Текст выступления:

Экология және денсаулық
1. Экология және денсаулық: негізгі тақырыптар мен өзектілігі

Экологиялық факторлар мен адам денсаулығы арасындағы байланысты зерттеу қазіргі заман ғылымының өзекті мәселелерінің бірі болып табылады. Күнделікті өмірімізді қоршаған орта нашарлаған сайын, оның адам ағзасына тигізетін әсері күрделене түседі. Бұл баяндаманың мақсаты – экология мен денсаулықтың өзара байланысын ашып көрсету және елімізде және жаһанда орын алатын негізгі экологиялық мәселелерді талдау.

2. Экология және денсаулықтың тарихи мәні мен ғаламдық масштабы

Адамзат дамуы тарихында қоршаған орта факторларымен байланысты денсаулық мәселелері әрдайым маңызды болды. Өнеркәсіптік революциямен бірге экологиялық ластану күшейіп, бүгінгі таңда әлемде өлім-жітімнің төрттен бір бөлігі экологияға байланысты болып отыр. Мысалы, Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 2021 жылғы мәліметтері көрсеткендей, әлем халқының денсаулығына зиян келтіретін атмосфералық ластану факторлары миллиондаған адам өмірін қауіпті жағдайда қалдырады. Осы тұрғыдан экологияның адам денсаулығына әсері – жаһандық әрі стратегиялық мәселе.

3. Қоршаған ортаның адам денсаулығына әсері

Қоршаған ортаның үш негізгі компоненті — ауа, су және топырақ — біздің денсаулығымызға тікелей әсер етеді. Ауаның, су мен топырақтың ластануы тыныс алу жолдары және жүрек-қан тамырлары ауруларының көбеюіне себепші болады. Атап айтқанда, балалар мен қарттар сияқты осал топтар экологиялық қауіптерге ерекше сезімтал, олардың иммундық жүйесі әлсіздеу. Қалалық аймақтарда экологиялық факторлардың әсері айқын байқалады, оның ішінде индустриалды ластану, көлік түтетіні мен қалдықтардың жиі жиналуы – бұл мәселелердің қатерлі түрі.

4. Ауаның ластануы мен тыныс алу аурулары

Қалаларда өндірістік және көлік шығарындыларының нәтижесінде PM2.5 бөлшектері, азот және күкірт диоксиді деңгейі жоғарылайды. Мұндай олқылықтар астма, бронхит сынды тыныс алу ауруларының өршуіне әкеліп соғады, өкпе обырының пайда болу қаупін арттырады. Статистикаға қарағанда, Алматы және Астана қалаларында ауа сапасының нашарлауы айтарлықтай денсаулыққа қауіп төндіреді: тұрғындар бронхолардың ауруларына жиі шалдығады, бұл жағдай медициналық мекемелерге жүгінуін көбейтеді.

5. Қазақстандағы ірі қалалардағы ауаның ластану индексі (2022 ж.)

2022 жылы қыста Қазақстанның ірі қалаларында ауа сапасының нашарлауы айқын байқалды. Бұл кезеңде ауадағы зиянды заттардың концентрациясы ең жоғары деңгейге жетті, тұрғындардың денсаулығына айтарлықтай қауіп төндірді. Анализ нәтижелері қозғалыстың қарқындылығының, өндіріс көлемінің және климаттық факторлардың әсерімен ластанудың аймақтық ерекшеліктерін көрсетті. Бұл жағдай медициналық көмек пен алдын алу шараларын уақытылы ұйымдастыру қажеттігін айқын көрсетеді. Деректер – Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметтерінен алынды.

6. Судың ластануы және жұқпалы аурулардың қаупі

Өнеркәсіптік қалдықтардың және ауыр металдардың су көздерін ластауы – адам денсаулығына тікелей қауіп төндіретін фактор. Су арқылы таралатын инфекциялардың саны өсуде, бұл әсіресе ауылдық жерлерде байқалады. Мұндай жағдай ішек инфекциялары мен гепатиттің таралуын күшейтіп, халықтың өмір сүру сапасына теріс әсер етеді. Су сапасын жақсарту шаралары маңызды әрі шұғыл міндеттің бірі.

7. Тағам экологиясы және химиялық қоспалардың әсері

Пестицидтер мен нитраттар сияқты химиялық заттар ауыл шаруашылығы өнімдерінде қалады, олардың адам иммундық және эндокриндік жүйелеріне зиян әсері дәлелденген. Бұл заттар организмнің табиғи қорғаныс механизмдерін бұзып, түрлі аурулардың пайда болуына алып келеді. Осыған байланысты, органикалық және жергілікті өнімдерге деген сұраныстың артуы байқалады, олар зиянды заттардан сақтай отырып, адамның денсаулығын қорғауға бағытталған. Органикалық азық-түлік – экологиялық балама ретінде денсаулықты сақтауда үлкен рөл ойнайды.

8. Экологиялық факторлар мен аурулар арасындағы статистика

ҚР Денсаулық сақтау министрлігінің 2021 жылғы зерттеулері қоршаған ортаның адам денсаулығына тигізетін әсерін нақты көрсетті. Кестеде ауа, су және топырақ ластануының тұмау, тыныс алу аурулары, жүрек-қан тамырлары аурулары сияқты түрлі аурулармен байланысы көрсетілген. Балалар мен ересектердің денсаулығына экологиялық ластану әсері статистикалық тұрғыда көрініс тапты, бұл мәселені шешуге қоғам мен үкіметтің назарын аударуды талап етеді.

9. Климаттың өзгеруі және жаңа аурулардың пайда болуы

Климаттың жылынуы мен экологиялық өзгерістер жаңа жұқпалы және созылмалы аурулардың таралуына ықпал етеді. Мысалы, Қазақстанның кейбір өңірлерінде температураның жоғарылауы және жауын-шашынның өзгеруі Lyme ауруы, денге безгегі сынды тропикалық аурулардың пайда болуына жағдай жасайды. Бұл үрдіс қоғамдық денсаулық сақтау жүйелерін жаңа сынақтарға душар етеді және алдын-алу шараларын жетілдіруді қажет етеді.

10. Экология мен денсаулық арасындағы причиналық байланыс

Экология мен денсаулықтың байланысын патологиялық процестер тізбегі ретінде қарастырайық. Ластанған орта ауа мен су арқылы адам ағзасына зиянды заттар таратады. Бұл токсиндер тыныс алу және ас қорыту жүйелерінің зақымдануына әкеліп, иммунитеттің төмендеуіне себеп болады. Нәтижесінде созылмалы аурулар мен жұқпалы инфекциялар көбейеді. Осы процесс адам өмірінің сапасын айтарлықтай төмендетеді және денсаулық сақтау саласына үлкен жүктеме түсіреді.

11. Қалдықтардың жиналуы және жұқпалы аурулар

Тұрмыстық және өндірістік қалдықтардың қоршаған ортаға әсері қауіпті және жанама жолдар арқылы дамиды. Қоқыстың дұрыс өңделмеуі топырақ пен су ресурсын ластаумен қатар, осы жерде мекендейтін кеміргіштер мен масалардың көбеюіне септігін тигізеді. Олар лептоспироз, оба сияқты қауіпті жұқпалы аурулардың таралуын жылдамдатады. Мұндай векторлардың белсенділігі эпидемиялық жағдайлардың туындауына ықпал етеді, бұл әлеуметтік-экономикалық және медициналық тұрғыдан күрделі проблема.

12. Шу және электромагниттік ластану әсері

Қалалардағы үзіліссіз жоғары шу деңгейі адамның жүйке жүйесінің қызметін бұзады, ұйқының сапасын төмендетеді. Осының салдарынан эмоционалдық тұрақсыздық пен нервоздық жағдайлар жиілейді. Сонымен қатар, электромагниттік сәулелердің ұзақ мерзімді әсері бас аурулары мен созылмалы шаршаудың артуына себепші, бұл зерттеулер барысында қатерлі ісік дамуының да жоғарылау қаупі айтылуда. Бұл екі фактор да экологиялық ластанудың көзқарас кеңдігін және денсаулыққа ықпалын айқындайды.

13. Экологиялық апат аймақтары және халық денсаулығы

Қазақстандағы Арал теңізінің құрғауы және Семей ядролық полигонының әсерінен экологиялық апат аймақтары пайда болды. Бұл өңірлерде халық арасында қатерлі ісік және тұқым қуалайтын аурулар статистикалық түрде республикалық орташа мәннен екі-үш есе жоғары. Осындай апаттар аймақтық және жалпыұлттық денсаулық мәселелерін шешуде ерекше назар аударуды қажет етеді, себебі бұл аурулардың күрделілігі мен таралуы қоғамға үлкен зиян келтіреді.

14. Экологиялық апат аймақтарында аурушаңдық динамикасы (2000–2020)

2000 жылдан 2020 жылға дейінгі аралықта Семейде онкологиялық аурулардың күрт өсуі және Арал өңірінде туабіттік ақаулардың өсуі байқалды. Бұл оқиғалар экологиялық апаттардың халық денсаулығына тікелей әсерін көрсетеді. Деректер экологиялық факторларды бақылау мен алдын алу шараларын күшейтудің өзектілігін айқын дәлелдейді. Және де бұл тенденция республика көлемінде денсаулық сақтау саясатын жетілдіру қажеттігін көрсетеді.

15. Экобелсенділік және жастардың рөлі

Жастар экологиялық белсенділіктің жетекші күшіне айналып келеді. Олар әлеуметтік желілер мен қоғамдық қозғалыстар арқылы қоршаған ортаны қорғау мәселелерін қозғайды. Сонымен қатар, мектептер мен университеттерде экология сабақтарына басымдық беріліп, жас ұрпақтың экологиялық мәдениеті артып келеді. Бұл тренд елдің экологиясын жақсарту бағытында маңызды ресурс болып табылады.

16. Экологиялық білімнің денсаулыққа ықпалы

Экологиялық білім адам өмірінде маңызды рөл атқарады, ол тек табиғатқа ғана емес, сонымен бірге жеке денсаулыққа да әсер етеді. Күнделікті өмірде экологиялық қауіпсіздікке мән беру адамды зиянды әдеттерден сақтандырады, мысалы, зиянды заттарға тәуелділікті азайтуға немесе толықтай болдырмауға көмектеседі. Бұл білімнің болуы халық арасында эпидемиялық аурулардың таралуын төмендетеді, олай болса, сауықтыру мен алдын алу шараларының нәтижелілігі артады. Жоғары экологиялық мәдениеті бар мемлекеттерде бұл көрсеткіштер айқын байқалады, себебі олар тұрғындардың денсаулығын қорғауға баса назар аударады. Қоршаған ортаның жай-күйін білу адамды өз әрекеттері үшін жауапкершілікке жетелейді, бұл күрделі ауруларды емдеуге кететін қаржылық және медициналық ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік береді. Ақпараттандыру мен білім беру жұмыстары қоғамда экологиялық мәдениетті нығайтып, жалпы халықтың денсаулық деңгейін арттыруға ықпал етеді. Өйткені, экологиялық білім — бұл халықтың өмір сүру сапасын жақсартып, келешек ұрпаққа таза әрі қауіпсіз орта қалдырудың негізі.

17. Халықаралық тәжірибе: Жасыл қалалар және ЗОЖ

Әлемдік тәжірибе жасыл қалалар мен салауатты өмір салтын насихаттаудың маңызды ролін дәлелдейді. Мысалы, Данияның Копенгаген қаласы велосипед жүретін жолдардың кеңдігі арқасында экологиялық таза көлік құралдарын қолдануды ынталандырады, бұл ауа сапасын жақсартады және тұрғындардың жүрек-қан тамырлары ауруларының төмендеуіне әкеледі. Германияның Фрайбург қаласы экологиялық тұрғын үй кешендерін салып, энергия тиімділігін арттыру арқылы тұрғындарының денсаулығын қорғауға бағытталған жобаларды табысты іске асырды. Жапонияның Токио қаласы қоғамдық саябақтар мен жасыл аймақтарды көбейту арқылы стрессті азайтып, рухани денсаулыққа оң әсерін тигізуде. Осы елдердің тәжірибесі көрсеткендей, жасыл қалалар мен ЗОЖ ұстану халықтың денсаулығын жақсартып қана қоймай, экологиялық тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.

18. Алдын-алу шаралары және олардың ықпалы

Инфекциялық және созылмалы аурулардың алдын алу жолдары бойынша зерттеулер көрсеткендей, таза су мен гигиеналық шараларды сақтау ішек инфекцияларының алдын алуда аса маңызды рөл атқарады. Балалар өлімін азайтуға бағытталған бұл қадамдар әсіресе дамушы елдерде өз нәтижесін беруде. Сонымен қатар, дұрыс тамақтану жүрек-қан тамырлары аурулары мен диабеттің дамуын тежейді, бұл өз кезегінде денсаулық сақтау жүйесіне түсетін жүктемені азайтады. UNICEF пен ДДСҰ 2020 жылғы деректері негізінде, экологиялық және әлеуметтік факторларды ескеру арқылы аурулардың алдын алу тиімділігін арттыруға болады. Бұл көрсеткіштер бізге алдын алудың жолдарын қарқынды дамытып, қоғам денсаулығын сақтау маңызды екенін айқын көрсетеді.

19. Экологиялық таза өмір салтына көшу жолдары

Экологиялық таза өмір сүру үшін ең алдымен күнделікті көлік пайдалануды азайтып, қоғамдық көлікті қолдану қажет. Бұл ауаға шығаратын зиянды заттардың мөлшерін төмендетіп, демікпе мен жүрек аурулары сияқты созылмалы аурулардың алдын алады. Сонымен қатар, қалдықтарды дұрыс бөлектеп жинап, табиғи өнімдерді тұтыну биоәртүрлілікті сақтау және химиялық заттардың әсерін азайту арқылы адамдардың денсаулығын қорғайды. Бұл екі қадам ұзақ мерзімді перспективада қоғамдағы аурушаңдықты төмендетуге және экологиялық тепе-теңдікті сақтауға мүмкіндік береді. Осылайша адамдар өздерінің және қоршаған ортаның саулығына жауапкершілікпен қарап, өмір сапасын арттыра алады.

20. Экология мен денсаулықтың өмірлік маңызы

Экология мен денсаулықтың тығыз байланысы әр адамның өмірінде басты орын алуы тиіс. Табиғатты қорғау және дұрыс өмір салтын ұстану арқылы ғана халықтың денсаулығын сақтап, болашақ ұрпаққа таза және қауіпсіз әлем қалдыруға болады. Бұл міндет әрқайсымыздың қолымызда және жауапкершілігімізде. Сондықтан екологиялық түсініктілік пен денсаулықты нығайтатын іс-әрекеттер қоғамның тұрақты даму негізін қалыптастырады.

Дереккөздер

Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының отчеттары, 2021

Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрлігінің мәліметі, 2022

Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің статистикасы, 2021

Қазақстан Республикасы Ұлттық статистика бюросының деректері, 2020

Ғылыми журнал «Экологиялық медицина», мақалалар топтамасы, 2019–2023

UNICEF, ДДСҰ. Алдын алу шаралары және денсаулық статистикасы. 2020 жыл.

Күнанбаев, Қ. Экологиялық білім және денсаулық. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2018.

Peterson, C. Green Cities: Ecological Urbanism and Public Health. New York: Oxford University Press, 2019.