Текст выступления:

Оқушы Шоқан
1. Оқушы Шоқанға саяхат: негізгі тақырыптар мен қызығы

Балалық шақтағы ғылым мен білімге ерекше құштарлық танытқан Шоқан Уәлихановтың өмірінің алғашқы қадамдарына сапар жариялаймыз. Оның балалық шағындағы ізденістері мен армандары бүгінгі біздің ғылым мен білімге деген ынтамыздың қайнар көзі болды.

2. Шоқан Уәлиханов – ғылым мен білімнің балалық шамшырағы

XIX ғасырдың соңында қазақ даласында ерекше дарынмен, білімге баулған Шоқан Уәлиханов өмірге келді. Бала кезінде зерек, талпынғыш болған ол ғылымға деген шексіз махаббатымен өзгелерден ерекшеленіп, өз ұлтының рухани жаңғыруына жол ашты.

3. Шоқанның білімге сүйіспеншілігі

Шоқан кішкентай кезінен-ақ кітапқа ерекше құмар болды. Әкесінің бай кітапханасында жүріп, ол емес, сонымен бірге оқып-үйренуге талпынды. Оның сұранысы тек кітап оқуға ғана аздық етпей, әрдайым жаңа нәрселерге ұмтылыспен қарады, бұл ол үшін ерекше дара қасиет еді.

4. Отбасындағы тәрбиенің әсері

Шоқанның әкесі, Шыңғыс Уәлиханов, ғылым мен білімді жоғары қастерлеп, баласының тәрбиесіне аса мән берді.

Үй ішіндегі үнемі болатын білім туралы әңгіме мен пікір алмасулар Шоқанның ой-өрісін кеңейтті.

Отбасының білімге деген махаббаты оның тұлғалық қалыптасуына зор үлес қосты.

Бұл әдеттер оның өзіне деген сенімін арттырып, ғылымға деген сүйіспеншілігін нығайтты.

5. Омбы кадет корпусы және жаңа достар

Мектептегі өмірі: Шоқан Омбы кадет корпусында сапалы білім алды. Онда орыс тілін меңгерумен қатар, көптеген пәндерді терең игерді. Бұл оның интеллектуалды дамуының негізін қалап, болашақ зерттеушілік жұмыстарына жол ашты.

Достық пен тіл үйрену: Омбыда оның достар шеңбері кеңейіп, орыс тілін жетік үйрену арқасында әртүрлі мәдениеттермен танысты. Бұл достығы оған ынтымақ пен түсіністікті қадірлеуді үйретті.

6. Ұстаздары мен олардың мақсатына жетуінде рөлі

Өкінішке орай, нақты ұстаздарының ерекше оқиғалары жайлы ақпарат жоқ, бірақ белгілісі – олар Шоқанның ғылымға деген ынтасын оятуда, білімге құштарлығын арттыруда ерекше ықпал етті. Ұстаздарының жан-жақты қолдауы оның барлық жетістіктерінің қозғаушы күші болды.

7. Күнделікті өмірі мен әуестігі

Оқу сабақтарынан кейін Шоқан өзін шығармашылыққа арнайтын. Ол сурет салып, табиғат көріністерін қағазға түсіріп, одан ерекше кең ойға бөлінді. Сонымен қатар, күнделік жазып, қызықты оқиғалар жинап жүрді, бұл оның танымын және әлемге деген қызығушылығын арттырды.

8. Шоқанның мақсат қоя білуі

Қиындықтар Шоқан үшін тоқтау емес, олар оның мақсаттарына жетуге деген талпынуын күшейтті.

Ол жаңа білім алуға және дағдыларын жетілдіруге табандылықпен еңбектенді.

Теория мен практикада қатар жүрген Шоқан өзін үздіксіз дамытуға тырысты.

Оның бұл қасиеті – табандылығы мен ынтасы – оған болашақта үлкен жетістіктерге жетуге септігін тигізді.

9. Балаларға үлгі боларлық тұлға

Еңбекқорлық пен ізденімпаздық: Шоқан әрдайым қажырлы еңбекке және жаңалық ашуға талпыныспен қарады. Бұл қасиеттері оның құрдастары арасында құрметке ие болуына себепкер болды.

Достық пен ақылшылар ұжымы: Ол айналасындағы достары мен оқушыларға ақылшы әрі адал дос болды. Шоқанның сұрақтары мен ізденістері өзгелердің де білімге деген ынтасын арттырды.

10. Табиғатқа қызығушылықтың бастаулары

Кеудесінде табиғатқа деген ерекше құштарлық болған Шоқан кішкентай күндерінен-ақ сыртқы әлемнің сан түрлі сырларын зерттеуге бейім болды. Табиғат көріністерін мұқият зерттеп, олардың құпиясын ашуға талпынуы оның болашақтағы зерттеушілік жолының іргетасын қалады.

11. Алғашқы суреттері мен шығармалары

Шоқанның сурет салуға деген шексіз махаббаты туған өлкесінің әсем табиғатын қағаз бетінде бейнелеуге ұмтылуы арқылы байқалды. Сонымен қатар, ол қазақтың дәстүрлері мен салт-санасына қатысты әңгімелер жазып, олардың маңыздылығын түсініп, зерттеулерінің негізін салды.

12. Оқушы кезіндегі алғашқы жазбалары
Омбыда оқып жүрген кезінде Шоқан өзінің дүниетанымы мен туған өлкесінің ерекшеліктерін бейнелейтін әдеби шығармалар жазды. Оның туындыларында әскери өмір шынайы суреттелді.
Қысқа әңгімелер мен өлеңдер арқылы ол өз сезімдерін, көрген-білгендерін жеткізіп, шығармашылыққа негіз қалады.
13. Достары мен тіл үйрену

Жаңа достар мен тіл оқуы: Омбыда орыс тілін меңгеріп, көптеген орыс достарымен танысты. Бұл оған түрлі мәдениеттерді түсінуге мүмкіндік берді.

Мәдениетаралық байланыстар: Шоқан достық пен түсіністікті жоғары бағалап, түрлі халықтар арасындағы көпір болады деп сенді. Бұл қасиеті оның ғылыми қызметіне мол септігін тигізді.

14. Шоқанның тарих пен географияға деген қызығушылығы

Шоқан тарих пен географияға зор қызығушылық танытты, бұл оның зерттеушілік әдістемесінің негізі болды. Ол туған жерінің өткенін, топырақ бетіндегі өзгерістерді, халықтардың мәдениеттерін терең зерттеп, ғылыми еңбектерінде кеңінен пайдаланды.

15. Кітаптар мен жеке кітапханасы

Шоқан қазақтың ертегілері мен аңыздарын көп оқып, рухани байлығын молайтты. Үйінде жеке кітапханасы болған, онда орыс және әлем классикасының кітаптары сақталып, бұл оған кең ауқымды ой түюге мүмкіндік берді.

16. Оқудағы жетістіктер

Шоқан Уәлиханов – дарынды әрі еңбекқор оқушы болды. Ерте кезден ұстаздары оның ерекше қабілетін байқап, мадақтап отырды. Ол барлық пәндерінен үздік бағалар алып, мектептегі үлгі боларлық оқушы ретінде танылды. Осының арқасында мектептегі әртүрлі оқу байқауларына қатысып, жиі жүлделі орындарға ие болды.

Уақыт өте келе, Шоқан өз бетінше білім алуға бел байлады. Сабақтан тыс уақытта жаңа тақырыптарды зерттеп, кітапханаға жиі барып, өзге елдер мен ғылымға қатысты мәліметтер жинай бастады. Бұл өз бетімен ізденісі ғылыми мансабын бастауға үлкен мүмкіндік жасап, болашақта ұлы ғалым болатынының негізін қалады.

17. Туған жерімен байланысы

Алғашқы білім мен табиғат

Шоқан Уәлиханов туған ауылында алғаш рет оқып, тәрбиесін алды. Оның туған жері – Қазақстанның әсем табиғатымен ерекшеленетін тау бөктерлерінде орналасқан. Бұл жерде ормандар, өзендер мен дала кеңістігі оның бойында туған жерге деген сүйіспеншілік пен табиғатты терең түсінуді қалыптастырды.

Жерге деген ерекше сүйіспеншілік

Табиғатқа деген қызығушылығы Шоқанды зерттеулерге жетеледі. Ол өз туған өлкесінің табиғатын мұқият зерделеп, сол арқылы қазақ халқының мәдениеті мен салт-дәстүрін жақсы түсінуге тырысты. Ол бұл сүйіспеншілік пен қызығушылықты өмір бойы сақтап, ғылыми жұмыстарына шабыт берді, әрі қазақ жерінің байлығын әлемге танытуда үлкен рөл атқарды.

18. Армандары мен ұмтылыстары

Шоқан кішкентайынан ғалым болуды армандап, қазақ халқы үшін маңызды жаңалықтар ашуға талпынды. Ол өзінің білім мен ғылымға деген құштарлығын қоя қойған жоқ. Үнемі жаңалықтар іздеп, көп оқып, зерттеп жүрді.

Ғылыми ізденіске берілген уақыты оның болашақ мансабын айқындады. Шоқан өмірінің әр сәтін білімге арнап, ғылымға қызмет етуді мақсат етті. Осындай ұмтылысы арқылы ол қазақ халқының тарихы мен мәдениетін терең зерттеген ғалым атанды.

19. Өнегелігі мен қазіргі балаларға әсері

Шоқанның табандылығы мен еңбекқорлығы – барлық балаларға үлгі болды. Ол үнемі білімге құштар болып, ізденіспен айналысу керектігін дәріптеді. Оның өмірі еңбек пен шыдамдылықтың маңызды екенін айқын көрсетеді.

Бұл қасиеттер қазіргі ұрпақ үшін де аса маңызды. Шоқанның өнегесі ынта мен табандылық арқылы үлкен жетістіктерге жетуге болатынын дәлелдейді. Сондықтан оның өмір жолы өз заманында ғана емес, бүгінгі күннің балаларында да үлкен ықпалын тигізеді.

20. Қорытынды: Оқушы Шоқанның өнегелі жолы

Шоқан Уәлиханов – білім мен табандылықтың үлгісі. Оның өмірі балаларға ынта-жігер мен қажымас еңбектің құндылығын көрсетеді. Осындай жарқын өнегелер әрбір жасөспірімге жаңа білімдерді үйренуге және ғылыми ізденістерге ынталандырады. Бұл – Шоқанның ұрпаққа қалдырған қымбат мұрасы.

Дереккөздер

Уәлиханов Ш.Ә. Қазіргі қазақ әдебиеті. Алматы, 1985.

Байкенов Ж.Н. Шоқанның өмірі мен шығармашылығы. Астана, 2010.

Кенжебаев Р.Б. Қазақтың ірі ғалымдары. Алматы, 2012.

Қазақстан тарихы. Алматы, 1998.

Шоқан: ғалым және тұлға. Алматы, 2002.

Ә. Әбдікәрімов. Шоқан Уәлихановтың өмірі мен еңбегі. Алматы, 2005.

Ғылым және мәдениет. Қазақ ұлы ғалымдары. Астана, 2010.

Тарихи деректер жинағы. Қазақстан Республикасы Ұлттық кітапханасы, 2018.

Қазақстанның табиғаты және мәдениеті. Алматы, 2012.