Текст выступления:

Дүниежүзі халқының саны геоэкологиялық фактор ретінде
1. Дүниежүзі халқының саны және геоэкологиялық факторлар: Шолу

2023 жылы әлем халқы 8 миллиард адамнан асты, бұл жаһандық геоэкологиялық мәселелерге айтарлықтай ықпал етеді. Халық санының өсуі табиғи ортаға, климатқа және экожүйелерге әсер етіп қана қоймай, халықаралық саясат пен экономикалық үрдістерді де өзгертуде. Бұл презентацияда біз халық санының өсуі мен оған байланысты геоэкологиялық факторлардың тарихы, қазіргі ахуалы және болашағы туралы жан-жақты қарастырамыз.

2. Халық санының өсуінің тарихи-географиялық негіздері

Өнеркәсіптік революциядан бастап адамзат қоғамындағы демографиялық өзгерістер айтарлықтай жылдамдады. 1800 жылы жер бетінде шамамен 1 миллиард адам болса, бүгінгі күні бұл көрсеткіш 8 миллиардқа жетті. Осындай экспоненциалды өсу халықтың кеңістік бойынша таралуы мен климаттық және экологиялық өзгерістердің динамикасын түбегейлі өзгертті. Бұл үрдістер әлемнің әртүрлі аймақтарындағы табиғи ресурстарға сұраныстың ұлғаюына және соның салдарынан геоэкологиялық жағдайлардың күрделенуіне алып келді.

3. Геоэкологиялық факторлар анықтамасы

Геоэкологиялық факторлар – адамның тұрмыс сапасы мен өмір сүру ортасына әсер ететін табиғи және адам қызметінен туындайтын жағдайлардың жиынтығы. Оған климаттың қалыптасуы, жер бедері, су ресурстары сияқты элементтер кіреді. Бұл факторлар халық тығыздығы мен орналасу ерекшеліктерін анықтауда негізгі рөл атқарады: мысалы, су мен құнарлы топырақтың жеткілікті болуы адамдардың бір жерде көп шоғырлануына мүмкіндік береді. Ғылыми зерттеулерге сәйкес, геоэкологиялық жағдайларды терең түсіну арқылы халық санының өсуінің себептерін анықтап, тұрақты даму стратегияларын іргетас етуге болады.

4. Халықтың таралуын анықтайтын табиғи факторлар

Табиғи факторлар адамдардың белгілі бір аймақта жиналуына немесе таралуына тікелей әсер етеді. Мысалы, ежелгі өркениеттер көбінесе өзен аңғарлары мен жағалауларды мекендеген, өйткені су мен құнарлы топырақ ауыл шаруашылығы мен күнделікті қажеттіліктер үшін маңызды болған. Ал тау қыраттары немесе шөл белдеулері халықтың сирек қоныстануына себеп болды. Сонымен қатар, климаттық жағдайлар да маңызды фактор болып табылады: жылы, ылғалды және орташа температуралы аймақтарда, мысалы тропиктік ормандар мен субтропиктік аймақтарда адам саны көбінесе жоғары болып келеді, қарсы жағдайда - халық саны азайып, осылайша табиғи орта халық санының кеңістіктік бөлінісін айқындайды.

5. 1950-2023 жж. аймақтар бойынша халық санының өсуі

1950 жылдан бастап бүкіл әлем бойынша халық саны барған сайын өсуде. Әсіресе Азия мен Африка континенттеріндегі халықтың күрт өсуі байқалады. Бұл аймақтарда жоғары туу көрсеткіштері мен жас көрінісі байқалады, сол себепті тұрғындар саны негізінен өсе береді. Еуропа мен Солтүстік Америкада өсу қарқыны баяу, кейбір елдерде тіпті төмендеу үрдісі бар. Әр аймақтың халық санының өсу динамикасы ресурстарға және экологиялық жүйелерге қысым түсіруде. Әсіресе Азия мен Африкада ресурстардың сарқылуы, су және азық-түлік қауіпсіздігі мәселелері күшейіп отыр.

6. Халық саны мен экологиялық жүктеме көрсеткіштері (2022)

2022 жылғы мәліметтерге сәйкес Қытай, Үндістан және АҚШ сияқты ірі елдерде халық тығыздығы мен экологиялық қысым жоғары деңгейде қалыптасқан. Қытай мен Үндістанда адам санының шоғырлануы су және энергия ресурстарына сұраныстың көбеюіне, ауа мен су ластануына әкелуде. Ресей мен Бразилия сияқты кең аумақты елдерде халық салыстырмалы түрде сирек орналасқанымен, олардың да экологиялық жағдайы аймақтық өзгешеліктерге байланысты белгілі бір қысымға ұшырайды. Мұндай деректер табиғи орта мен адамдар арасындағы қарым-қатынасты бағалауда маңызды рөл атқарады.

7. Адам іс-әрекеті мен табиғи ортадағы үрдістер

Қалаға көші-қонның артуы урбанизацияны жылдамдатып, тұрғындардың бір орталыққа шоғырлануына әсер етуде. Бұл үрдіс инфрақұрылымға және экожүйеге қосымша жүктеме түсіреді. Сонымен қатар, индустрияландыру өндіріс орындарының көбейуіне алып келіп, атмосфераның ластануын күшейтеді. Ауыл шаруашылығының кеңеюі орман аймақтарының кесілуіне және топырақтың эрозиясына себеп болады. Мұның барлығы табиғи ресурстарды жедел пайдалану арқылы экожүйенің тепе-теңдігін бұзып, климаттың өзгеруіне ықпал етеді.

8. Экологиялық дағдарыстар мен демографиялық өзгерістердің өзара байланысы

Экологиялық дағдарыстар көбінесе халықтың өсуіне және оның табиғи ресурстарды қарқынды пайдалануы нәтижесінде пайда болады. Мысалы, ормандардың жаппай кесілуі топырақтың жойылуы мен биоәртүрліліктің азаюына әкеледі. Бұл өз кезегінде әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздық туғызып, миграцияны арттыруы мүмкін. Климаттық өзгерістер мен су тапшылығы көптеген аймақтарда өмір сүру шарттарын қиындатып, халықтың өмір сүру жағдайын нашарлатады. Демографиялық тенденцияларды және экологиялық ахуалды бірге қарастыру – тұрақты даму стратегияларын әзірлеудің маңызды бөлігі.

9. Халық санының өсуі мен ресурстардың сарқылуы арасындағы процесс

Ғылыми зерттеулер мен экологиялық есептер көрсетті: халық санының өсуі табиғи ресурстарға деген сұраныстың ұлғаюына әкеледі. Бұл процесс ресурстардың сарқылуына, жерді пайдалану интенсификациясына және ластану деңгейінің көбеюіне себеп болады. Нәтижесінде экожүйенің тұрақтылығы бұзылады, бұл өз кезегінде климаттық өзгерістер мен биологиялық алуантүрліктің төмендеуіне ықпал етеді. Осылайша, демографиялық қысым мен табиғи ресурстар арасындағы өзара әсерлі байланыс тұрақты дамудың басты мәселелерінің бірі болып табылады.

10. Демографиялық қысым күшті өңірлерді мысалдар

Бангладеш елінде халық тығыздығы өте жоғары – 1265 адамға шаққанда бір шаршы километр, бұл су тасқындары мен жер тапшылығын тудырып, әлеуметтік-экономикалық қиындықтарға әкеледі. Египетте Ніл аңғарындағы халықтың шоғырлануы айтарлықтай, алайда судың шектеулі болуы өмір сүру деңгейіне кері әсер етеді. Сонымен қатар, Нигерияда халық саны тез өсуде, және ауылдық жерлерде табиғи ресурстардың ластануы экологиялық жағдайдың нашарлауына себеп болып отыр.

11. Халық саны мен климаттық өзгерістердің өзара әсері

Халық санындағы күрт өсу атмосферадағы парниктік газдардың, әсіресе көмірқышқыл газдарының концентрациясын арттырады, бұл жаһандық жылыну үрдісін күшейтіп, климаттың өзгеруіне ықпал етеді. Ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің кеңеюі табиғи ортаны бұзып, экожүйелердің күйзелуіне, сондай-ақ су мен ауаның ластануына әкеледі. Соңғы 40 жылда орман алқабы 1,3 миллион шаршы километрге төмендеді, бұл биологиялық алуантүрлікті азайтып, климат тұрақсыздығын күшейтуде.

12. Табиғи ресурстарды тұтыну: Елдік салыстырма

2021 жылғы деректерге сәйкес, АҚШ, Қытай және Үндістан халық саны, су тұтыну және көмірқышқыл газы шығарындылары жөнінен әлемнің алдыңғы қатарлы елдері болып табылады. АҚШ жан басына шаққанда ең көп су тұтынатын ел ретінде ерекшеленеді, сондай-ақ көмірқышқыл газы шығарындылары да жоғары деңгейде. Бұл фактілер АҚШ-тың экологиялық әсерін ерекше күшейтеді. Қытай мен Үндістанда халық саны көп болғандықтан жалпы көлемі жоғары, алайда жан басына шаққанда орташа көрсеткіштер өзгеше.

13. Урбанизацияның дамуы және қалада тұратын халық

Қалалардағы халық санының үдеуін урбанизацияның дамуы себептеп отыр. Қала инфрақұрылымының дамуы еңбек нарығын белсенділеп, адамдарды қалаға тартады. Бұл тренд әртүрлі әлеуметтік, экономикалық және экологиялық салдарға ие. Қалалық аудандарда тұрғындардың шоғырлануы транспорт және энергетика жүйелерінің жүктемесін арттырады, атмосфераның ластану деңгейін көтереді. Әртүрлі елдердің мысалдарында урбанизацияның жылдам дамуымен бірге тұрғындардың өмір сүру сапасын арттыру, қала экожүйесін қорғау мен тұрақты даму мәселелері жиі сөз етіледі.

14. Антропогендік қысым мен табиғи жүйелердің әлсіреуі: Нақты мысалдар

Амазонка орманы жыл сайын 100 мың шаршы километрге азайып, бұл халық санының өсуі мен ауылшаруашылықтың кеңеюінен туындаған. Арал теңізінің көлемі 1960 жылдан бері күрт кімі түндігі, бұл ауыл шаруашылығы мен су ресурстарын қарқынды пайдаланудың салдары. Қытайдың ірі қалаларында ауа ластануы индустрия мен халық санының өсуімен тығыз байланысты және бұл экологиялық қауіптің нақты көрсеткіші болып табылады. Табиғи жүйелердің бұзылуы биоәртүрлілікті төмендетіп, климаттың өзгеруін үдетеді, бұл адамдардың өмір сүру ортасына кері әсерін тигізеді.

15. Геоэкологиялық тұрақсыздық аймақтары және қоныс аудару

Сахель белдеуі мен Арал теңізі маңында шөлейттену, тұздану және су тапшылығы себепті халық арасында жаппай көші-қон байқалады. Климаттың жылынуы мен жер деградациясы осы аймақтардағы әлеуметтік-экономикалық тұрақсыздықты күшейтуде. 2020 жылы климаттық өзгерістерге байланысты 30 миллион адам қоныс аударған, бұл үрдіс жыл сайын ұлғая түсуде. Геоэкологиялық тұрақсыздық пен демографиялық қуат арасындағы байланыс күрделі әрі маңызды мәселе болып отыр.

16. Халық санының өсуін реттеуде білім беру мен денсаулық сақтаудың рөлі

Қазіргі әлемде халық санының өсуі күрделі әлеуметтік-экономикалық мәселелердің бірі болып отыр. Бұл үрдісті реттеуде білім беру мен денсаулық сақтау салаларының маңызы өте зор. Алғашқысы – жоғары білім деңгейінің артуы, әсіресе әйелдердің еңбек нарығына қатысуы отбасылық жоспарлауды қолдау арқылы туу көрсеткішінің тұрақтануына үлкен ықпал етеді. Әйелдердің экономикалық белсенділігі мен білімділігі отбасының өмір сүру сапасын жоғарылатып, бала санын саналы түрде шектеуге жол ашады. Сонымен бірге, соның нәтижесінде баланың денсаулығы мен тәрбиесі жақсарады, отбасында жоспарлау мәдениеті дамиды.

Екінші маңызды фактор – репродуктивті медицинаның кең қолжетімділігі. Мысалы, Бангладеш пен Индонезия елдерінде заманауи медициналық қызметтердің таралуы себепті туу көрсеткіші айтарлықтай төмендеді. Бұл үрдіс халық санының өсу қарқынын бәсеңдетіп, орнықты дамуға негіз болады. Медициналық қолдау әсіресе жүктілікті жоспарлау, контрацепция және ана мен баланың денсаулығын сақтау салаларында маңызды рөл атқарады. Қазақстан үшін де бұл тәжірибе өзекті әрі қолжетімді қызмет жүйесін дамыту қажеттілігін білдіреді.

17. Демографиялық қартаю мысалдары және қоршаған ортаға ықпал

Демографиялық қартаю әсері күрделі және көпқырлы болып табылады. Әлемнің көптеген елдерінде, мысалы, Жапония мен Батыс Еуропада, кәрілену деңгейінің жоғарылауы себепті денсаулық сақтау саласының шығындары күрт өсті. Қартаю қоғамда сақтандыру жүйелеріне, медициналық қызметтерге, сондай-ақ әлеуметтік қолдауға сұраныстың күрт артуына әкеледі. Сонымен қатар, еңбек ресурстарының азаюы өндірістік қиындықтар мен экономикалық өсудің тежелуін туындатады.

Бұл деректерді Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2020 жылғы мәліметтері растайды. Қартаю қоғамында тұтыну үлгісі өзгереді, бұл экологиялық ресурстардың жоғарыша пайдалануына, қалдықтардың көбеюіне және қоршаған ортаға қосымша қысым көрсетеді. Сондықтан да, әлеуметтік-экономикалық саясатты қалыптастыру кезінде демографиялық және экологиялық сын-тегеуріндерді кешенді ескеру қажет.

18. Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) және халық санының тұрақтануы

БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттары халық санының тұрақтануы мен өмір сүру сапасын жақсартуда негізгі бағыттарды айқындайды. №3 мақсат – денсаулық сақтау жүйесін дамыту арқылы халықтың ұзақ, салауатты өмір сүруін қамтамасыз ету. Бұл мақсат халықтың еңбекке қабілетті қарауын арттырып, экономикалық белсенділікті нығайтады.

№6 мақсат – таза суға қолжетімділік пен санитариялық-техникалық жағдайды жақсарту саласында, ол су ресурстарын тиімді пайдаланып, жұқпалы аурулардың алдын алу мен жалпы денсаулықтың қалыптасуына үлес қосады.

№13 мақсат – климаттың өзгеруіне қарсы әрекет, ол тұрақты даму мен экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге негіз болады. Климаттық төзімділік пен қоршаған ортаға жауапты көзқарас халықтың өмір сапасын көтеруге және экожүйелерді қорғауға ықпал етеді. Әрбір мақсат ішкі байланыста жүзеге асырылғанда ғана тұрақты даму нақты іске асады.

19. Қазақстан халқының саны мен экогеографиялық өзекті мәселелері

Қазақстанның халқы шамамен 20 миллион адамды құрайды, алайда ел аумағының үлкендігіне байланысты халықтың тығыздығы салыстырмалы түрде төмен. Бұл жағдай елдің инфрақұрылымын дамытуға және қызмет көрсету саласына қосымша қиындықтар туындатады, әсіресе шалғай өңірлерде әлеуметтік-экономикалық мүмкіндіктердің шектеулігін көрсетеді.

Қалаға көбею үрдісі нәтижесінде, қалаларда экологиялық жүктеме артып, инфрақұрылым жүйелерінің шамадан тыс қысымына әкеледі. Бұл қала өмірінің сапасына, ауа мен су сапасының нашарлауына, көлік және тұрғын үй мәселелерінің күрделенуіне себеп болады.

Аридті климаттық жағдайлар, су ресурстарының тең бөлінбеуі және шөлейттену процестері өңірлік тұрақтылыққа және табиғаттың сақталуына маңызды қауіп төндіреді. Бұл мәселелер шешімін таппаса, ауылшаруашылық өнімділігі төмендейді, экономикалық даму тежеледі. Сондықтан халық санының басқарылуы мен экологиялық тұрақтылықты ұштастыру Қазақстанның болашақ дамуы үшін аса өзекті.

20. Халық санының өсуі мен экологиялық тұрақтылықтың үйлесімді болашағы

Халықтың сандық және сапалық көрсеткіштерін тиімді басқару – елдің әлеуметтік-экономикалық тұрақтылығының негізі. Қазақстанның да әлемнің басқа елдері секілді тиімді демографиялық саясатты жүзеге асыруы қажет. Ресурстарды үнемдеу, білім беру деңгейін арттыру арқылы халықтың денсаулығы мен өмір сапасын жақсарту – бұл тұрақты даму мен экологиялық тепе-теңдікті қамтамасыз етудің негізгі кепілі.

Заманауи технологиялар мен инновациялық тәсілдерді қолдану, қалалар мен ауылды бірдей дамыту, су және энергия сияқты негізгі ресурстарды тиімді пайдалану – болашақ ұрпақтың жайлы өмір сүруін қамтамасыз етудің шарты. Экология мен халықтың динамикасын қатар дамытудан басқа жол жоқ.

Дереккөздер

Ұлттық статистикалық бюро мәліметтері, 2023

БҰҰ Халық қоры, World Population Prospects, 2023

UNEP Global Environment Outlook, 2022

UN Water, World Bank, 2021

IPCC Climate Change Report, 2022

Всемирная организация здравоохранения. Демографические изменения и здоровье, 2020.

БҰҰ Тұрақты даму мақсаттары құжаты, 2015.

Қазақстан Республикасының статистикалық агенттігінің мәліметтері, 2023.

Зейнелдинова Қ.С. «Қазақстандағы халық пен қоршаған орта мәселелері» – Алматы, 2022.

Халықаралық климаттық өзгерістер жөніндегі панель (IPCC) есебі, 2023.