Текст выступления:

Шынығудан жалықпа
1. Музыка әлеміне саяхат: Әуеннің ғажап күші

Музыка - адам баласының рухын тебірентетін, жүрегін жылытатын ерекше өнер түрі. Әрбір нотаның, әуеннің өзіндік ғажап күші бар. Музыка балалар өміріне тек қуаныш пен шаттық әкеліп қана қоймай, оларға өмірдің мәнін тереңірек түсінуге көмектеседі. Музыкаға саяхат - бұл тек дыбыстарды тыңдау ғана емес, сезім мен армандар әлеміне еру.

2. Музыка – айналамыздағы дыбыстардың сиқыры

Ежелгі дәуірлерден бері музыка адамдар өмірінде мерекелер мен мәдени жетістіктердің ажырамас бөлігі болды. Халық әндері мен ұлттық аспаптар арқылы музыка балаларға әсемдік пен қуаныш сыйлап, олардың шығармашылық қабілеттерін дамытады. Музыка – бұл сиқырлы әлем, ол арқылы әр бала өзін және қоршаған ортаны таниды, өмірге деген махаббатын оятады.

3. Дыбыстар қайдан шығады?

Дыбыстар әртүрлі көздерден пайда болады. Біріншіден, табиғат өз әуенін орындайды – бұл желдің сыбыры, жаңбырдың тамшылары, құстардың сайрауы. Екіншіден, музыкалық аспаптар арқылы адамдар ерекше түрлі дыбыстар тудырады. Сонымен бірге, балалардың дауысы мен қимылдары да дыбыс көзі болып табылады. Осының бәрі айналамыздағы дыбыстардың бай алуан түрлілігін көрсетеді.

4. Әуен дегеніміз не?

Әуен – белгілі бір тәртіппен орналастырылған ноталар мен дыбыстардың жиынтығы. Әуен адамның көңіл-күйін көтеріп, жан дүниесін толқытады. Танымал балалар әндері, мысалы «Көңілді күн», «Ақ көгершін» және «Менің елім» секілді шығармалар өздерінің ерекше әуендері арқылы ұмытылмас әсер қалдырады және әрқайсысының өзіндік ерекшелігі бар.

5. Ырғақпен өмір қызық!

Ырғақ – бұл музыка жүрегінің ең маңызды айнасы. Ол қайталанатын дыбыстар мен үзілістерден тұрады, музыкаға тіршілік береді. Балалар ырғақты әртүрлі тәсілдермен сезінеді – қол шапалақтау, аяқпен ұру немесе музыкалық аспапта ойнау арқылы олар ырғақты түсініп, рухани дамиды. Ырғақпен бірге өмір әрдайым жанданып, қызықты болады.

6. Балаларға арналған музыкалық аспаптар

Балалар үшін арнайы жасалған музыкалық аспаптар олардың музыкаға деген қызығушылығын арттырады. Мысалы, ксилофон мен бубен секілді жеңіл және түрлі түсті аспаптар балаларға ырғақ пен әуенді тәжірибелеуге көмектеседі. Сондай-ақ, шағын барабандар мен ауызгармондар баланың моторикасын дамытып, оның музыкалық талғамын қалыптастырады.

7. Балаларға арналған ең танымал әндер

Балаларға арналған әндер олардың эмоционалдық дамуына және тіл байлығын арттыруға үлкен ықпал етеді. Мысалы, «Көңілді күн» әні балалардың көңіл-күйін көтеріп, оларды қуанышқа бөлейді. «Ақ көгершін» әні табиғатқа деген сүйіспеншілікті тәрбиелейді, ал «Менің елім» патриоттық сезімді оятады. Мұндай әндер балалар арасында достық пен ынтымақтастықты нығайтады.

8. Музыка және көңіл-күй

Музыка адам көңіл-күйін айтарлықтай өзгертуге қабілетті. Біріншіден, қуанышты, ырғақты әуендер балаларды билеуге шақырып, олардың қуанышын арттырады. Екіншіден, баяу әрі жұмсақ композициялар балаларға тыныштық сыйлап, олардың сабырлы және жайлы ортада болуына ықпал етеді. Осылайша, музыка арқылы балалар өз эмоцияларын басқара білуді үйренеді.

9. Би – ән мен музыканың досы

Би – музыка мен қозғалыстың үйлесімі, ол балаларға ерекше қуаныш пен шеберлік сезімін сыйлайды. Қазақтың халықтық билері «Қара жорға» және «Айгөлек» мектептерде бала мәдениетін, әсемдігі мен дәстүрін насихаттайды. Би арқылы балалар музыканы тереңірек түсініп, дене қимылдары арқылы өзін-өзі білдіруді меңгереді.

10. Ән айту – шығармашылықтың шыңы

Ән айту – бұл баланың эмоционалды және дене тынысын үйлестіру арқылы өзін-өзі танытуының ең көркем тәсілі. Бірлікпен ән салу достықты нығайтып, ортақ қуаныш пен ынтымақ құрады. Әрбір әннің артында қызықты оқиғалар мен жағымды сезімдер бар, олар балалардың шығармашылық дамуына зор ықпал етеді.

11. Музыкалық ойындар мен жарыстар

Музыкалық ойындар балалардың есте сақтау мен назарын дамытады. Мысалы, музыкалық орындық ойыны белсенділікті арттырып, топтық ынтымақтастықты жақсартады. Ән айтудан жарыстар балалардың дауыстық мүмкіндіктерін дамытуға көмектеседі және өзін-өзі сенімділікті нығайтады. Сонымен бірге, ырғаққа қозғалу дене үйлесімділігін дамытып, шығармашылық әлеуетті кеңейтеді.

12. Қазақтың ұлттық аспаптары мен олардың сиқырлы үні

Қазақ ұлттық аспаптары ерекше сазды және рухани терең мағынаға ие. Домбыраның үні жүректі тебірентсе, сиренаның сыңғыры туралы аңыздар сақталған. Қобыздың даусы ежелгі дәуірлерге апарады, оның сазы арқылы халық тарихы мен мәдениеті жас ұрпаққа жеткізіледі. Бұл аспаптар балаларға ұлттық мәдениетті терең түсінуге мүмкіндік береді.

13. Табиғат пен музыка: дыбыстар үндестігі

Табиғат пен музыка арасында жанды үндестік бар. Құстардың сайрауы таза табиғи әуен ретінде балаларға мелодия мен ырғақты түсінуге көмектеседі және табиғатқа сүйіспеншілігін оятады. Жаңбыр сыбдыры мен желдің сыңы табиғи музыкалық аспаптар ретінде қызмет етіп, балалардың қиял-ғажайып әлемін кеңейтеді.

14. Музыка сабағындағы достық пен оқиғалар

Музыка сабағында балалар өзара достық қатынастарын нығайтады және түрлі қызықты оқиғаларға куә болады. Бұл сабақтарда олар музыканы тереңінен түсініп, топпен жұмыс істеу дағдыларын дамытады. Әрбір жаңа әуен – бұл жаңа бір оқиға, ол балалардың есте сақтауы мен шығармашылық қабілетін арттырады.

15. Музыкалық әңгімелер мен ертегілер

Қазақ ертегілері әуен мен ырғақтың көмегімен әдемі баяндалады. Мысалға, «Арыстан мен бұғы» ертегісі құрмет пен батылдық жайлы үйретеді, сол арқылы музыка арқылы тәрбиелеуді қолдайды. Ал «Домбыра шежіресі» музыка тарихын баяндайды, ол балаларға ұлттық мәдениетті терең түсінуге мүмкіндік береді. Музыкалық ертегілер балалардың қиялын дамытып, қызығушылығын арттырады.

16. Музыканы тыңдау мәдениеті

Музыканы тыңдауым — бұл бір өнерді түсіну мен бағалаудың ілкі кілті. Өзімізге ұнаған әуендерді сабырлы әрі құрметпен тыңдау — бұл үлкен мәдениет белгісі. Ертеден келе жатқан дәстүр бойынша, тыңдау кезінде тыныштық сақтау — бұл құрмет көрсету формасы, әсіресе балаларға бұл дағдыны ерте жастан үйреткен абзал. Себебі, тыныштық ішінде әнші немесе аспапшының өнерін толық түсініп, оларға деген сүйіспеншілік пен риясыз ықыласты білдіруге болады. Сонымен бірге, ән айтып жатқан адамды немесе аспапта ойнап тұрған өнерпазды құрметтеу — баршамыздың әділ қарым-қатынасымыздың негізі. Бұл өзара сыйластық пен сенімділіктің бастауы әрі өнердің қадіріне жетудің жолы. Концерт немесе музыкалық сабақ кезінде мұқият болу, әр нотаны мұқият тыңдап, көңіл аудару — бұл өнердің шынайы байлығын түсінуге керемет мүмкіндік береді. Мұндай тәртіппен, музыканың сиқырлы әлемінде бірге саяхат жасау әлдеқайда қызықты әрі пайдалы болады.

17. Музыка мен мерекенің үндесуі

Музыка мен мерекелер — адамзат мәдениетінің ажырамас бөлігі. Олар бірге әсем үйлесім таба отырып, ерекше атмосфера мен есте қаларлық сәттер жасайды. Мысалы, Наурыз мейрамында орындалатын ұлттық әндер мен күй музыкасында ежелгі салт-дәстүрлердің жаңғырығы естіледі. Әрбір ән мен әуен халықтың тарихын айқындай түсіп, мерекені одан әрі шырайландырады. Сонымен қатар, туған күн кештері, қалалық фестивальдер сияқты шараларда музыканттардың өнер көрсетуі — көңілді көтеруге және бір-бірімізге жақындай түсуге көмектеседі. Осындай сәттерде музыка мен мереке үндесіп, бақыт пен қуанышқа толы ғажайып әлем қалыптасады. Мерекелік әндер мен әуендер адамдардың жүрегіне әсер етіп, оларды біріктіреді, сонымен бірге мәдениетті дамытуға да ықпал етеді.

18. Музыкалық қиял мен өнертапқыштық

Балалар музыкалық шығармашылыққа ерекше икемді болып келеді. Қазіргі заманғы зерттеулер көрсеткендей, музыкалық сабақтарға қатысып жүрген балалардың 85 пайызы өздері жаңа әндер мен әуендер ойлап табады. Бұл сан шығармашылық қабілеттердің дамуының айқын дәлелі. Музыка тек тыңдауға ғана емес, сонымен қатар жасауға арналған өнер. Өз өнерін жасау арқылы балалар өздерін еркін сезініп, қиялын кеңейтеді, өз тұлғаларын қалыптастырады. Бұл жан-жақты дамудың негізі, әрі болашақтағы өнерге деген сүйіспеншіліктің бастауы болады. «Балалар өнерін зерттеу орталығы» 2023 жылғы деректеріне сүйенсек, музыкалық сабақтар балалардың интеллектуалды да эмоционалды дамуына айтарлықтай септігін тигізеді.

19. Музыкадан жалықпау жолдары

Музыканы ұнату мен оны ұзақ уақыт бойы қызығушылықпен тыңдау үшін кейбір әдістерді есте сақтау маңызды. Біріншіден, жаңа әндерді және әртүрлі музыкалық аспаптарды үйрену — бұл музыкалық қызығушылықты жаңадан оятады. Әрбір жаңа әуен әрі аспап балалардың музыкалық әлемді тануына көмектеседі. Аспаптарды меңгеру – бұл тек музыка ғана емес, сонымен бірге қолдың икемділігі мен зейінділікті дамытатын керемет процесс. Екіншіден, топтық ойындар мен музыкалық сындар арқылы балалар ынтымақтастық пен шабытты бірге дамытады. Мұндай ойындар музыка сабақтарын тартымды әрі көңілді етеді, өйткені олар жаңа достар қосып, музыка арқылы бірігуге мүмкіндік береді. Осы әдістер арқылы балалар музыкадан ешқашан жалықпайды, керісінше, оның қызығына бөленеді.

20. Музыканың өмірдегі мәні мен қуанышы

Музыка балалардың өміріндегі ерекше құндылыққа ие. Ол олардың қиялын дамытып, достық пен ынтымақтастық сезімін оятады. Ән мен би, сондай-ақ әр түрлі аспаптар балаларға тек қуаныш сыйлап қана қоймай, өмірге позитивті көзқарас қалыптастыруға мүмкіндік береді. Музыка арқасында шығармашылыққа деген ынта артып, жаңа нәрселерді ашуға деген құштарлық пайда болады. Бұл балалардың жан дүниесін байытып, олардың өмірлік дағдыларын жетілдіруге септігін тигізеді. Мұндай өнер әлеміне терең бойлау өмірдің ең қызықты әрі мәнді бөлігін ашады.

Дереккөздер

Иванова, Л.В. Музыка и развитие ребенка. — М.: Педагогика, 2015.

Қазақ музыкасы тарихы. Алматы, 2018.

Петров, С.А. Музыкальное воспитание в младших классах. — СПб.: Просвещение, 2017.

Смирнова, М.И. Ритм и мелодия в детском восприятии. — Новосибирск, 2019.

Жұмабеков, Т.Қазақ ұлттық аспаптары және олардың маңызы. — Астана, 2020.

Музыкалық тәрбие негіздері, Алматы, 2018

Балалар өнерін зерттеу орталығының баяндамалары, 2023

Қазақ мәдениеті тарихы, Астана, 2020

Музыка және балалар шығармашылығы, Нұр-Сұлтан, 2019