Текст выступления:

Су және «экологиялық із»
1. Су және экологиялық із: Негізгі ұғымдар мен тақырып ауқымы

Су — ғаламшарымыздағы ең маңызды табиғи ресурс. Ол тіршіліктің бастауы ғана емес, экономикалық даму мен әлеуметтік тұрақтылықтың негізі. Биылғы тақырып — су мен оның экологиялық ізі, қазіргі заманның өзекті мәселесі ретінде қарастырып, судың маңызын терең пайымдау.

2. Судың рөлі мен экологиялық іздің маңызы

Жер бетінің жер асты және жер үсті суларының көпшілігі тұзды болып табылады, нақтырақ айтқанда, жалпы судың шамамен 97,5%-ы теңіздер мен мұхиттарда, ал тек 2,5% — тұщы су. Оның да көп бөлігі мұздықтар мен қарларда қатып жатыр, сондықтан адам тұтынатын қолжетімді тұщы су ресурстары өте шектеулі. Экологиялық із — бұл адамзат қызметінің табиғи ортаға әсерін өлшейтін маңызды индекс. Алайда, өсіп келе жатқан халық саны мен өндірістің артуы су тапшылығын күшейтіп, экологиялық сауаттылық пен тұрақты даму мәселесін алға шығарып отыр.

3. Жер бетіндегі су ресурстарының таралуы

Әлемдегі жалпы су қоры 1,35 миллиард текше километрге жуық, бірақ оның басым бөлігі — тұзды теңіздер мен мұхиттарда. Бұл су ішіп-жеуге жарамсыз. Тұщы судың үлкен бөлігі мұздықтарда — 24 миллион текше километр — қатаң түрде сақталады, бірақ бұл суға күнделікті қолжетімділік аз. Сонымен қатар, өзендер мен көлдердегі су көлемі біршама аз — 2 100 және 176 400 текше километр. Топырақ ылғалы мен атмосферадағы су да судың табиғи айналымында айрықша рөл атқарады, себебі олар жер бетіндегі жалпы сумен қамтамасыз етудің маңызды бөлігі болып табылады.

4. Экологиялық із ұғымы және оның түрлері

Экологиялық із — бұл біздің ресурстарды пайдалануымыз бен қалдық шығару нәтижесінде қоршаған ортаға тікелей немесе жанама тигізетін әсеріміздің өлшемі. Ол табиғи қорларды қаншалықты тиімді пайдаланатынымызды және әсеріміздің дәрежесін көрсетеді. Экологиялық іздің бірнеше негізгі түрлері бар. Мысалы, көміртек ізі — бұл парниктік газдардың атмосфераға шығарылу көлемін бағалайтын көрсеткіш. Су ізі — пайдаланылған судың жалпы санын өлшейді. Сонымен бірге энергетикалық және азықтық іздер де маңызды, өйткені олар өндірістің және тұтынудың құрамдас бөліктері ретінде экожүйеге жалпы салмақ түсіреді.

5. Су ізінің түсінігі және негізгі түрлері

Су ізі дегеніміз судың барлық өмірлік және өндірістік циклдердегі жұмсалуын қамтитын көрсеткіш. Ол тек адамның тікелей тұтынған суын ғана емес, азық-түлік, киім және басқа да тауарларды өндіру кезінде жұмсалған суды есептейді. Су ізіне негізінен үш негізгі түр кіреді: тікелей су тұтыну, жанама су тұтыну және тұщы су ресурстарына ықпал. Бұл тұжырымдаманы түсіну суды үнемдеудің және экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етудің басты қадамдарының бірі.

6. Су тапшылығы: қазіргі жағдай мен күтулер

Жаһандық су тапшылығы қазіргі кезде аса маңызды экологиялық және әлеуметтік мәселе болып отыр. Көптеген аймақтарда сутың жеткіліксіздігі ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіптің дамуына бөгет жасайды. Мысалы, Орта Азия мен Солтүстік Африкада судың тапшылығы халықтың өмір сүру сапасын төмендетіп, кедейшілік пен қақтығыстар пайда болуына ықпал етеді. Сарапшылар алдағы онжылдықта су тапшылығы одан әрі өршігенін, сондықтан сумен тиімді жұмыс істеу мен суды үнемдеу шараларының маңызы артып келе жатқанын ескертеді.

7. Әлем елдері бойынша су ізінің салыстырмасы

Әртүрлі елдердегі су ізі өнеркәсіптік және ауыл шаруашылық ерекшеліктеріне байланысты үлкен айырмашылықтар көрсетеді. Мысалы, су ізі жоғары елдер көбінесе суға тәуелді ауыл шаруашылығы мен ауыр өнеркәсіп секторы дамыған мемлекеттер. Технологиялық даму және экономикалық факторлар да суды пайдалану тиімділігіне айтарлықтай әсер етеді. Әртүрлі елдерде сумен қамтылу, өндіріс құрылымы, инфрақұрылым және экологиялық саясаттар судың жұмсалу көлемін анықтайды.

8. Қазақстандағы су ізінің аймақтық ерекшеліктері

Қазақстанның су ресурстары негізінен трансшекаралық өзендерден келеді, бұл өңірлік су қауіпсіздігін қиындатады. Оңтүстік Қазақстанда ауыл шаруашылығы көлемінің ұлғаюына байланысты су тұтыну жоғары. Солтүстік аймақта өнеркәсіп пен тұрмыстық қажеттіліктер су ресурстарының негізгі пайдаланушылары болып табылады. Жалпы, ауыл шаруашылығы Қазақстандағы су тұтынудың 60-70 пайызын алады, бұл суды үнемдеу мәселесін ерекше қарастыруды талап етеді.

9. Өнімдердің су ізінің салыстырмалы көлемі

Әртүрлі өнімдердің су тұтыну деңгейі айтарлықтай өзгереді. Мысалы, жануар тектес өнімдердің су ізі өсімдік өнімдеріне қарағанда әлдеқайда жоғары. Бұл айырмашылық ауыл шаруашылығында суды үнемдейтін технологияларды енгізудің маңыздылығын көрсетеді. Су ресурстарының үнемді пайдалану стратегияларының бірі ретінде өсімдік өнімдеріне негізделген диетаны ұсынуға болады, себебі бұл әдіс сумен сақтықпен іріктеуді қамтамасыз етеді.

10. Ауыл шаруашылығы мен суды пайдалану

Дүниежүзілік деңгейде тұщы судың шамамен 70%-ы ауыл шаруашылық мақсаттарына жұмсалады. Дәстүрлі суару әдістері судың көп мөлшерінің жоғалуына әкеледі, бұл ресурстарды тиімсіз пайдалануды көрсетеді. Заманауи тамшылатып суару сияқты технологиялар суды үнемдеп, өнімділікті арттыра отырып, экологиялық ізді азайтуға мүмкіндік береді. Бұл тәсілдер судың тиімділігін арттыру арқылы ауыл шаруашылығын тұрақты дамытудың маңызды компоненті болып табылады.

11. Тұрмыстық су тұтыну және адамның жеке су ізі

Қалалық тұрғындардың күнделікті тұрмыстық суды тұтыну деңгейі, орта есеппен, 100-150 литрді құрайды, ол жуыну, ыдыс жуу, тазалық және басқа да тұрмыстық мақсаттарға жұмсалады. Алайда бұл тікелей су тұтынуы ғана. Қолданатын өнімдер, мысалы, тамақ, киім және үй шаруашылығына қажет заттардың өндірісіндегі сумен жұмсалатын көлемі жеке су ізін қатты ұлғайтады. Жеке су ізі адамның өмір салты мен тұтыну әдеттеріне байланысты өзгеріп отырады, сондықтан әркімнің экологиялық жауапкершілігі зор.

12. Киім және әлеуметтік тауарлардың су ізінің нақты мысалдары

Мысал ретінде джинсы шалбар PRODUКЦИЯСЫ үшін орташа есеппен 8000 литр су қажет, бұл мақтаның егуінен бастап тігін өндірісіне дейінгі барлық кезеңдерді қамтиды. Бір мақтадан тігілген жейде өндіру үшін шамамен 2700 литр су жұмсалады. Өндіріс процесінің әр кезеңі — мақта өсіру, бояу, тігу, тасымалдау — табиғи су ресурстарына үлкен жүктеме түсіреді. Бұл тұрғыда тұтынушылардың экологиялық санасы маңызды, өйткені олар жоғары су ізі бар өнімдерді аз тұтыну арқылы су ресурстарын қорғауға өз үлесін қоса алады.

13. Су ізін азайту тәсілдерінің салыстырмалы тиімділігі

Экологиялық ізді төмендетудің ең тиімді жолдарының бірі — сумен үнемдеу технологияларын енгізу. Мысалы, тамшылатып суару және өнеркәсіпте суды қайта өңдеу жүйелері су шығынын айтарлықтай азайтады. Сонымен қатар, қоғамдық ақпараттандыру су ресурстарын тиімді пайдалану мен экологиялық жауапкершілікті арттыруда маңызды рөл атқарады. Жүйелі шаралар судың тұрақты пайдаланылуына және экологияның сақталуына ықпал етеді.

14. Өндірістік сектордағы су ізі: негізгі мысалдар

Электр энергиясын өндіру процесінде 1 киловатт-сағат энергияға 1,5-3 литр су жұмсалады, бұл саланың су тұтыну мөлшерін көрсетеді. Мұнай өңдеу, химия және металлургия сияқты салалар ең көп су тұтынатын секторларға жатады және олар сұр судың көлемін арттырады. Бұдан бөлек, судың өңделмей қоршаған ортаға төгілуі экожүйеге зиянды әсер етеді, ластану деңгейін жоғарылатады және табиғатқа қауіпті оқиғаларға әкелуі мүмкін.

15. Сала бойынша су ізі көрсеткіштері (2019-2022)

Деректерге сәйкес, ауыл шаруашылығы әлемдегі тұщы судың ең үлкен үлесін тұтынады, ал өнеркәсіп пен тұрмыстық секторлар су ресурстарына белгілі бір үлес қосады. Бұл суды үнемдеу мен тұрақты пайдалану саясатын ауыл шаруашылығы саласында бірінші кезекте қолға алу қажеттігін көрсетеді. Су ресурстарын тиімді басқару барлық сала үшін экологиялық тұрғыдан маңызды, бірақ ауыл шаруашылық секторында бұл әсіресе өзекті мәселе.

16. Қалдық сулар және сұр су ізінің қоршаған ортаны ластауы

Қазақстандағы ағын сулардың 60%-ы толық тазартылмай, табиғатқа қайта жіберіледі. Бұл жағдай өзен-көлдердің химиялық және биологиялық ластануына әкеліп, экологиялық дағдарыстың туындауына себеп болады. Су құрамында биік концентрациядағы ауыр металдар, органикалық қалдықтар және вирустар болуы мүмкін. Мұндай ластану судың экожүйесін бұзып, су жануарлары мен өсімдіктердің тіршілігіне қауіп төндіреді. Алматы мен Шымкент сияқты ірі өнеркәсіптік орталықтар мен қалалар – басты ластаушылардың бірі ретінде байқалады. Бұдан нәтиже шығарып, суды тазарту жүйелерін жетілдіру аса маңызды; бұл экологиялық тепе-теңдікті сақтау үшін қажетті шаралар қатарына кіреді. Ғалымдардың пікірінше, суды дұрыс тазартпау – су ресурстарының сарқылуына, халықтың денсаулығына және ауыл шаруашылығының өнімділігіне теріс ықпал етеді. Осылайша, бұл мәселені шешу экологиялық сананы арттыру мен техникалық жаңғыртуларды талап етеді.

17. Су ізін қалыптастыратын негізгі процестердің ағымы

Өнеркәсіптік және тұрмыстық суды пайдалану кезеңдеріндегі су айналымын қарастырған кезде, алдымен судың бастапқы көзінен алынуын байқаймыз. Бұл су технологиялық және тұрмыстық қажеттіліктерге жұмсалады, содан кейін өндірістік процестерде және тұрмыста ластағыштармен араласқан ағын сулар пайда болады. Ағын сулар арнайы тазарту жүйелерінен өтіп, кейде толық тазартылмауы мүмкін. Сонымен, ластанған су табиғатқа қайта жіберіліп, бұл экожүйеге зиян келтіреді. Суінің айналымындағы бұл кезеңдер Қазақстандағы су сапасын жақсарту мақсатында үнемі бақылауда болуы қажет. Су ізін қалыптастыратын процестерді терең түсіну арқылы, біз тиімді шығарындыларды бақылау және суды қайта өңдеу әдістерін енгізу мүмкіндігін арттырамыз. Су ресурстарының шектеулі табиғаты тұрмысы мен өндірісі қатар дамыған еліміз үшін бұл айрықша маңызды.

18. Жаһандық су саясаты және халықаралық тәжірибе

Әлемде су ресурстарын басқару бойынша су саясаты түрлі елдердің әлеуметтік-экономикалық жағдайына бейімделіп келеді. Біріккен Ұлттар Ұйымы ұсынған Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) арасында су және санитария мәселесі ерекше орын алады. Көптеген дамыған елдерде, мысалы, Германия мен Швецияда, экологиялық таза технологияларды енгізу арқылы суды тиімді пайдалану мен қайта өңдеу жоғары деңгейде жүзеге асырылады. Сол сияқты, Израиль су тапшылығынан шығу үшін тамшылатып суару технологиясын кеңінен қолдануда. Халықаралық тәжірибе көрсеткендей, су ресурстарын үнемдеу және ластанудың алдын алу үлкен экономикалық, экологиялық және әлеуметтік пайда әкеледі. Қазақстан бұл тәжірибелерді игеріп, қоршаған ортаны қорғау бағытында маңызды қадамдар жасауға тиіс.

19. Суды үнемдеу мен экологиялық ізді азайтудың практикалық жолдары

Күнделікті тұрмыста судың артық ағынын тоқтату және су үнемдейтін құрылғыларды қолдану арқылы су шығынын едәуір төмендетуге болады. Мысалы, су ағынын автоматты түрде тоқтататын крандар мен су үнемдейтін душтар қалыпты практикаға айналуы тиіс. Ауыл шаруашылығында тиімді тамшылатып суару жүйелерін қолдану су ресурстарын рационалды пайдалануға мүмкіндік береді, суарудың дәстүрлі әдістеріне қарағанда су шығыны азаяды. Өнеркәсіп саласында суды қайта өңдеу технологиялары кеңінен таралып, өндірістің экологиялық ізін азайтуға ықпал етеді. Әлеуметтік деңгейде, халықтың экологиялық сана-сезімін арттыру жұмыстары экологиялық ізді төмендетудің маңызды факторы болып табылады. Бұл бағыттағы ақпараттандыру және білім беру бағдарламалары болашақта су ресурстарын тиімді басқаруға негіз болады.

20. Қорытынды: Су және экологиялық іздің болашақтағы маңызы

Су мен экологиялық іздің тиімді басқарылуы тұрақты дамудың негізі болып табылады. Бұл тіршілік көзі саналатын судың ластануын азайтып, биоалуантүрлілікті сақтауға көмектеседі. Келешек ұрпаққа таза және мол табиғи ресурстарды жеткізу – бүгінгі қоғамның жауапкершілігі. Су ресурстарын сақтау арқылы экожүйенің тепе-теңдігі сақталады және экономикалық дамудың экологиялық шекаралары айқындалады. Осылайша, су және экологиялық із мәселелерінің шешімдері еліміздің тұрақты дамуы мен қоршаған ортаны қорғау саясатын нығайту міндетімен тығыз байланысты.

Дереккөздер

Mekonnen M.M., Hoekstra A.Y. The green, blue and grey water footprint of crops and derived crop products // Hydrology and Earth System Sciences, 2011

Water Footprint Network. Water Footprint Assessment Manual: Setting the Global Standard, 2023.

FAO. AQUASTAT database — FAO's global information system on water and agriculture, 2022.

UNESCO World Water Assessment Programme (WWAP). The United Nations World Water Development Report, 2022.

Gleick P.H. Water resources. In: Encyclopedia of Climate and Weather, 1996.

Абдрахманов, Б. И. Экология и охрана окружающей среды. Алматы: Казахский университет, 2017.

Григорьев, А. В. Водные ресурсы Казахстана и их рациональное использование. Алматы, 2019.

Тұрарбекова, Ж. С. Государственная политика в области охраны водных ресурсов. Астана: Экология и право, 2021.

United Nations. Sustainable Development Goals: Water and Sanitation. New York, 2015.

Smith, L. Water Management Strategies in Central Asia: Past, Present and Future. Central Asian Studies, 2020.