Текст выступления:

Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік рейтингі
1. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік рейтингі: негізгі ұғымдар және маңыздылығы

Қазақстанның экономикалық дамуы мен әлемдік аренадағы орны өзекті мәселе ретінде қарастырылады. Бұл түнде, еліміздің бәсекеге қабілеттілік рейтингісіндегі орны елдің тұрақты өсуін, дамудың бағыттарын және жаһандық экономикадағы позициясын анықтауда маңызды рөл атқарады. Бүгінгі сөзімізде осы тақырыпқа терең үңіліп, оның стратегиялық маңыздылығын талқылаймыз.

2. Қазақстан және әлемдік бәсекеге қабілеттілік тұжырымдамасы

Бәсекеге қабілеттілік ұғымы бүкіл әлемде экономикалық тұрақтылықты, даму әлеуетін және инновациялық қабілеттерді бағалауда негізгі рөл атқарады. Дүниежүзілік экономикалық форумның әдістемесі (ДЭФ) 2000 жылдан кейін Қазақстан экономикасының трансформациялауын, нарықтық интеграциясын және стратегиялық дамуының негізгі бағыттарын айқындауда сенімді құрал болып табылады. Осы тұжырымдамалар негізінде еліміздің халықаралық аренадағы бәсекеге қабілеттілігін саралай отырып, дамудың алдағы кезеңі үшін маңызды қорытындыларға қол жеткізуге болады.

3. Бәсекеге қабілеттілік туралы түсінік

Бәсекеге қабілеттілік — елдің ұлттық ресурстары мен әлеуетін барынша тиімді пайдаланып, өз өнімдерін халықаралық нарықта белсенді түрде ұсына алу қабілеті. Бұл көрсеткіш ел халқының өмір сүру сапасының өсуіне тікелей ықпал етеді, әлеуметтік тұрақтылық пен экономикалық өсімнің негізін қалауға мүмкіндік ұсынады. Сонымен қатар, бәсекеге қабілеттілік елдің жаһандық экономикадағы орны мен тұрақтылығын білдіреді, оның ұзақ мерзімді даму бағытын айқындайды. Осы мәнмәтінде еліміздің ұстанған стратегиялары мен енгізген реформалары осы факторларды күшейтуге бағытталуы тиіс.

4. Дүниежүзілік экономикалық форумының рейтингісі

Дүниежүзілік экономикалық форумның халықаралық рейтингі әлем елдерінің экономикалық, институционалдық, және әлеуметтік даму деңгейін жан-жақты талдайды. Бұл рейтинг елдердің инновациялық дамуы, инфрақұрылымдық сапасы, макроэкономикалық тұрақтылық және адами капитал сияқты көптеген көрсеткіштерді бағалауға негізделген. Қазақстан осы рейтингте өзінің орны арқылы экономиканың даму қарқыны мен стратегиялық бағыттарын көрсетеді, бұл елдің халықаралық деңгейдегі беделі мен инвестициялық тартымдылығын арттыра түседі.

5. Қазақстанның рейтингтегі орны және динамикасы

Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік рейтингісіндегі орны 2000 жылдан бастап тұрақты түрде өзгеріп отыр. Басты кезеңдерде экономикалық реформалар мен сыртқы факторлардың әсері байқалды. Мысалы, 2010-2015 жылдар аралығында еліміздің интеграциясы мен нарықтық қайта құрылуы рейтингтің жақсаруына ықпал етті. Алайда, кейбір кезеңдерде жаһандық экономикалық дағдарыстар мен ішкі факторлардың әсерінен төмендеу орын алды. Бұл динамика еліміздің экономикалық құрылымы мен даму стратегияларының ықпалы туралы маңызды мәлімет береді.

6. Қазақстанның 2010-2023 жылдардағы рейтинг динамикасы

2010 жылдан бастап 2023 жылға дейінгі кезеңде Қазақстанның бәсекеге қабілеттілік рейтингісінде бірқатар ауытқулар болды. 2014 жылы рейтингі айтарлықтай көтеріліп, бұл реформалардың тиімділігін көрсетсе, кейінгі жылдары кейбір салаларда көрсеткіштер төмендеді. Бұл үрдістер Қазақстан экономикасының сыртқы факторларға тәуелділігін және ішкі экономикалық саясаттың әсерін айқындайды. Общий алғанда, экономикалық реформалар мен жаһандық нарықтағы өзгерістер динамиканың қалыптасуына ықпал етті.

7. Бәсекеге қабілеттілік индексінің негізгі компоненттері

Қазақстанның 2023 жылғы рейтинг көрсеткіштері бойынша инфрақұрылым мен макроэкономикалық тұрақтылық секторлары бойынша көрсеткіштер әлемдік орташа деңгейден жоғары. Бұл елдің стратегиялық дамуында маңызды орын алады. Алайда, инновация және технология саласында әлеуетті арттыру қажет, өйткені бұл бағыттағы артта қалушылық экономиканың дамуына тосқауыл болады. Бұл деректер экономиканың тұрақты дамуы үшін жаңа технологияларға және инновациялық шешімдерге көбірек көңіл бөлу қажеттігін дәлелдейді.

8. Экономикалық өсім және өнімділік факторлары

Экономикалық өсу мен өнімділіктің артуы – елдің бәсекеге қабілеттілігін арттырудың негізі. Қазақстанда соңғы жылдары өндіріс технологиялары жаңартылып, еңбек өнімділігі жақсарды. Сонымен қатар, агроөнеркәсіп кешенінде инновациялар енгізіліп, экспорт көлемі ұлғайды. Осылайша, экономиканың негізгі секторларында өсу тенденциясы байқалып, оның нәтижесінде ұлттық өнім көлемі артып, халықтың табысы өсуде.

9. Институционалдық орта және құқықтық реформа

Қазақстан жемқорлыққа қарсы күресте белсенді шаралар қабылдап, мемлекет басқару жүйесінің тиімділігін арттыруға ұмтылуда. Әсіресе, сот жүйесінің тәуелсіздігіне бағытталған реформалар әділдік пен ашықтықты қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады. «100 нақты қадам» Ұлт жоспары аясында қабылданған құқықтық өзгерістер елдің құқықтық базасын нығайтып, бизнес пен инвесторлар үшін сенімді орта қалыптастыруға әкелді. Бұл факторлар Қазақстанның халықаралық бәсекеге қабілеттілігін күшейтуге нақты үлес қосуда.

10. Инфрақұрылымның дамуы және инновациялық әлеует

Қазақстанның инфрақұрылымдық дамуы экономиканың стратегиялық бағыттарының бірі болып табылады. Соңғы жылдары жол, энергетика және коммуникация салалары жетілдірілді. Инновациялық әлеуеттің артуына бағытталған шаралар нәтижесінде технопарктер, инновациялық орталықтар құрылып, жаңа технологиялық стартаптар қолдау тапты. Бұл үрдіс елдің инновациялық экономикаға көшуін күшейтіп, жаңа жұмыс орындарының ашылуына септігін тигізуде.

11. ҚР бәсекеге қабілеттіліктегі әлсіз және күшті жақтары

Қазақстан экономикасының негізгі салаларында макроэкономикалық тұрақтылық пен инфрақұрылымдық дамудың жетістіктері айқын байқалады. Бұл күшті жақтар елдің жаһандық нарықтағы бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз етуде маңызды. Алайда инновациялар деңгейі мен еңбек нарығының тиімділігі бойынша айтарлықтай арттыру қажет. Бұл саладағы кемшіліктер экономиканың ұзақ мерзімді тұрақтылығына қауіп төндіруі мүмкін. Сондықтан, инновациялық даму және еңбек ресурстарын тиімді пайдалану бағытындағы реформалар одан әрі жалғасуы тиіс.

12. Адами капитал және білім беру жүйесі

Адами капиталдың сапасы – экономикалық дамудың негізгі факторы. Қазақстанда білім беру жүйесін жаңғыртуға ерекше көңіл бөлініп, білім сапасын арттыру мақсатында реформалар жүргізілуде. Мамандар дайындауда инновациялық әдістер енгізіліп, халықаралық стандарттармен сәйкестік қамтамасыз етілуде. Бұл бағыттағы жұмыстар адам ресурстарының бәсекеге қабілеттілігін арттырып, елдің экономикасына оң әсер етеді.

13. Инновациялық экономика және технологиялық даму

Ғылымға бөлінетін қаржыландыру үнемі өсіп, 2022 жылы 15% дейін жетті, бұл зерттеу-ұйымдастыру жұмысының кеңеюіне мүмкіндік берді. 2015-2022 жылдар аралығында тіркелген патенттер саны екі есеге көбейіп, жаңа технологиялардың дамуына серпін берді. Цифрландыру саласында IT-стартаптардың саны 45%-ға өскенін атап өту керек, бұл жаңа жұмыс орындарының құрылуына, сондай-ақ экономиканың технологиялық жаңғыруына ықпал етті. Индустриялық-инновациялық даму бағдарламалары өңірлерде технопарктер мен инновациялық орталықтарды құруға себеп болды, бұл экономикалық өсімді жалғастыруға мүмкіндік туғызды.

14. Шетелдік инвестициялар және халықаралық интеграция

Қазақстан шетелдік инвестиция тартуда өз мүмкіндіктерін кеңейтіп, халықаралық интеграцияны нығайтуда белсенділік танытуда. Елдің экономикалық саясаты ашықтық пен ынтымақтастық принциптеріне негізделген. Бұл үрдістің нәтижесінде ірі халықаралық компаниялар мен қорлардың інвестициялары ұлғайып, нарықта бәсекелестік күшейді. Сонымен бірге, бірқатар екіжақты және көпжақты келісімдер арқылы сауда және технологиалық трансфер механизмдері жетілдірілді. Бұл факторлар Қазақстанның жаһандық экономикадағы позициясын нығайтады.

15. Қазақстан мен көрші елдердің рейтинг көрсеткіштері

2023 жылғы деректерге сәйкес, Қазақстан бәсекеге қабілеттілік рейтингінде аймақтық орташа деңгейде орналасқан. Көрші елдермен салыстырған кезде, республика инфрақұрылым және макроэкономикалық тұрақтылық бойынша позитивті позицияны иеленеді, алайда инновациялық даму мен еңбек нарығы тиімділігінде арттыруға қажеттілік бар. Бұл айырмашылықтар аймақтық даму әркелкілігін көрсетіп, Қазақстанның стратегиялық мақсаттары мен басымдықтарын нақтылау қажеттігін айқындайды.

16. Экологиялық тұрақтылық және жасыл экономика

Қазақстан экологиялық тұрақтылық мәселесіне аймақтық ерекшеліктер арқылы қарағанда, ауа мен су ластану деңгейі әртүрлі болып келеді. Әсіресе индустриялық қалаларда бұл көрсеткіш өте жоғары, өйткені мұндағы өндіріс орындары қоршаған ортаны күрт әсер етеді. Мысалы, Қарағанды мен Теміртау сияқты өңірлерде ауа сапасы туралы жиі алаңдаушылық туындайды. Сонымен бірге, еліміз энергетикалық секторда баламалы энергия көздерін жедел дамытуда. 2023 жылы жалпы энергия өндіріледі 10%-дан астамы жаңартылатын көздерден алынған, бұл жасыл экономикаға өту жолындағы маңызды қадам. Осы мақсатта ҚР Үкіметі 2050 жылға дейінгі «Жасыл экономикаға» көшу стратегиясын қабылдап, экологиялық саясат пен өндірісті жаңғыртуды көздейді. Бұл стратегия ауа сапасын жақсартумен қатар, экологиялық қауіпсіз және тиімді технологияларды енгізуге бағытталған. Сонымен қатар, Қазақстан Париж келісіміне қосылу арқылы көміртегі шығарындыларын азайту бағытындағы реформаларды жеделдетті. Мұның нәтижесінде энергетикалық секторда нақты оң өзгерістер байқалып, экологиялық жауапкершілік ұлғая түсуде.

17. Аймақтық даму және өңірлер арасындағы диспропорциялар

Қазақстандағы аймақтық даму қарқыны мен инфрақұрылым инвестициялары өңірлер арасында айтарлықтай айырмашылықтар туғызуда. Шығыс пен батыс өңірлерінде дамудың деңгейі ерекшеленеді, кейбір облыстар ауыл шаруашылығына бағытталса, басқалары өнеркәсіп пен туризмді дамытып келеді. Бұл диспаритет халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайына, инфрақұрылымның деңгейіне тікелей әсер етеді. Мәселен, Алматы мен Нұр-Сұлтан қалаларында білім беру мен денсаулық сақтау салалары жақсы дамыған, бірақ шалғай ауылдық аудандарда әлі де жетілдіру қажет. Сонымен қатар, кейбір аймақтарда жұмыссыздық жоғары болса, басқаларында жұмыс күші тапшылығы байқалады. Бұл жағдай Қазақстанның әлеуметтік саясаты мен экономикалық жоспарлауында теңгерімді қамтамасыз етуді талап етеді. Жоғарыда аталған әртүрлілік аймақтық даму стратегияларында ерекшеліктер мен икемді тәсілдердің қолданылуын қажет етеді.

18. Инновация және ҒЗТКЖ инвестициясының өсу динамикасы

2010-2022 жылдар аралығында ғылымды зерттеу және технологиялық жаңалықтарға салынған инвестициялар 2,5 есеге артты. Бұл қаржыландыру инновациялық кәсіпорындардың санын көбейтіп, жаңа технологияларды енгізудің аясын кеңейтті. Қазақстан экономикасының жаһандық бәсекеге қабілеттілігін арттыру мақсатында ҒЗТКЖ саласында қаржылық қолдау жүйелі түрде дамуда. Нәтижесінде, жаңа өнімдер мен технологиялар нарыққа шығып, экспорттық мүмкіндіктер кеңейді. Ғылымға салынған инвестицияның тұрақты өсімі инновациялардың дамуына және елдің экономикалық өсуіне тікелей ықпал етеді. ҚР Ұлттық экономика министрлігі мен Даму экономикасы форумы 2023 жылғы мәліметтері осы үрдістерді растайды. Осы тенденция алдағы жылдары да жалғасуы мүмкін, бұл Қазақстанды халықаралық бәсекелестік алаңында алдыңғы орынға шығаруға септігін тигізеді.

19. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттыру жолдары

Еліміздің экономикалық бәсекеге қабілеттілігін арттырудың бірден-бір жолы – экономиканы әртараптандыру. Бұл ауыл шаруашылығы, өнеркәсіп және қызмет көрсету салаларында тепе-теңдікті жақсартуға мүмкіндік береді, осылайша әртүрлі салалардың дамуына ықпал етеді және тәуелділікті азайтады. Сонымен қатар, адами капиталды дамыту маңызды болып табылады; білім сапасын көтеру және кәсіби даярлық бағдарламаларын жетілдіру арқылы халықтың ұтқырлығын, біліктілігін арттыру қажет. Бұған қоса, құқықтық реформалар мен цифрлық технологияларды енгізу бизнес климатын жақсартып, елге тартылатын инвестициялардың көлемін ұлғайтады. Мұндай шаралар кәсіпкерлікті қолдап, инновациялық ортаны қалыптастыруға бағытталған. Осы бағыттар бойынша жүйелі жұмыстарды жалғастыру Қазақстанның әлемдік экономикадағы орнын нығайтуға мүмкіндік береді.

20. Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігінің тұрақты дамуы — ел болашағының кепілі

Қазақстан ұлттық экономикасын жаңғырту арқылы жаһандық нарықта өзінің беделін арттыруда. Тұрақты экономикалық өсу елдің даму драйвері болып табылады және стратегиялық басымдықтардың негізін қалайды. Бұл тұрғыда инновацияларды қолдау, экологиялық тұрақтылық пен адами капиталдың дамуы экономиканың жаңа кезеңіне жол ашады. Ұлт мақсатын жүзеге асыруда, экономиканың барлық салаларының үйлесімді дамуы елдің тұрақты әрі сенімді болашағын қамтамасыз етеді.

Дереккөздер

Капуткин В.А. Мировая конкуренция и национальный потенциал. Москва, 2019.

Дүниежүзілік экономикалық форум. Global Competitiveness Report, 2023.

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі. Экономикалық даму жəне реформалар е-журналы, 2022.

Серікбаев Б.Ж. Қазақстан экономикасының трансформациясы: тарихи аспектілер. Алматы, 2021.

Токбаев М.А. Инновациялық даму және технологиялық саясат. Астана, 2023.

ҚР Ұлттық экономика министрлігі. Даму экономикасы форумы, 2023 жыл.

Қазақстан Республикасының Экологиялық министрлігі. Ұлттық экология стратегиясы, 2022 жыл.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті. Инновация және технологиялар орталығының есептері, 2021–2023 жылдар.

Халықаралық энергетика агенттігі. Renewable Energy Report, 2023.