Текст выступления:

Тұрақты дамуға көшу
1. Тұрақты дамуға көшу: негізгі бағыттар мен өзектілік

Қазіргі таңда тұрақты даму ұғымы әлемдік қоғамдастықтың басты назарында. Экономика, экология және әлеуметтік әділеттілік салаларын қамти отырып, бұл бағыт біздің өмір сүру сапамызды жоғарылатып, болашақ ұрпаққа таза әрі қауіпсіз орта қалдыруға мүмкіндік береді. Тұрақты даму концепциясының маңыздылығы – табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану мен әлеуметтік тепе-теңдікті қамтамасыз етудегі теңдестірілген тәсілде жатыр.

2. Тұрақты дамудың тарихи негіздері мен жаһандық маңызы

XX ғасырдың индустрияландыру кезеңі адамзат үшін үлкен жетістіктер әкелсе де, қоршаған ортаға елеулі зиян тигізді. Осы кезеңде экологиялық проблемалар күрделене түсе бастады. 1987 жылы Брундтланд комиссиясы тұрақты даму ұғымын алғаш рет анықтап, оны "қазіргі ұрпақтың қажеттіліктерін қамтамасыз ете отырып, болашақ ұрпақтарының қажеттіліктерін шектеусіз қанағаттандыру" ретінде сипаттады. Біріккен Ұлттар Ұйымының бастамасымен қол қойылған жаһандық ынтымақтастық бұл идеяны әлемдік деңгейде таратуға мүмкіндік берді.

3. Тұрақты дамудың анықтамасы және қағидалары

Тұрақты даму – бұл қазіргі экономика мен қоғам қажеттіліктерін ескере отырып, табиғи ресурстарды барынша тиімді пайдалану және болашақ ұрпақтың құқықтарын құрметтеу. Оның ең басты үш қағидасы бар: экономикалық тиімділік, яғни ресурстар дұрыс жұмсалуы; экологиялық тұрақтылық, табиғаттың қорғалуына кепілдік беру; және әлеуметтік әділеттілік, адамдар арасындағы тең мүмкіндіктерді қамтамасыз ету. Шикізатқа шамадан тыс тәуелділіктен аулақ болу және ұзақ мерзімді табысты мақсаттау – тұрақты дамудың ең маңызды ерекшеліктерінің бірі.

4. Тұрақты дамудың үш тірегі: қоғам, экономика, экология

Тұрақты дамудың табысты болуы үшін үш негізгі сала – қоғам, экономика және экология – үйлесімді дамуы тиіс. Қоғамдық аспектілер адамдардың өмір сүру сапасын жақсарту мен тең мүмкіндіктерді қамтамасыз етуді көздейді. Экономикалық тірек тиімді өндіріс пен инновацияларды, жаңа технологияларды қолдануды қамтиды. Экологиялық компонент – табиғи ресурстарды сақтау мен биологиялық әртүрлілікті қорғау. Осы үш бағыттың интеграцияланған жұмысы жер шарындағы тұрақтылық пен өркендеудің негізін құрайды.

5. БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ)

Біріккен Ұлттар Ұйымы 2015 жылы 17 тұрақты даму мақсатын бекітті, олардың ішіндегі басты бағыттар – кедейшілік пен аштықты жою. Әлемнің көптеген елдері үшін бұл әлеуметтік мәселелер әлі де өзекті болып отыр. ТДМ сапалы білім беру мен таза суға қолжетімділікті арттыруға, халықтың әл-ауқатын ұлғайтуға бағытталған. Экономиканы экологиялық тұрғыдан таза энергия көздерімен қамтамасыз ету маңызды, бұл бағытта инновация мен индустрияны жаңғырту жұмыстары жүруде. Гендерлік теңдік пен климаттың өзгеруіне қарсы күрес те тұрақты дамудың негізгі әлеуметтік және экологиялық аспектілерінің қатарында.

6. Тұрақты даму көрсеткіштері (2021–2022 жылдар бойынша)

Кестеде Қазақстан Республикасының 2021-2022 жылдар аралығындағы тұрақты даму индикаторлары берілген. Бұл деректер экономика, экология, және әлеуметтік саладағы оң динамиканы көрсетеді. Мәселен, экологиялық таза технологияларды енгізу, кедейшілік деңгейінің төмендеуі және экономиканың әртараптандырылуы сияқты аспектілер бойынша прогресс байқалады. Осындай нақты статистикалық мәліметтер негізінде еліміздің тұрақты даму бойынша стратегиялық жоспарлары әзірленеді және іске асырылады.

7. Қазақстандағы қоршаған ортаның ластану мысалдары

Қазақстанның ірі өндірістік орталықтары және қарқынды ауыл шаруашылығы салалары экологияға айтарлықтай қысым түсіруде. Мысалы, Арыс және Теміртау қалаларының ауадағы зиянды газдар деңгейі қатаң бақылауды қажет етеді. Су ресурстарының ластануы да өзекті мәселе – Каспий теңізінің жағалауындағы өндірістік қалдықтар экожүйеге кері әсер етеді. Бұдан басқа, қалдықтарды дұрыс тастамау және қалалық инфрақұрылымның жетіспеушілігі табиғи ортаның деградациясын күшейтеді. Бұл факторлар экологияны қорғау мен қалпына келтіру шараларын шұғыл қажет ететінін дәлелдейді.

8. Қазақстандағы көмірқышқыл газының шығарындылары (2000–2022)

Қазақстанның өнеркәсіп және көлік секторларындағы белсенділік көмірқышқыл газының эмиссиясын тұрақты өсіріп отыр. 2000 жылдан бастап 2022 жылға дейінгі кезеңде шығарындылардың өсімі байқалды, бұл индустриалдық даму мен автокөлік санының артуынан туындайды. Қазіргі экологиялық саясат бойынша жаңартылатын энергия көздерін дамыту маңызды міндет болып табылады. Эксперттердің пікірінше, егер жаңартылатын энергияға барынша көңіл бөлінсе, онда климаттың өзгеру қауіпі төмендейді.

9. Энергетика саласының тұрақты дамудағы рөлі

Қазақстанның энергетикасы негізінен мұнай, газ, көмір және ядролық энергияға сүйенеді, бұл тұрғыда шығарындылардың өсуі байқалады. 2022 жылы жаңартылатын энергия көздерінің үлесі небәрі 3,7%-ды құрады, бұл салада әлі де даму мүмкіндіктері мол екендігін көрсетеді. Мемлекет 2030 жылға дейін жасыл энергия үлесін 15%-ға көтеруді жоспарлап отыр, бұл экологиялық жағдайдың жақсаруына және парниктік газ шығарындыларының төмендеуіне оң ықпал етеді.

10. Ауыл шаруашылығы мен ресурстарды ұқыпты пайдалану

Ауыл шаруашылығында тұрақты даму идеяларын енгізу – топырақ пен су ресурстарын ұтымды пайдалану арқылы өнімділікті арттыруға бағытталған. Мысалы, органикалық тыңайтқыштарды қолдану, суару жүйелерін оңтайландыру және жердің деградациясын болдырмау шаралары тиімді нәтиже беруде. Сондай-ақ, агроөнеркәсіптік кешенді дамыту экономикаға қосымша табыс түсіріп, ауылдық жерлердегі тұрмыс деңгейін көтереді, бұл әлеуметтік тұрақтылыққа әкеледі.

11. Әлеуметтік аспект: халықтың әл-ауқаты мен тең мүмкіндіктер

Сапалы білім мен денсаулық сақтау саласына тең қолжетімділік – тұрақты дамудың аса маңызды шарты. Жастардың дамуына бағытталған бағдарламалар және гендерлік теңдікке арналған реформалар қоғамның әлеуметтік негізін нығайтады. Мысалы, Ұлттық бірыңғай тестілеу жүйесі арқылы жоғары білім алу мүмкіндігінің кеңеюі әлеуметтік өзгерістердің айқын белгісі. Әлеуметтік қолдау шараларының нәтижесінде кедейшілік деңгейі 2022 жылы 5,2% деңгейінде төмендігін сақтап отыр, бұл халықтың әл-ауқатын жақсартуға жақсы көрсеткіш.

12. Білім беру мен тұрақты даму саласындағы жаңалықтар

Қазақстан білім беру жүйесінде тұрақты даму тақырыбын енгізу қарқынды жүруде. Мектептер мен жоғары оқу орындарында экология және тұрақты даму пәндері оқытылып, студенттер мен оқушылар арасында экологиялық сананы арттыруға мән берілуде. Сонымен қатар, цифрлық технологияларды пайдалану арқылы білім беру сапасы жақсарып, оқыту әдістері жаңартылды. Бұл бағыттағы жаңалықтар қоғамның тұрақты дамуына қатысатын жаңа буынды даярлауда үлкен маңызға ие.

13. Тұрақты даму стратегиясын кезең-кезеңімен жүзеге асыру

Тұрақты даму стратегиясын тиімді іске асыру үшін алдымен ұлттық және жергілікті деңгейде нақты жоспарлар әзірленеді. Соңынан ресурстар бөлініп, жобаларды іске асыру қолға алынады. Одан кейін орындалған жұмыстар бақылауға алынып, қажет болған жағдайда түзетулер енгізіледі. Бұл үдеріс кезең-кезеңімен, жүйелі түрде жүргізілуі тиіс, себебі тұрақты даму – біржолғы емес, үздіксіз процесс. Ұлттық стратегиялардың үйлесімділігі мен қоғамның қолдауы табыстың кілті болып табылады.

14. Қазақстанның ұлттық тұрақты даму стратегиялары

«Қазақстан-2050» саясаты еліміздің дамуын ұзақ мерзімге жоспарлап, тұрақты дамудың негізін қалыптастырады. Сонымен қатар, «Жасыл экономикаға көшу» тұжырымдамасы ұлттық экономиканы экологиялық тұрғыдан қауіпсіз етеді және орнықты өсуді қамтамасыз етеді. 2025 жылға дейінгі даму стратегиясында білім беру, цифрландыру және қоршаған ортаны қорғау маңызды басымдық ретінде қарастырылған, бұл еліміздің даму бағыты мен тұрақтылыққа ұмтылысын айқын көрсетеді.

15. «Жасыл экономика» көрсеткіштері: даму динамикасы

Қазақстанда экологиялық білім беру, энергия үнемдеу, және қалдықтарды қайта өңдеу салаларында нақты ілгерілеу бар. Министрліктің деректеріне сәйкес, экологиялық білім беру жобаларының саны біртіндеп өсуде, энергия үнемдеу іс-шаралары кеңінен енгізілуде, және қалдықтарды қайталау деңгейі артты. Бұл динамика жасыл экономиканың дамуының негізгі ақтаңдақтарын жоюға, экологиялық тұрақтылықты арттыруға ықпал етеді.

16. Іскерлік және инновациялар: «Жасыл» технологияның рөлі

Қазіргі таңда жаңартылатын энергия көздері мен экологиялық технологиялар бизнестің және инновацияның қарқынды дамуының маңызды бағытына айналды. Стартаптар осы саланы басшылыққа ала отырып, табиғатқа зиянды әсерді азайту бағытындағы идеялары мен өнімдерін жетілдіруде. Мысалы, 2017 жылы Астана ЭКСПО-ның халықаралық көрмесінде 105 нақты «жасыл» инновациялық жоба іске қосылып, олар еліміздің экологиясын жақсартуға үлес қосты. Бұл жобалардың арасында күн және жел энергетикасы саласындағы бастамалар ерекше маңызды, себебі олар Қазақстанның дәстүрлі энергия көздерінен жасыл энергетикаға көшуін қамтамасыз етіп, тұрақты дамуды қолдайды. Сонымен қатар, ақылды инфрақұрылым мен су үнемдеу технологиялары өндіріс пен тұтыну процестерін тиімді басқаруға мүмкіндік беріп, экологиялық таза және экономикалық тиімді шешімдерді қалыптастыруда.

17. Қоғамдық бастамалар мен жастардың экологияға енгізген жаңалықтары

Қоғамдық белсенділік пен жастар арасындағы экологиялық сана экожүйені қорғаудың басты қозғаушы күшіне айналуда. Әр түрлі қоғамдық бағыттағы жобалар жас ұрпақтың өз елі мен планетамызға деген жауапкершілігін арттыруда. Мысалы, экологиялық клубтар мен жастар ұйымдары табиғатты сақтау бойынша волонтерлік шараларды ұйымдастырып, қалаларды көгалдандыруға, су қоймаларын тазартуға үн қатып отыр. Бұл бастамалар қоғамның барлық деңгейінде экологиялық мәдениетті нығайтуға септігін тигізіп, аймақтық экологиялық саясат қалыптастыруда маңызды орын алады. Жастардың шығармашылық энергиясы мен инновациялық көзқарастары «жасыл» идеялардың кең тарауына және іске асырылуына өз үлесін қосуда.

18. Қаржыландыру және халықаралық қолдау

Қазақстанның тұрақты даму жобалары қаржылық қолдаудың арқасында алға басуда. 2010 жылдан 2023 жылға дейінгі аралықта Дүниежүзілік банк пен Біріккен Ұлттар Ұйымының даму бағдарламасынан 1,5 миллиард доллардан астам қаржыландыру табылды. Бұл қаражат экологиялық инфрақұрылымды дамытуға, «жасыл» технологияларды енгізуге және экологиялық жобалардың орындалуына бағытталды. Халықаралық гранттар қазақстандық «жасыл» жобалардың қарқынды ілгерілеуін қамтамасыз етеді және экологиялық қауіпсіздік деңгейін жоғарылатуға жағдай жасайды. Сонымен қатар, Қазақстан Ғаламдық экологиялық қордан «Recipient Country» мәртебесін алып, тұрақты даму бастамаларын қолдауда әлемдік деңгейде табысты позициясын көрсетті.

19. Тұрақты даму жолындағы кедергілер мен сын-қатерлер

Қазақстанның тұрақты дамуына қол жеткізу жолында бірқатар қиындықтар бар екені аян. Атап айтқанда, су ресурстарының тапшылығы – еліміздің дамуын тежейтін негізгі мәселелердің бірі болып отыр, жылына орташа есеппен 100 км³ су пайдаланылады. Су тапшылығы ауыл шаруашылығы мен индустрияға кері әсерін тигізіп, экологиялық тепе-теңдікті бұзады. Сонымен қатар, ірі қалалардағы ауа ластануы шекті мәндерден асып, бұл денсаулыққа және қоршаған ортаға зиян келтіруде. Осы проблемалар шикізатқа тәуелділік пен басқарудың әлсіздігімен ушығып, экологиялық тұрақтылықты қамтамасыз етуді күрделендіреді. Мұндай сын-қатерлерді шешу үшін кешенді мемлекеттік және қоғамдық шаралар қажет.

20. Тұрақты даму – келешектің кепілі

Қазақстан және бүкіл әлемнің тұрақты дамуы – табиғи, экономикалық және әлеуметтік ресурстардың үйлесімді пайдалануымен мүмкін болады. Бұл үдерістің өзегіне ғылым мен инновацияларды енгізу арқылы ғана қол жеткізуге болады. Сондай-ақ, қоғамның белсенділігі мен жауапкершілігі кезеңнің талабы болып тұр. Тек осы бағытта бірігіп жұмыс істеу арқылы келешек ұрпаққа таза экологиясы, дамыған экономикасы және әлеуметтік тұрақтылығы мықты елді қалдыра аламыз.

Дереккөздер

Р.Ұ. Жұмабаев. Экологиялық қауіпсіздік негіздері. – Алматы, 2021.

БҰҰ. Тұрақты даму мақсаттары. Ресми басылым, 2015.

Қазақстан Республикасының Ұлттық статистика бюросы. Экологиялық және экономикалық көрсеткіштер, 2022.

Қазақстан Экологиялық агенттігі. Жылдық экологиялық мониторинг есептері, 2023.

ҚР Энергетика министрлігі. Жасыл экономикаға көшу туралы есеп, 2023.

Қазақстан Республикасының Экологиялық Кодексі. – Астана: Экология министрлігі, 2019.

Астанада өткен Expo-2017 халықаралық көрмесі. – ҚР Үкіметінің ресми сайты, 2017.

Дүниежүзілік банк және БҰҰ даму бағдарламасы. Қазақстандағы экологиялық жобаларды қаржыландыру туралы есеп, 2023.

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің Экология кафедрасы. "Тұрақты даму негіздері" оқу құралы, Алматы, 2021.

Қазақстандағы су ресурстары және экологиялық проблемалар. – Қазақ гидрология институтының ғылыми мақалалары, 2022.