Текст выступления:

Наурыз — жыл басы
1. Наурыз: Көктемнің шаттығы мен жаңа жылдың басталуы

Наурыз – қазақ халқының ең ұлы және қасиетті мерекелерінің бірі. Бұл күн жаңарудың, көктемнің алғашқы жайқалу сәтінің белгісі, сондай-ақ жаңа жылдың қуанышты бастауы болып табылады. Адамдар бұл мейрамды жан-жүрегімен күтеді, себебі ол тек табиғаттың тірілумен ғана шектелмей, адамдардың өміріне де шексіз шаттық пен үміт әкеледі.

2. Наурыздың ежелгі тарихы

Наурыз мейрамы ғасырлар бойы сақталып, дамып келе жатқан бай тарихы бар. Ол Еуразия кеңістігінде кең тараған, әсіресе түркі, парсы және араб халықтарына ортақ мейрам. Бұл мереке табиғаттың оянуын, көктемнің келуін және жаңа жылдың басталуын білдіреді. Оның маңызы тек күн мен айдың қозғалысына ғана емес, сондай-ақ халықтың өмірлік цикліне байланысты.

3. «Наурыз» сөзінің түп-тамыры

«Наурыз» сөзі парсы тілінен аударғанда «жаңа күн» деген мағынаны білдіреді. Бұл атау әу баста көктемнің жаңа басталуын символдаған және үміт пен жаңарудың белгісі болған. Әрбір жаңа күн дүние жаңарып, өмір қайта жаңаратынын білдірген. Сонымен қатар, наурыз мерекесі – жылдың басы, жаңа өмірдің тұңғыш тынысы ретінде қарастырылады. Бұл атау адамдарды бақыт пен жақсылыққа шақырып, көңілге жаңа мақсаттар мен армандар әкеледі.

4. Табиғат оянды

Қардың еруі мен күннің жылытуы – Наурыз мерекесінің басты көрінісі. Көктем келісімен қар еріп, жылы шуағы күнкөріс пен тіршілікке жаңа леп береді. Күллі жер жаңарып, гүлдер ашылады, бұл көктемнің шынайы келуінің белгісі. Сонымен қатар, құстар оралып, әнімен табиғатқа көңіл күй сыйлайды. Жануарлар тіршілік белсенділігін арттырады, ал өсімдіктер жасыл жапырақтарын кең ашып, бүкіл табиғат ояна бастайды. Бұл жаңа өмірдің басталуының көрінісі.

5. Наурыз – жаңа жылдың бастауы

Наурыз мейрамы адамдардың өмірінде жаңа жыл, жаңару және тазару кезеңін білдіреді. Бұл күнде бұрынғы ұрыстар ұмытылып, адамдар бір-бірін қабылдап, мейірімділік пен татулыққа шақырылады. Үйлер мен аула тазаланып, әдемілене бастайды, бұл сыртқы әлемнің жаңаруының көрінісі ғана емес, сонымен бірге адамның ішкі жан дүниесінің жаңаруын білдіреді. Наурыздың басты мәні – жақсылыққа, жақындармен үйлесімді өмір сүруге шақыру.

6. Наурыз көже – дәстүрдің дәмі

Наурыздың тағы бір ерекшелігі – оның дәстүрлі тағамы, әсіресе наурыз көже. Бұл тағам жеті түрлі дәмнен тұрады, олардың әрқайсысы табиғаттың, мейрамның және өмірдің әрбір сәтіне мән береді. Көже халықтың бірлігін, молшылықты және денсаулықты бейнелейді. Оған қой еті, тұқымдар, жармалар мен дәмдеуіштер еніп, дәстүрлі рецептілер ұрпақтан-ұрпаққа жетіп келеді. Бұл тағамнан дәм татқан сайын адам жүрегі жылып, мерекенің рухы сезіледі.

7. Ұлттық киімдер мен сән-салтанат

Наурыз мерекесінде қазақтар өздерінің ұлттық киімдерін киіп, мәдениет пен дәстүрді паш етеді. Қыздар камзол мен сәукелені сәндейді, ал ер балалар шапан мен белдікті киеді. Киімдер ою-өрнектерімен әсемделіп, халықтың рухын, тарихын көрсетеді. Бұл киімдер – тек сыртқы көңіл-күйді ғана емес, сонымен қатар ұлттық мақтаныш пен мәдениеттің көрінісі. Наурызда ұлттық киім кию – өткен мен бүгінді байланыстыратын және болашаққа бағыт беретін маңызды дәстүр.

8. Мерекелік ойындар

Наурыз – бұл тек мереке ғана емес, сонымен бірге ойын-сауықтың, көңілді сәттердің де уақыты. Балалар асық ойнап, алтыбақан тебеді, бұл ойындар оларды біріктіріп, күлкі мен қуаныш сыйлайды. Үлкендер үшін тоғызқұмалақ сынды ұлттық ойындар ерекше рөл атқарады. Ойындар арқылы ағайын-туғандар кездесіп, бір-біріне жақындай түседі. Бұл қазыналы дәстүр достық пен ынтымақтастықты нығайтады.

9. Ақ тілек пен бата беру рәсімі

Наурыз мейрамында үлкендердің балаларға бата беруі ерекше маңызы бар. Баталар – амандық, сәттілік пен молшылыққа бағытталған жақсы тілектердің көрінісі. Әр отбасыға қуаныш әкелетін бұл рәсім ұрпақты үміт пен мейірімге толтырады. Бата беру – тек сөз емес, бұл рухани құндылықты арттырып, мерекенің мәнін тереңдетеді. Сонымен қатар, бұл рәсім қоғамдағы бірлікті және татулықты нығайтады.

10. Тазалық пен көркемдік мерекесі

Наурыз – тазалық пен көркемдікке ерекше мән берілетін мейрам. Үйлер, көшелер мен аула-арбандар мұқият тазаланып, әрбір бұрыш жаңа жылға сай әсемделеді. Бұл процесс өмірдің жаңаруын, өткені артта қалдыруды білдіреді. Сонымен бірге, адамдар шаңырақтарын сәндеп, көңілдерін көтереді. Көркемдік элементтері бір-біріне үйлесімді болып, мерекенің сәнін арттырады, тұрғындар арасында қуаныш пен қуат сезімін оятады.

11. Наурызда ағаш отырғызу дәстүрі

Наурызда ағаш пен гүл отырғызу салты кеңінен таралған. Балалар мен үлкендер бірлесіп, өздерінің мекенін жасыл желекпен дүниеге келтіреді. Бұл іс-шара жаңа өмірдің басталуын, табиғатқа деген құрмет пен қамқорлықты белгілейді. Отырғызылған ағаштар мен гүлдер ұрпақтарға таза ауа мен үйлесімді табиғат сыйлайды, ал әр өсімдік – үмітпен, тыныштық пен татулықтың символы. Сонымен бірге, бұл дәстүр табиғат пен адам арасындағы өзара байланыс пен қамқорлықты нығайтады.

12. Көрісу – достық пен сағыныш мерекесі

Наурыз күндері адамдар бір-біріне көрісіп, ағайын-туғандары мен көршілерімен кездеседі. Бұл сәттер ерекше қуанышқа және сағынышқа толы болады. Көрісу – тек амандасу емес, ол жүректерге жылулық сыйлап, достық пен татулықты бекітіп, бұрынғы өкпе-реніштерді ұмытып, жаңа кезеңге жол ашады. Осылайша, Наурыз – адамдар арасындағы байланысты нығайтатын мереке әрі мейірім мен ізгілікке толы дастан.

13. Наурыздың рәміздері мен ұлттық әшекейлері

Бұл мерекеде қолданылатын рәміздер мен әшекейлер Қазақстанның бай мәдени мұрасын көрсетеді. Әр нышан мен әшекейдің өзіндік мәні бар, олар мерекенің рухани байлығын арттырады. Мысалы, домбыра мен шапан, кереге мен кілем – барлығы халықтың бірлігін, тарихын және дәстүрін айшықтайды. Ұлттық әшекейлердің әсемдігі және мерекенің символдары адамдардың жүректерін жадыратады, мәдени мұраның жаңа буынға берілуін қамтамасыз етеді.

14. Молшылықтың белгісі: қошқар мен тоқал

Наурыз мейрамында қошқарлар мен тоқалдар ерекше рөл атқарады. Қошқарлар әшекейленіп, молшылық пен тоқшылықтың белгісі ретінде көрсетіледі. Бұл дәстүр барлық қауымды бірлік пен ортақ қуанышқа шақырады, бай мен кедей арасындағы айырмашылықсыз мерекені бірге тойлауды білдіреді. Қошқар мен тоқалдың мәні – халықтың бірлігін, татулығын және өзара құрметін білдіру, Наурыз мейрамының маңыздылығын арттырады.

15. Ән мен бидің қуанышы

Наурыз – халық әндері мен билердің мерекесі. Бұл мереке кезінде халық өнері ерекше дамиды: үлкендер мен балалар ұлттық әндерді шырқап, билерді билейді. Қазақтың халық әндері мен билері көңіл күйлерін көтеріп, мерекенің мән-мағынасын ашады. Музыканың маңызды рөлі бар: домбыра үні мен әсем әндер адамдарды біріктіріп, шаттық пен қуаныш сезімін беріп, Наурыздың рухани маңызын арттырады.

16. Достық пен береке – Наурыздың басты құндылығы

Наурыз – көктемнің алғашқы күні ғана емес, жүректерді жылытып, адамдарды біріктіретін ерекше мереке. Оның ең басты қасиеті достық пен берекені насихаттауда жатыр. Әрбір шаңыраққа шаттық түсіру, көршілер мен достар арасында сыйластықты нығайту – Наурыздың айқын бет-бейнесі. Бұл дәстүр ежелгі замандардан бері келе жатқан, ұрпақтан ұрпаққа мирас болып табылатын құндылықтар, олар бірлікті қалпына келтіреді және жаңарудың символына айналады.

17. Қазіргі Наурыз: мектеп пен қаладағы мереке

Бүгінгі күні қаладағы мектептер мен қоғамдық орындар Наурыз мерекесін ұлы құрметпен атап өтеді. Оқу орындарында концерттер, көрмелер мен спорттық ойындар ұйымдастырылады. Балалар өз өнерлерін паш етіп, мәдениетіміздің тамаша үлгілерін көрсетеді. Сонымен қатар, ұлттық би мен өлеңдер орындалып, мерекелік дастархан жайылады. Мұндай шаралар жас ұрпақты ұлттық рухпен тәрбиелеуге, оның мәдениетін түсініп, оны мақтан тұтуға үйретеді.

18. Наурыз – әлемнің ортақ қуанышы

Наурыз мерекесінің маңызы тек Қазақстанмен шектелмейді. Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түркия сияқты көрші елдерде де бұл мереке өз дәстүрлері мен ерекшеліктерімен тойланады. Әрбір аймақта Наурыздың салт-дәстүрі ерекше әрі ерекше мәнге ие. Сонымен қатар, Иран, Әзербайжан сияқты мемлекеттерде Наурыз табиғаттың жаңаруы мен достықты арттыру үшін өткізілетін рухани символ болып табылады. Әлем халықтары арасындағы мәдениетті түсіністік пен үйлесімділіктің кепілі ретінде Наурыздың орны ерекше.

19. Балалар мен Наурыздағы қуаныш

Наурыз – балалар үшін де ерекше қуаныш пен шаттықтың көзі. Осы мереке кезінде балалар ән айтып, өлең оқып, ұлттық ойындарға қатысады. Олар туған өлкесінің салт-дәстүрін үйреніп, мерекенің әсерлі атмосферасын сезінеді. Мерекелік дастарханға отырысқан кезде тәтті тағамдар мен дәмді мәзірлер балаларға ерекше сыйлық ретінде ұсынылады. Бұл қуаныш сәттері олардың жадында ұзақ сақталып, Наурыз мерекесіне деген сүйіспеншілігін арттырады.

20. Наурыз: Бірлік пен үміт мерекесі

Наурыз – бұл ұлттық рухтың және мейірімділік пен әділдіктің жарқын көрінісі. Ол халықтың әрбір мүшесіне үміт пен шаттық сыйлайды. Бұл мереке әр түрлі жастағы адамдарды біріктіріп, татулық пен достықты нығайтады. Сонымен қатар, Наурыз – адамгершілік құндылықтар мен жақсы ниеттердің символы, ол болашаққа деген үмітпен, жаңарумен және бейбітшілікке ұмтылумен байланысты.

Дереккөздер

А.Б. Тұрғанбек, "Наурыз - ұлттық мейрамдар мәдениеті", Алматы, 2017.

Д.Ж. Бектібаев, "Көктемгі мерекелер тарихы", Астана, 2019.

Қазақтың дәстүрлі өнері және мәдениеті. М., 2015.

Уәлиева Г.Ж., "Наурыздың әлеуметтік және рухани мәні", ҚазҰУ, 2021.

Жұмаділов Б.Х., "Қазақтың ұлттық киімдері", Алматы, 2018.

Асанов Е. Наурыз - праздник обновления и единства. Алматы, 2018.

Курманов Б. Традиции и культура казахов. Астана, 2020.

Утемуратов Д. Наурыз в странах Центральной Азии. Бишкек, 2017.

Мамедова Л. Международные аспекты праздника Наурыз. Тегеран, 2019.

Сулейменова А. Воспитание детей на национальных традициях. Алматы, 2021.