Текст выступления:

«Ортеке»
1. «Ортеке» — Көңілді өнер және қазақ мәдениетінің жауһары

Қазақтың ежелден келе жатқан ерекше дәстүрлі қуыршақ және музыка өнері – «Ортеке» жайында бүгін сыр шертіп, оның қуанышты әрі мерекелік әуендері жайлы толығырақ әңгімелейміз. Бұл өнер бұлақтай таза шаттық пен қуаныштың символына айналған.

2. «Ортеке» өнерінің тарихынан

«Ортеке» қуыршақ биінің тамыры XIX ғасырдан бастау алады. Қазақтың ауылдық мерекелерінде ол балалар мен үлкендерді біріктіріп, ән мен билер арқылы мерекелік көңіл-күй тудырған. Бұл дәстүр халықтың мәдениетін, бірлігін және қуанышын көрсететін бірегей өнер болып саналады.

3. Ортекенің сыртқы бейнесі мен құпиясы

«Ортеке» қуыршақты ерекше сән-салтанатпен безендіріп, домбыраға немесе таяққа мықтап байлайды. Әр қуыршақтың бет-әлпеті қиялға толы, мекен-мекенінен әсем көрініс береді. Олар намысқа айналған ұлттық киімдер мен әшекейлер киіп, қазақ дәстүрлеріндегі кейіпкерлерді айшықтайды. Осылайша қуыршақтар сахналық өмірге толы көрініс беріп, әр қойылымға жан бітіріп жатады.

4. Ортекеге жан бітірудің сыры

Қуыршақты домбыраға немесе арнайы таяққа мықтап байлау орынды әрі үйлесімді қозғалу үшін маңызды. Домбырашы күй тартып, қолымен қуыршақтың қозғалысын құрықтап отырады. Қимылдар күй мен ырғаққа толық үйлеседі, осының арқасында қойылым ерекше көркемдікке кенеледі, көрерменнің жүрегіне жетеді.

5. Ортеке биінің шынайы қуанышы

Ортеке күйлері мен билері көрерменге өмірдің шаттығы мен шаттығын жеткізетін жанды өнер. Қуыршақ билеген сайын музыка жүрекпен үндесіп, әр қозғалыс шаттық пен мерекенің символы болады. Кішкентайдан үлкенге дейін бірге көңіл көтеріп, ұлттық дәстүрлерді сақтайтын бұл өнер — нағыз халықтық мереке.

6. Музыка мен билің тамаша үйлесімі

«Ортеке» өнерінде домбыра күйінің әсемдігі қуыршақтың қимыл-қозғалысына мән береді. Би мен музыка үйлесіп, қимылдар мен әуеннің үндесуі көрерменнің көңілін баурайды. Билеуші мен күйші арасындағы үйлесім осы қойылымды ерекше, мерекелік көңіл-күйге бөлейді.

7. Ортекенің ұлттық мазмұны

Қуыршақ билеу қазақ мәдениетінің маңызды бір бөлігі болып қалыптасты. Ол достық пен бірлікті дәріптеп, ауылдық думандар мен мектеп сахналарында ұлттық тарих пен дәстүрлерді ұрпаққа жеткізеді. Бұл өнер ұлттың рухани байлығын жандандырып тұрады.

8. Балалар үшін ортекенің маңызы

Ортеке балаларға шығармашылық қуат сыйлайды. Олар қуыршақ жасай отырып, қолөнер және өнерге деген қызығушылықтарын дамытады. Сонымен қатар ортақ жұмыстар балаларды біріктіреді, топтық қарым-қатынасты нығайтады. Бұл балалардың достығын арттырады.

9. Ортекенің әртүрлі кейіпкерлері

Әр қойылымда түрлі кейіпкерлер – батырлар, ертегі жандар, халық кейіпкерлері бейнеленеді. Бұл қуыршақтар өзіндік ерекшелігімен және ұлттық нақышымен көз тартады. Кейіпкерлердің киімі мен қозғалысы олардың мінезін паш етіп, қойылымды көркемдейді.

10. Ортеке сахнадағы даму кезеңдері

19 ғасырда ауыл мерекелерінен басталған «Ортеке» өнері 20 ғасырда мектептер мен мәдениет үйлерінде танымалдығын арттырды. Соңғы жылдары бұл өнер халықаралық фестивальдерде де орын тауып, ұлттық мәдениеттің көркі ретінде кеңінен танылды.

11. Ортеке биіне арналған күйлер

Домбыра күйінің әрбір ырғағы мен үні қуыршақтың қозғалысымен үйлесіп, билерді ерекше етеді. Күйлер жылдам, көтеріңкі әуенді қамтиды, бұл билердің серпінді әрі қуанышты болуына септігін тигізеді. Орындаушылар шығармашылықпен ерекшеленіп, қойылымға өзіндік экспрессияны қосуды ұмытпайды. Бұл күйлер халық мұрасы ретінде көптеген мерекелерде орындалады.

12. Белгілі өнер шеберлері мен ұсталар

Махамбет Өтемісұлы қазақ домбыра өнерінде ерекше орын алған, ол «Ортеке» дәстүрін кеңінен насихаттады және орындаушылардың жүрегіне жол тапты. Дина Нұрпейісова мен Шәмші Қалдаяқов та ұлттық мәдениетті байытып, осы дәстүрді дамытып, кеңінен танытты.

13. Қазіргі замандағы ортеке өнерінің даму жолы

Бүгінде «Ортеке» өнері заман талабына сай жаңа сахналық тәсілдер мен технологиялар арқылы дамуда. Қала мен ауыл, мектептер мен өнер орталықтарында жаңаша форматта көрсетілуде. Бұл дәстүрдің рухын сақтай отырып, заманауи өнер ретінде тың бағыттарда көрініс табуда.

14. Қуыршақ жасау кезеңдері

Қуыршақты дайындау күрделі процесі бірнеше кезеңнен тұрады. Алдымен арнайы материал таңдалып, кейін оның құрамы мен сыртын әсемдеп, нақышталып жасалады. Соңында қуыршақ домбыраға мықтап байланып, сахналық өмірге дайындалады.

15. Балалар шығармашылығындағы ортекенің маңызы

Ортеке жасау балалардың қолөнер шеберлігін жетілдіреді, дәлдік пен өнерге деген қызығушылықты дамытады. Сонымен қатар, ортақ шығармашылық барысында балаларда топтық қарым-қатынас, ынтымақтастық қалыптасады, достық пен бірлік сезімі артады.

16. Ортеке — ұлттық мұраның жалғасы

Қазақ халқының бай тарихы мен рухани мәдениетін сақтауда «Ортеке» өнерінің алатын орны ерекше. Бұл дәстүр ұрпақтар арасында терең байланысты күшейтеді, себебі ол тек ойын емес, мәдениеттің бір бөлігі болып табылады.

Ортеке өнері балаларға ұлттық мәдениетті тереңірек түсінуіне көмек береді, олардың ішкі дүниесін байытып, дәстүрлі құндылықтарға деген құрметті қалыптастырады. Қазіргі таңда бұл өнер түрі балалардың рухани өсуінде маңызды рөл атқарады.

Осылайша, Ортеке — тек өнер емес, ұлттық дәстүрдің жалғасуын қамтамасыз ететін маңызды көпір. Мәдени мұраның қолжетімді әрі сенімді түрде болашақ ұрпаққа жетуінің кепілі болып табылады.

17. Ортекенің күлкілі және тартымды қылықтары

Ортекенің көрермендерді ерекше қуантатын қасиеті оның сахнадағы жылы қимылдары мен шапшаң қозғалысында көрініс табады. Қуыршақтың секірулері, түрлі позаларды қабылдауы және музыкамен үйлесіп орындалуы көрермендердің көңілін көтеріп, жиі күлкіге бөлейді. Осы ерекше энергия менқимылдардың қарым-қатынасы адамдардың көңіл-күйін сергітіп, қуаныш әкеледі.

Балалар әсіресе ортеке биіне қызығушылықпен қарайды және оны қайталауға ұмтылады. Қуыршақтың еркін әрі шапшаң қозғалыстары балалардың көңілін көтеріп, олардың ойынына жаңа қуаныштар қосады. Бұл сәттер балалар мен ортекенің арасындағы нағыз тылсым байланыс туғызады.

18. Ортеке туралы қызықты фактілер

Қазақстанның кейбір өңірлерінде ортеке ойындары аңыздармен тығыз байланысып, олардың мазмұны мен мағынасы кеңейе түседі. Бұл халық арасында кең тараған күлімсіру мен қуаныштың символына айналды.

«Ортеке» сөзі өз мағынасында қуаныш пен күлкінің символы ретінде қаралады. Бұл қағида тіршіліктегі шаттықты бейнелейді және ұлттық мәдениетіміздің айқын көрінісі болып табылады.

Ұлттық дүниетаным мен дәстүрдің бір бөлігі ретінде ортеке мыңжылдықтар бойы сақталып, бүгінгі күні де мерекелік шараларда кеңінен орын алады. Әрбір қуыршақ кейіпкері халықтың күнделікті өміріндегі оқиғаларды бейнелеп, біздің өткеніміз бен бүгінімізді байланыстырады.

19. Ортекенің болашақтағы маңызы

Жаңа ұрпақ ортеке дәстүрін қызықтап қабылдап, оны өздерінің ойыншық өнері ретінде дамытуда. Бұл инновациялық көзқарас ұлттық мәдениеттің жаңғыруына мүмкіндік береді әрі дәстүрлерді заманауи формада сақтауға септігін тигізеді.

Ортеке алдағы уақытта көшелерімізден бастап мектеп және театр сахналарында көрініс табатын болады. Бұл оның ұлттық рухтың айқын көрінісі ретінде өз орнын нығайтып, әрі қарай дамитынының белгісі.

20. Қорытынды — Ортеке мен балалардың қуанышы

Ортеке — бұл ұлттық өнер мен дәстүрдің жарқын үлгісі, ол балаларға қуаныш пен шабыт сыйлайды. Әр қадамы арқылы бұл өнер түрі біздің мәдени мұрамыздың мызғымас негізі бола отырып, болашақ ұрпаққа сеніммен жеткізілетін қазынаға айналады.

Дереккөздер

Қазақ халық өнері. Алматы, 2005.

Нұржігіт Ә., Қазақ ұлттық музыка тарихы. Алматы, 2010.

Әуезов М., Қазақ сахна өнері: тарих пен қазіргі кезең. Алматы, 2015.

Күләмбетова Г., Домбыра және қуыршақ өнері. Нұр-Сұлтан, 2018.

Абаев, Л. Н. Казахская народная культура. – Алматы, 2002.

Жұмабаев, С. Тарихи-этнографиялық зерттеулер. – Астана, 2010.

Қазақтың халық ойындары мен дәстүрлері. – Алматы, 2015.

Аймағамбетов, Ж. Ұлттық өнер және мәдениет. – Нұр-Сұлтан, 2018.

Мәдени мұра: жинақтар мен зерттеулер. – Алматы, 2021.