Текст выступления:

Күй тартыс
1. Күй тартыс деген не?

Күй тартыс – қазақтың музыкалық өнеріндегі ерекше дәстүр. Бұл домбырашылар арасындағы өнер жарысы, онда күй шеберлігі мен сезімталдық көрініс табады. Әр күйші өзінің домбырасында ерекше үн шығарып, тыңдаушыларды терең әуенмен баурайды.

2. Күй тартыстың тамыры

Күй тартыс қазақ халқының мәңгілік дәстүрінен бастау алады. Ұрпақтан ұрпаққа мұра болып өткен бұл өнер түрі көбінесе мейрамдар мен той-жиындарда орындалады. Бұл ұлттық рухты сақтап, жас буынды өнерге баулитын маңызды өнерлік шара.

3. Домбыра – күй тартыстың басты аспабы

Домбыра – екі шекті қазақ ұлтының ұлттық музыкалық аспабы. Күй тартыста барлық өнерпаздар осы аспапта шеберлікпен өнер көрсетеді. Домбыраның әуені әр күйдің мағынасын ашады, күйшінің ерекше үн шығара білуі сайыстың қызығын арттырады.

4. Күйшілер – өнер сайысының кейіпкерлері

Күйшілер өнер жарысының басты жұлдыздары. Олар домбыраны шебер меңгеріп, өз өнерін ерекше көрсетеді. Қарсыластардың әуеніне жылдам әрі тапқыр жауап беру - бұл сайыстың айрықша ерекшелігі.

5. Күй тартыстың негізгі ережелері
Әр қатысушы кезекпен күй тартып, орындаушылық шеберлігін паш етеді. Әділдік осы жүйеге негізделеді.
Қарсыластың әуеніне тапқыр жауап беру және жаңа әуен қосу талап етіледі. Бұл тұрғыда өнерге шексіздік қосылады.
6. Қатысушылардың киімі

Күй тартысқа қатысушылар шапан, тақия, камзол секілді ұлттық киімдер киеді. Бұл киімдер дәстүріміздің ажырамас бөлігі ретінде сайыстың сәнін арттырады. Белбеулер мен әшекейлер сайысқа ерекше маңыз боп келеді.

7. Күй тартыста қолданылатын қызықты тәсілдер

Күйшілер әуенді түрлі қимылдар, ерекше тәсілдер арқылы әдемілендіреді. Олар тыңдаушылардың көңілін бауырлайды. Жылдамдық пен әуеннің әсемдігі сайыстың шапағатын арттырса, домбыраның үнділігі ерекше әсер қалдырады.

8. Күй тартыстағы көңілді сәттер

Күй тартыста әрқашан тамаша сәттер көп болады. Мысалы, өнерпаздар арасындағы күлкілі диалогтар, тыңдаушылардың бірлескен қол соғуы, және күтпеген импровизациялар сайысқа ерекше достық пен көңіл-күй береді.

9. Құрманғазы – күй тартыстың үлгісі
Құрманғазы күйімен әлемге танылған, оның орындаушылық шеберлігі көптеген күйшілер үшін шабыт көзі болды. Ол «Сарыарқа» күйімен тұлға болып, ұлттық өнердің алтын қазынасына айналды.
Оның шығармалары қарсыластарды тәнті етіп, ұлттық сарын мен рухты терең жеткізеді. Бұл өнердің классикалық үлгісі ретінде бағаланады.
10. Тәттімбет пен күй тартыс

Тәттімбет орындау мәнерінде нәзіктік пен сезімталдықты көрсеткен. Оның қолынан шыққан әуендер тыңдаушылардың жүрегін баурап, ерекше әсер қалдырады. Күй тартыста оның сұлу әуендері ерекше көзге түседі.

11. Күй тартыстың сахнадағы түрі

Сахнада күй тартысы ерекше көрініске ие болады. Өнерпаздардың қозғалыстары мен экспрессиясы, қолданылатын дәстүрлі киімдер мен театр элементтері көрерменді баурайды. Сонымен қатар, шытырман оқиғалар мен күтпеген шығармашылық импровизациялар – сайыстың ажырамас бөлігі.

12. Күй тартыстың достыққа әсері

Күй тартыс домбырашылар арасында терең достық пен сыйластықты қалыптастырады. Олар бәсекелес бола тұра, бір-бірінің өнеріне құрметпен қарайды. Жарыс соңында көптеген өнерпаздар өмір бойы жалғасатын достық байланысын орнатады.

13. Мектепте күй тартыстың орны

Музыка сабақтарында балалар күй тартыстың негіздерін үйренеді. Олар бір-бірімен күйлерді орындап жарыса отырып, ұлттық мәдениетті терең түсінеді. Мұғалімдердің жетекшілігімен балалардың өнерге деген махаббаты артып, шығармашылығы дамиды.

14. Күй тартыс арқылы үйренетін нәрселер

Күй тартыста балалар өз ойын еркін жеткізіп, музыкалық шығармашылығының жаңалығын ашады. Бұл олардың тапқырлығы мен шығармашылық қабілетін арттырады. Сонымен қатар, олар топтық рух пен ынтымақтастықты үйренеді, қарсыласты құрметтеуді меңгереді.

15. Күй тартыстың халық аузындағы аңыздары

Күй тартысқа байланысты аңыздар мен ертегілер халық арасында кең таралған. Мысалы, домбыра шеберінің бір сәтте керемет күй шығарып, қарсыластарын таңғалдырғаны туралы әңгімелер. Бұлар өнердің қадірін арттырып, дәстүрдің ұлықтауына себеп болады.

16. Ұзақ күй тартыстар

Күй өнері – киелі мұра мен көңіл күйдің айнасы. Кейбір күй тартыстар бірнеше сағат бойы жалғасып, күйшілердің асқан шеберлігін паш етеді. Бұндай ұзақ өнер жарыстары тыңдаушы жүрегін терең толқытып, күйдің әрбір нотасы арқылы халықтың рухын көтереді. Ұзақ күй тарту кезінде домбырашылардың шыдамдылығы мен шығармашылығы ерекше байқалады. Олар домбыраның құлағында керемет әуендерді жіп жалғап, ел есінде ұзақ сақталатын өнер жарыстарын ұйымдастырады. Бұл дәрежеге жету – талмай еңбек ету мен үлкен талпыныстың жемісі.

17. Фестивальдер және жаңа есімдер

Қазіргі таңда күй тартыстар кеңінен музыкалық фестивальдердің басты құрамдас бөлігіне айналды. Осындай шаралар арқылы ұлттық өнердің дәстүрлері дәріптеліп, көптеген адамдарды біріктіреді. Музыкалық фестиваль – бұл өнер сүйер қауымның бас қосып, мәдени әуендермен рухани сусындауының алаңы.

Жас домбырашылар да осы фестивальдерде өздерін көрсете алады. Олар өз таланттарын паш етіп, халық алдында жаңа есімдер ретінде танылады. Ізгіленген дарындарды арнайы диплом мен марапаттармен құрметтеу болашақта өнердің өрлеуіне үлес қосады, жас энергетиканы шыңдайды.

18. Күй тартыстың болашаққа әсері

Біріншіден, күй тартыс жас ұрпаққа қазақтың бай музыкалық мәдениетін жеткізеді. Бұл дәстүр ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, ұлттық өнердің мәңгілік мұра болуын қамтамасыз етеді. Әрбір күйшінің ойы мен сезімін тыңдарманға жеткізу арқылы қазақтың тарихы мен салт-дәстүрі жаңғырады.

Екіншіден, жас домбырашыларды арнайы дайындау арқылы мәдени мұра сақталып қана қоймай, әрі дамиды. Мектептер мен өнер үйірмелері осы бағытта жұмыс істеп, ұлттық мұраның қалтқысыз күзетшілері мен жаңа буын өкілдерін тәрбиелейді.

19. Күй тартыстың көңілді, жарқын тұстары

Күй тартыстар өзінің құлаққа жағымды әуенімен ғана емес, күлкі мен қуаныш сыйлайтын тұстарымен де танымал. Мысалы, бір жарыста жас күйшінің күйлерін тыңдауға келген кішкентай баланың домбыраға қызығушылығы мен ырғақты қол әрекеттері қатысушылардың жүрегін жылытып, мерекелік атмосфера жасады. Басқа бір кезекті жарыс кезінде қарт күйшінің домбырасынан шығатын әуен толассыз күлкі мен қуаныш әкелді, себебі ол әр күйдің арасында халықтың әртүрлі көңіл-күйлерін шебер жеткізе білді. Мұндай сәттер күй өнерінің өміршеңдігін дәлелдеп қана қоймай, тыңдармандар арасында достық пен ынтымақтастық атмосферасын арттырады.

20. Күй тартыстың музыка мен мәдениеттегі рөлі

Қазақтың күй тартысы – рухани байлық пен мәдени мұраны жеткізудің ең маңызды өнер түрі. Бұл өнер халық арасындағы достық пен түсіністікті нығайтып, жас ұрпаққа ұлттық мәдениеттің мәнін түсінуге көмектеседі. Күй өнерінің арқасында қарайтын болсақ, қазақ халқының тарихы мен болмысы музыкасымен бірге өмір сүреді, жаңа ғасырларға аманат болып жетеді.

Дереккөздер

Ахметов, Т. Қазақтың ұлттық музыка өнері. Алматы, 2010.

Есқалиев, М. Күй өнерінің тарихы мен дамуы. Астана, 2017.

Нұржанов, Б. Домбыра және күйшілік дәстүр. Шымкент, 2015.

Сұлтанов, Қ. Қазақтың күй мәдениеті. Алматы, 2012.

Ғалымжанова, А. Күй тартыс – рухани мәдениет. Қарағанды, 2019.

Қобызбаев, Т.Қ. Қазақ күй өнерінің тарихы. Алматы, 2018.

Жұмабаев, Е.С. Қазақ музыкасы: дәстүр мен жаңару. Нұр-Сұлтан, 2020.

Ахметов, Б. Домбыра және күй. Алматы, 2019.