары, әсіресе НАТО, халықаралық тәртіпті қорғауда маңызды рөл атқарады. Еуропалық Одақ саяси және экономикалық интеграцияға баса назар аударып, тұрақтылық пен сенімді арттыруға ұмтылады. НАТО ұжымдық қорғаныс доктринасы арқылы аймақтық қауіпсіздік шараларын жүзеге асырады, ал Транс-Атлантикалық әріптестік пен санкциялар саясаты халықаралық геосаяси тепе-теңдікті сақтаудың маңызды құралы болып табылады.

10. 2023 жылғы қорғаныс шығындарының жетекші 5 ел бойынша үлесі

Әлемдік әскери бюджеттің шамамен 70%-ын АҚШ, Қытай, Ресей, Үндістан және Сауда Арабиясы сияқты бес мемлекет иеленеді. Бұл көрсеткіштер олардың стратегиялық саланы дамытуға, халықаралық қауіпсіздікке және геосаяси бәсекеге әсерін арттыруға қабілетті екендігін айқындайды. Қорғаныс саласына жұмсалған қаржы деңгейінің жоғары болуы олардың аймақтық және жаһандық саясаттағы рөлін күшейтеді, сондай-ақ әскери қуаттың дамуы халықаралық бәсекелестікті ушықтыруы мүмкін.

11. Таяу Шығыс: «Жарыс алаңы» ретіндегі рөлі

Таяу Шығыс – ұлттық және халықаралық саясаттың қиылысуы саналатын аймақ. Парсы шығанағы мұнай қорының маңызды 30%-ын құрайды, бұл оның экономика мен энергетикалық қауіпсіздік үшін маңыздылығын арттырады. Аймақта Иран, Сауд Арабиясы, Түркия және Израиль арасында күрделі саяси және әскери бәсекелестік бар, бұл тұрақсыздыққа әкеледі. Палестина-Израиль қақтығысы, Сирия азамат соғысы және Батыс елдерінің араласуы өңірдегі шиеленістердің өршуіне әсер етеді, бұл халықаралық қауымдастықтың назарында қалуда.

12. Азия-Тынық мұхит аймағындағы геосаяси динамизм

Азия-Тынық мұхит аймағы соңғы жылдары геосаяси белсенділіктің орталығына айналды. Бұл аймақтағы елдердің экономикалық өсуі, әскери қуаты және дипломатиялық амбициялары халықаралық жүйеге жаңа динамика енгізуде. Қытайдың өсіп келе жатқан ықпалы, АҚШ-тың аймақтық стратегиялық мүдделері, сондай-ақ Үндістан мен Жапонияның серіктестік қатынастары аймақтық қауіпсіздік пен даму бағыттарын айқындайды. Осы өзгерістер елдердің халықаралық саясаттағы ұстанымдарын қайта қарауға мәжбүрлеуде.

13. Геосаяси шешім қабылдау процесінің кезеңдері

Геосаяси шешім қабылдау күрделі және көпсатылы процесс болып табылады. Ол стратегиялық мақсаттарды анықтаудан бастап, ақпарат жинау, баламаларды талдау, шешім қабылдау және оны іске асыруға дейінгі кезеңдерден тұрады. Әр кезеңде ұлттық және халықаралық факторлар, қауіп-қатерлер мен мүмкіндіктер ескеріледі. Бұл модель мемлекетаралық қатынастарда тұрақты әрі тиімді стратегияларды құруға негіз болады.

14. Қазақстанның геосаяси ұстанымы мен негізгі серіктестері

Қазақстан көпвекторлы сыртқы саясат ұстанып, Ресей, Қытай, Еуропалық Одақ, АҚШ және Түркі мемлекеттерімен тиімді қарым-қатынастар орнатты. Бұл бағыттар транзиттік әлеуеттің артуына және маңызды халықаралық көлік дәліздерінің рөлінің нығаюына әсер етеді. Қазақстанның сыртқы саясатының осындай баланстылығы елдің тұрақты дамуына және халықаралық аренадағы беделінің өсуіне ықпал етеді.

15. Энергетика мен шикізат ресурстарының геосаяси мәні

Мұнай, газ және басқа да энергоресурстар қазіргі ғаламдық экономикалық ара-қатынастарда шешуші роль атқарады. Олар мемлекеттік саясаттың және халықаралық саясаттың басты факторына айналды. Транзиттік жобалар мен ОПЕК+ ұйымының шешімдері мұнай мен газ бағасына және жеткізілім қауіпсіздігіне тікелей ықпал жасап, геосаяси тұрақтылықты қалыптастыруда маңызды элемент ретінде саналады. Бұл саладағы өзгерістер бүкіл әлемнің энергетикалық болашағын айқындайды.

16. Жаһандану мен цифрлық кеңістіктің геосаясатқа әсері

XXI ғасырдың орта шенінде бүкіләлемдік ақпараттық технологиялар мен цифрлық инфрақұрылымдар қарқынды дамыды. Бұл – елдердің экономикасы мен қауіпсіздігіне жаңа, әрі күрделі тәуекелдер мен мүмкіндіктер алып келді. Технологиялық прогресс мемлекеттер арасындағы геосаяси бәсекелестікті жаңа деңгейге шығарды, себебі цифрлық экожүйеге ие болу – стратегиялық артықшылыққа айналды. Мысалы, кибершабуылдар арқылы ірі мемлекеттер бір-бірінің негізгі инфрақұрылымдарын тежеуді мақсат ете бастады, бұл өз кезегінде ұлттық қауіпсіздік тұжырымдамаларына толық түрде жаңа бағыттарды қосқан маңызды себептердің бірі.

«Цифрлық егемендік» ұғымы империялық ықпалдан қорғанудың және ақпараттық кеңістікте тәуелсіз болудың басты элементі ретінде көптеген елдер үшін өзекті стратегиялық мақсатқа айналды. Бұл ұғымның мәні – әрбір мемлекеттің өз техникалық базасын, заңнамасын және мәліметтер қорын толық бақылауда ұстауы мағынасында. Әлемдік тәжірибеде бұл бағытта Қытай мен Ресей сияқты мемлекеттер белсенді саясат жүргізуде, олар өздерінің цифрлық кеңістігін сыртқы ықпалдан қорғауға тырысады.

17. Климаттық өзгерістердің геосаяси салдарлары

Қазіргі уақытта климаттық өзгерістер бүкіл әлемнің тіршілігіне және геосаяси ахуалына терең ықпал етеді. Су тапшылығы мен азық-түлік қауіпсіздігі мәселелері қазір кейбір өңірлерде аймақтық шиеленістердің негізгі себептерінің бірі ретінде көрініс табуда. Африка және Орта Азия аймақтарында су ресурстарының төмендеуі мемлекеттердің арасында даулар мен қарулы қақтығыстардың өсуіне әкелуі мүмкін екенін ғалымдар жиі ескертеді.

Көші-қон үрдістері өсе отырып, әлеуметтік-экономикалық жағдайды күрделендіріп, жаңа халықаралық шиеленістерге жол ашады. Бұдан бөлек, таза және балама энергия көздері үшін бәсекелестік күшейіп келеді, бұл өз кезегінде жаңа технологиялық дамуға әрі халықаралық ынтымақтастықты нығайтуға жағдай жасайды. Соңғы уақытта Арктика мен Антарктика мұздарының еріп, табиғи ресурстарға қатынастың ашылуы әлемдік геосаясатта жаңа тартыстар мен ықпалдастықтың қалыптасуына ықпал етті. Бұл оңтүстік және солтүстік жартышардағы елдердің стратегиялық мүдделерін өзара қиылысуына әкелуде.

18. Қазіргі геосаяси кеңістіктегі негізгі қатерлер (2024)

2024 жылғы «Global Risks Report» зерттеуі қазіргі жаһандық қауымдастық алдында тұрған сегіз негізгі қауіптің географиялық таралуы және олардың әлеуметтік-экономикалық салдарын сипаттайды. Қатерлердің көпфакторлы сипаты халықаралық тұрақтылық пен қауіпсіздікке күрделі сынақтар ұсынады. Мысалы, ғаламдық жылыну, киберқауіпсіздік, экономикалық дағдарыстар және саяси поляризация сияқты мәселелер өзара байланысып, жағдайды күрделендіреді.

Осы сынақтарға жауап ретінде мемлекеттер үйлесімді іс-қимылда болуы керек, бірлескен шешімдер мен халықаралық ынтымақтастықты тереңдету арқылы тұрақтылықты сақтау маңызды. Зерттеулер көрсеткендей, бұл қауіптерді тек жеке мемлекеттердің деңгейінде емес, жаһандық және өңірлік деңгейлерде кешенді түрде қарастыру қажет.

19. Қазақстан үшін жаңа мүмкіндіктер мен тәуекелдер

Қазақстан геосаяси өзгерістердің ортақ алаңында маңызды орын алады. Бір жағынан, елдің географиялық орналасуы мен табиғи ресурстары халықаралық инвестициялар үшін тартымды, балама энергия саласындағы даму мүмкіндіктерін ұсынады. Екіншіден, жаһандану мен цифрлық трансформация еліміздің экономикасына цифрлық инфрақұрылымды нығайту мен жаңа технологияларға қол жеткізу қажеттілігін арттырады.

Сонымен қатар, климаттық өзгерістер ауылшаруашылық саласына және су ресурстарына әсерін тигізуде, бұл өз кезегінде әлеуметтік-экономикалық дамуға қауіп төндіруі мүмкін. Азапты келешекке жол бермеу үшін Қазақстан жаңа технологиялық шешімдер мен халықаралық серіктестікті белсенді пайдалану бағытында жұмыс істеуі керек, сонымен қатар геосаяси өзгерістерге икемді түрде жауап бере білуі қажет.

20. Бүгінгі геосаяси кеңістіктің трансформациясы

Қазіргі заманда әлемнің геосаяси динамикасы күрделеніп, технологиялық жаңалықтар, экологиялық дағдарыстар және аймақтық факторлар жаңа қауіптер мен даму серпіндерін тудырады. Мемлекеттер арасындағы тұрақты серіктестік пен өзара түсіністік бұрынғыдан да маңызды болып отыр, сондықтан теңгерімді даму — бүгінгі халықаралық саясаттың басты міндеті. Бұл үрдістер елдерді өзара келісімге, инновациялар мен қауіпсіздік саласындағы жаңа келісімдерге шақырады.

Осылайша, трансформацияланған геосаяси кеңістік жаңа сын-қатерлерге де, жаңа мүмкіндіктерге де жол ашады, ол біздің бірге өзекті мәселелерді шешуге дайын болуымызды талап етеді.

Дереккөздер

Александр Востоков, Геополитика XXI века, Москва, 2022

Мария Иванова, «Глобальная безопасность и международные организации», Вестник международных отношений, 2023

Дереккөз: SIPRI 2023 жылдық есебі

Қазақстан Республикасының Сыртқы істер министрлігі ресми мәліметтері, 2023

Ли Чжэн, Қытайдың «Бір белдеу – бір жол» бастамасы: саяси және экономикалық аспектілері, Пекин, 2021

Global Risks Report 2024

Баранов, А.И. Геополитика и цифровая безопасность: вызовы XXI века // Журнал международных исследований. – 2023.

Нәзірбекова, Г.Б. Климаттық өзгерістер мен халықаралық қауіпсіздік: аналитикалық шолу. Алматы, 2022.

Қазақстан Республикасының жаңартылған ұлттық қауіпсіздік тұжырымдамасы, 2023.