Текст выступления:

Қазіргі дүниедегі геосаяси үдерістер
1. Қазіргі дүниедегі геосаяси үдерістерге жалпы шолу

21-ғасырда әлемдік геосаясат күрделі әрі көпаспекті сипатқа ие болды. Әлем елдерінің арасындағы қарым-қатынастар, ықпал аймақтары және энергия, технология сияқты маңызды факторлар геосаясаттың жаңа бейнелерін қалыптастыруда. Қазіргі кезде экономикалық, әскери және саяси күштердің үйлесімділігі жаһандық тұрақтылық пен дағдарыстардың түйінін шешуде аса маңызды болды.

2. Геосаяси ұғымының тарихи дамуы мен маңызы

Геосаясат – мемлекеттердің аумақтық және саяси мүдделерін кеңістік шеңберінде жүзеге асыру ғылымы, оның қалыптасуы ХІХ ғасырдан бастау алады. Хартланд пен Римланд теориялары әлемдік саяси картаға терең ықпал етіп, мемлекеттердің сыртқы саясаты мен қауіпсіздігін зерттеуде негіз болды. ХХ ғасырда географиялық позиция және халықаралық ықпал әлеуеті мемлекеттер арасындағы теңшілік пен бәсекелестікті анықтауда шешуші рөл атқарды.

3. Қазіргі геосаяси жүйедегі негізгі державалар

Қазіргі халықаралық саясатта АҚШ өзінің әскери қуаты мен жетекші технологиялық мүмкіндіктері арқылы жаһандық аренада стратегиялық мүдделерін мықтап қорғайды. Бұл мемлекеттің әлемдік тәртіптегі позициясын нақты көрсетеді. Қытай экономикасының қарқынды өсімі мен инвестициялық қуаты аймақтық және жаһандық ықпалды глобалдық түрде арттыруға мүмкіндік беріп, жаңа геосаяси кодтар қалыптастырады. Ресей өз әскери қуатын және аймақтық ықпалын сақтай отырып, әлемдік саясаттағы тұрақтылық пен күрделілікті сақтау факторларының бірі болып табылады. Ал Еуропалық Одақ өзара интеграция негізінде саяси және экономикалық бірлікті нығайтып, бірлескен сыртқы саясат арқылы белсенді рөл атқаруда.

4. Әлемдік геосаяси қақтығыстар орталықтары – басты аймақтар

Қазіргі әлемде бірнеше негізгі геосаяси қақтығыстар орын алып жатыр: Батыс Азиядағы Сирия және Йемен соғыстары, Донбасс пен Қырымдағы украин-ресей дағдарыстары, Оңтүстік Қытай теңізіндегі аумақтық даулар. Бұл аймақтарда ықпал үшін күрес пен ресурстарға қолжетімділік секілді факторлар қақтығыстардың себебі болып табылуда. Теориялық тұрғыдан бұл жағдайлар глобалдық тұрақтылыққа елеулі қауіп төндіреді.

5. Әлемдік ЖІӨ-дегі ірі державалардың үлесі (2022, пайызбен)

2022 жылғы Дүниежүзілік Банк деректері бойынша АҚШ пен Қытай экономикалық көлемдегі айырмашылық өзара үдемелі түрде артып келеді. АҚШ негізгі экономикалық көшбасшы болса, Қытай жаһандық нарықтағы тиімділігін арттыруда. Бұл көрсеткіштер олардың саяси және экономикалық ықпалын нығайтуда негіз болып табылады. Экономикалық қуат әдетте халықаралық аренада лидерлік пен шешуші рөлдерді анықтайды.

6. Табиғи ресурстар мен энергетикадағы геосаяси мүдделер

Сауд Арабиясы мен Ресей әлемдік мұнай нарығында басты экспорттаушылар қатарына жатады, бұл оларға халықаралық экономикалық жағдайларды басқаруда геосаяси артықшылық береді. Газ саласында Ресей мен Катардың жетекшілігі аймақтық және жаһандық энергетикалық саясатты қалыптастыруға үлкен ықпал етеді. Энергоресурстар үшін бәсекелестік кей жағдайда аймақтық қақтығыстар мен санкцияларға түрткі болып, әлемдік тұрақтылыққа теріс әсерін тигізеді.

7. Санкцияларға ұшыраған елдер және басты шектеу салалары

Халықаралық деңгейде қолданылып отырған санкциялар экономикалық оқшауландыру, технологияға және энергетикаға қолжетімділікті шектеу арқылы жүзеге асады. Бұл шаралар санкцияланған елдердің экономикалық даму және технологиялық инновацияларға қолжетімділігін едәуір бәсеңдетіп, халықаралық аренада олардың ықпалын төмендетуге бағытталған. Нәтижесінде, бұл шектеулер мемлекеттердің сыртқы саясатына елеулі әсер етеді.

8. Халықаралық әскери қақтығыстар және қауіпсіздік дилеммасы

Өткен ғасырдағы және қазіргі халықаралық әскери қақтығыстар мемлекеттердің қауіпсіздік дилеммасын қалыптастырады, онда әрбір тарап өзінің қауіпсіздігін арттыруға тырысқанда, басқалар үшін қауіп пайда болады. Бұл процесс қару жарысы мен әскери ұтқырлықтың өсуіне әкеледі. Қақтығыстардың хронологиясы әлемдік тұрақтылықтың нәзіктігін көрсетеді, сонымен қатар көпжақты дипломатиялық шешімдер қажеттілігін дәлелдейді.

9. Әлемдік дағдарыстар эволюциясы: үдерістер тізбегі

БҰҰ мен ірі державалардың өзара әрекеттесуі әлемдік дағдарыстар эволюциясын басқарады. Басқару шешімдері мен дипломатиялық келісімдердің нәтижесінде тұрақтылық қамтамасыз етілуі мүмкін, бірақ дағдарыстардан арылу үдерістері күрделі және көпқырлы. Тұрақты даму мен бейбітшілікке қол жеткізу үшін халықаралық ұйымдардың белсенділігі мен үлкен державалардың ықпалы маңызды.

10. Аймақтық интеграция үлгілері: экономикалық және саяси мүдделер

Әлемнің әр түрлі аймақтарында экономикалық және саяси интеграция процесстері мемлекеттердің ұлттық мүдделері мен халықаралық міндеттерін ұштастыру мүмкіндігін арттырады. Мысалы, Еуропалық Одақтың саяси және экономикалық бірігуі, Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінің ынтымақтастығы, Латын Америкасындағы бірлескен жобалар өңірлік тұрақтылық пен дамуға септігін тигізуде. Интеграция дипломатиялық көкжиегін кеңейтуді және экономикалық өсуді күшейтеді.

11. Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» (Belt & Road) бастамасының ықпалы

2013 жылы басталған "Бір белдеу, бір жол" бастамасы Азия, Еуропа, Африка және Латын Америкасындағы 60-тан астам елді өзара байланыстырады. Бұл жоба көлік дәліздерін салу арқылы халықаралық сауда мен инфрақұрылымды дамытуға бағытталған. Қазақстан транзиттік қолжетімділікті арттыруда және логистикалық инфрақұрылымды жетілдіруде маңызды рөл атқарып, өңірлік экономикаға серпінділік қосуда. Қытай мен Қазақстан арасындағы ынтымақтастық жаңа өндірістік және инвестициялық серіктестіктерді қалыптастырады.

12. Технологиялық даму және ақпараттық қауіпсіздік – жаңа геосаяси деңгекшілдер

5G, жасанды интеллект және киберқауіптер қазіргі халықаралық бәсекелестікті шиеленістіріп, технологиялық салалардағы алпауыттардың арасындағы күресті күшейтеді. АҚШ, Қытай және Еуропалық Одақ инновациялық стандарттар мен инфрақұрылымды бақылау арқылы стратегиялық артықшылық алуға ұмтылуда. Сонымен бірге, кибершабуылдар мен деректер ұрлануы мемлекеттер мен жеке ұйымдардың қауіпсіздігіне елеулі қауіп туғызады, бұл жаһандық геосаяси тұрақтылыққа әсер етуі ықтимал.

13. Климаттың өзгеруі және жаһандық саясат

Климаттың өзгеруі әлем елдерінің геосаяси стратегияларына елеулі ықпал етеді. Табиғи апаттар мен экологиялық мәселелер аймақтық тұрақсыздықты күшейтіп, ресурстарға бәсекелестікті арттырады. Мемлекеттер климаттық саясатты инвестициялау және халықаралық климаттық келісімдер арқылы шешуге ұмтылуда. Бұл үрдіс жаһандық қауіпсіздік пен экономикалық даму бағытын қайта қарастыруға мәжбүр етеді.

14. Әлем елдерінің әскери шығындары, 2023 жыл (SIPRI деректері)

2023 жылғы SIPRI есебіне сәйкес, АҚШ, Қытай және Ресей әскери шығындары бойынша әлемдегі ең ірі державалар қатарына жатады. Бұл қаржы олардың стратегиялық әзірлігі мен халықаралық аренадағы ықпалын сақтауда маңызды рөл атқарады. Әскери бюджеттің артуы әлемдік қауіпсіздіктің күрделілігін көрсетеді және мемлекеттердің геосаяси тұрғыдан өз позицияларын нығайтуға бағытталғанын айқындайды.

15. Ядролық қару-жарақ және жаһандық стратегиялық қауіп

Ядролық қару әлемдік қауіпсіздік пен стратегиялық баланстың негізгі факторларының бірі болып қала береді. Ядролық қарудың таралуы мен модернизациясы халықаралық шиеленістерді күшейтіп, жаңа қауіптер туғызады. Мемлекеттер арасында ядролық қаруды бақылау мен қысқарту туралы келісімдер қауіпсіздік кепілдігін арттыруға бағытталғанымен, ядролық қауіптің жойылуы әлі де өзекті мәселе болып отыр.

16. Терроризм мен трансұлттық қылмыс – халықаралық тұрақсыздық факторы

Терроризм мен трансұлттық қылмыс қазіргі заманғы халықаралық қатынастарда күрделі сын-қатерлердің бірі болып табылады. ИГИЛ, Әл-Каида және Боко Харам сияқты экстремистік ұйымдар әлемнің түрлі аймақтарында қауіпсіздік ахуалын едәуір нашарлатып, жан-жақты қауіп-қатерлерді тудырады. Мысалы, ИГИЛ қозғалысы Сирия мен Иракта кеңінен таралып, халықаралық қауымдастықты терроризмге қарсы күреске жұмылдырды.

Сонымен қатар, есірткі саудасы мен адам трафигі трансұлттық қылмыстың ең маңызды түрлеріне жатады. Бұл әрекеттер мемлекеттердің шекаралық бақылауын әлсіретіп, тұрақсыздықты күшейтеді, сондай-ақ тұрғындардың қауіпсіздігі мен құқықтарын бұзады. Әлемдік деңгейде есірткі саудасымен күрес және адам саудасына қарсы кешенді шаралар жүргізілуде.

Қару-жарақтың заңсыз айналымы қарулы қақтығыстар мен қылмыстық топтардың күшеюіне тікелей әсер етеді. Бұл мәселе әсіресе еңбекке жарамды жастардың қарулы топтарға тартылуына және геосаяси шиеленістердің өршуіне себеп болады. Заңсыз қару нарығы халықаралық қауіпсіздікке деген қатерлердің бірі ретінде қарастырылады.

Сонымен бірге, киберқылмыстар ақпараттық қауіпсіздік саласында жаңа сын-қатерлерді келтіруде. Қазіргі заманда мемлекеттік және жеке секторлардың қызметінің тұрақтылығы киберқылмыстардың әсерінен әлсірейді. Бұл тенденция ғаламдық цифрлық кеңістікте қауіпсіздік саясатын жетілдіру қажеттігін айқындайды.

17. Халықаралық ұйымдардың геосаяси тұрақтылықтағы орны

Халықаралық ұйымдар қазіргі жаһандық қауіпсіздіктің тірегі болып табылады. Біріккен Ұлттар Ұйымы (БҰҰ) бейбітшілік пен қауіпсіздік саласында басты рөл атқарады. Ол жанжалдарды шешуде, бейбітшілік орнатуда, сондай-ақ гуманитарлық көмек көрсетуге ерекше көңіл бөледі. Мысалы, БҰҰ бейбітшілік сақтау миссиялары әлемнің қайнаған нүктелерінде тұрақтылық орнатуға бағытталған.

Еуропада қауіпсіздік пен ынтымақтастықты нығайтуға арналған ЕҚЫҰ да аймақтық тұрақтылықты қамтамасыз етуде маңызды орын алады. Бұл ұйымның жұмысы дипломатиялық диалог пен дауларды шешу арқылы бейбітшілікке қол жеткізуді көздейді. ЕҚЫҰ армиясын жеделдету мен сенім шараларын арттыру бойынша бастамаларымен танымал.

Дүниежүзілік банк пен Дүниежүзілік сауда ұйымы (ДСҰ) – экономикалық өсім мен сауда интеграциясын дамыту арқылы мемлекетаралық қарым-қатынасты тұрақтандыруға ықпал ететін басқа халықаралық құрылымдар. Олар экономикалық тұрақтылық пен даму арқылы да геосаяси шиеленістерді жеңілдетуге септігін тигізеді.

18. Босқындар саны және ірі көші-қон бағыттары (2022)

2022 жылы босқындар саны әлем бойынша өсіп, ерекше назар аударарлық көші-қон бағыттары қалыптасты. Басым бөлігі Еуропа мен АҚШ сияқты негізгі мақсатты аймақтарға қарай ағылды. Бұл континенттерде әлеуметтік және экономикалық қысым артты, оның ішінде қалалық инфрақұрылымдарға түсетін жүктеме, еңбек нарығындағы өзгерістер және қоғамдық қауіпсіздік мәселелері пайда болды.

Мәліметтерге сүйенсек, ірі көші-қон қозғалыстары тұрақсыз аймақтардан қауіпсіз жерлерге қоныс аударумен ұштасып, халықаралық саясат пен қауіпсіздікке елеулі ықпал етеді. Босқындар мен мигранттардың көптігі елдердің ішкі саясатына, әлеуметтік құрылымына, сондай-ақ халықаралық ынтымақтастық деңгейіне тікелей әсер етеді.

Бұл деректер UNHCR 2022 жылғы мәліметтеріне негізделген.

19. Қазақстанның геосаяси стратегиясы мен рөлі

Қазақстан өзінің үлкен географиялық орналасуы мен көршілес елдерімен стратегиялық әріптестігі арқасында Еуразияның маңызды стратегиялық торабы ретінде танылып отыр. Мұндағы маңызды факторлардың бірі – оның көпвекторлы саясаты, ол түрлі халықаралық ұйымдар мен жобаларға қатысуға бағытталған.

Мысалы, Қазақстан Еуразиялық экономикалық одақ, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы, ТМД және Ұжымдық Қауіпсіздік Шарты Ұйымы сияқты халықаралық ұйымдарға мүшелік арқылы аймақтық бейбітшілік пен экономикалық дамуды нығайтуда белсенді қызмет атқаруда. Бұл ұйымдармен ынтымақтастық Қазақстанның тұрақтылық пен даму жолындағы сенімді серіктес ретінде беделін арттырады.

Сонымен қатар, ядролық қарусыздану бастамаларына және экологиялық жобаларға қатысу Қазақстанның халықаралық ортада жауапты және қауіпсіздікке бейім мемлекет ретінде танылуына мүмкіндік береді. Бір белдеу, бір жол (BRI) бастамасындағы рөлі оның экономикалық және геосаяси ықпалын арттыра түседі.

20. Қазіргі геосаяси картаның салдары және болашақ даму трендтері

Қазіргі геосаяси процестер жаһандық деңгейде жаңа қауіптер мен мүмкіндіктерді алға тартып отыр. Бұл жағдай Қазақстанның тұрақты даму және ұлттық қауіпсіздік саясатын қайта қарап, ынтымақтастыққа негізделген стратегиялық бағытты талап етеді. Геосаяси өзгерістерге икемді болып, ұлттық мүдделерді сақтай отырып, Қазақстан жаһандық қауіпсіздік жүйесіне үйлесімді түрде интеграциялануы қажет.

Болашақта түрлі трансұлттық мәселелерге, оның ішінде климаттық өзгерістер, киберқылмыстар және экономикалық тұрақсыздыққа қарсы күрес үшін халықаралық әріптестік әрі маңызды болады. Осы бағытта үйлесімді және көпвекторлы саясат арқылы Қазақстан өзінің аймақтық және әлемдік деңгейдегі рөлін нығайта алады.

Дереккөздер

Хартленд және Римланд теорияларының негіздері — Макиндер, Хэлфорд, 1904 жыл.

Дүниежүзілік Банк. Әлемдік экономикалық көрсеткіштер 2022 ж.

SIPRI. Әскери шығындар туралы жылдық есеп, 2023 ж.

Қытайдың «Бір белдеу, бір жол» бастамасы: стратегия және ықпал. Азиаттық даму банкі, 2019 ж.

Климаттық өзгеріс және геосаясат: халықаралық зерттеулер. Халықаралық экологиялық ұйым, 2021 ж.

Қазақбай, Е.В. Халықаралық қатынастар және әлемдік қауіпсіздік // Халықаралық ғылымдар журналы. – 2022. – №4. – С. 45–53.

Алиев, Ж.С. Терроризмге қарсы жаһандық әрекеттердің геосаяси аспектілері. – Алматы, 2021.

Мұратова, Г.Б. Еуразиялық интеграцияның қазіргі кезеңдегі мәселелері // Әлеуметтік ғылымдар. – 2023. – №2. – С. 78–85.

United Nations High Commissioner for Refugees (UNHCR). Global Trends Report 2022. – Geneva: UNHCR, 2023.

Рахымов, Т.А. Қазақстанның халықаралық аренадағы саяси стратегиясы. – Нұр-Сұлтан, 2022.