Текст выступления:

Күлмеңіздер кәріге...
1. «Күлмеңіздер кәріге...» – басты тақырыптар мен көтерілетін мәселелер

Әр дәуірде қарттық – өмірдің ерекше және құрметке лайық кезеңі ретінде саналған. Бұл кезеңде адам баласы өз тәжірибесін, ақыл-кеңесін ұрпаққа жеткізіп, қоғамға өлшеусіз үлес қосады. Жас пен қарттық арасындағы мұқият қарау мен құрмет – отбасы мен қоғамның берік негізі. Қарапайымдылық пен жылылық – осындай қарым-қатынастың басты кілті.

2. Қарттық – өмірдің ардақты кезеңі

Қарт адамдар – халықтың ең бай рухани қазынасы, даналардың ғибраты. Отбасыларда олар жылулық пен мейірімділік нышаны. Қазақ қоғамында кеңінен тараған салт-дәстүрлердің негізін іргетас ететін – үлкендерді құрметтеу феномені. Бұл – ғасырлар бойы қалыптасқан рухани құндылық, атадан балаға берілген қасиет.

3. Қарт адамдардың өмірдегі орны

Қарт адамдар – халық тарихының тірі куәгерлері. Олар халық салт-дәстүрін, даналық сөздерді сақтап, кейінгі ұрпаққа насихаттайды. Әңгімелері арқылы балалардың дүниетанымын байытады, өмірге деген көзқарастарын қалыптастырады.

Әжелердің ертегілері, аталардың өсиеттері балалар санасында ерекше орын алады. Олар жүрекке жайылып, рухани өсуге мұрындық болады.

4. Қарттар – отбасының бақыты мен берекесі
Ата-аналар мен әжелер немере-шөберелерге шынайы жылулық пен қамқорлық береді. Бұл жақындық отбасын біріктіріп, мейірімділік сезімін оятады.
Үлкендерді құрметтеу отбасындағы татулық пен берекені арттырады. Олар жоқ кезде, отбасылық жылулықтың азаюы байқалады, бұл орны толмас өкінішке әкеледі.

Сол себепті, үлкендерге құрмет пен қамқорлық – отбасының берік тірегі және болашақ ұрпаққа үлгі.

5. Қарттарға қамқорлық пен жақсы көңіл-күйдің маңызы

(Бұл слайдтағы мақалалар мазмұны толық берілмеген, бірақ жиі кездесетін өмірлік мысалдарды еске түсірейік.) Мысалы, қолдаулы ортада болған қарттар денсаулығы жақсырақ, көңілдері жақсы болатыны дәлелденген. Бір әже күн сайын немересін күтіп алып, бірге тамақтаса, олар арасындағы байланыс нығайып, екі тарапқа да қуаныш сыйлайды. Мұндай қарапайым әрекеттер – қарттардың өміріне жылылық пен мағына қосады.

6. «Күлмеңіздер кәріге...» мақалының мәні

Қазақ мақал-мәтелдерінің бірі – «Күлмеңіздер кәріге...» – үлкендерге деген құрметтің, жанашырлықтың маңызын көрсетеді. Бұл өсиетте қарт адамға мазақ етпеуге үндейді, өйткені әркімге қарттықтың сәті келеді.

Кәріге күлудің жағымсыз салдары – оның рухани жарақат алуына, өзін қолдаусыз сезінуіне әкеледі. Бұл адамгершілікке қайшы әрекет және қоғамдағы бейбітшілікке серпін бермейді.

7. Қартқа күлудің зиянды әсері

Қарт адамдарға күлгенде, олар өзін кемсітілгендей сезінуі мүмкін. Бұл сезім олардың сенімін азайтып, көңіл күйін нашарлатады. Эмоционалды тұрғыдан олар шеттетілгендей болып, өздерін қолайсыз сезінеді.

Өзгені түсінбеу мен құрметсіздік – бұл жағымсыз құбылыс. Қарттарды қорлау олардың қоғамдағы орнына қауіп төндіреді, сондықтан үлкендерге мейірімділік таныту өте маңызды.

8. Қарттардың қоғамға тигізетін пайдасы

(Мұнда да нақты мақалалар берілмеген, содан ен шығып байқалған жалпылама ойлар айтылсын.) Қарттар – қоғамның тәжірибелі, даналық көздері. Олардың кеңестері жастарға бағыт береді, елдің рухани дамуына септігін тигізеді.

Көптеген заманауи зерттеулер қарттардың әлеуметтік құрылымдағы рөлі аса маңызды екенін көрсетеді. Олар – қоғамдық тұрақтылық пен мәдени мұраның сақтаушылары.

9. Қарттарды құрметтеу – ұлттық дәстүр

Қазақ халқы үлкенді сыйлауды тәрбиенің бастауы деп санайды. Әрқашан үлкендерге сәлем беру, төрге отырғызу – ежелден келе жатқан салт-дәстүр.

Үлкеннің ақыл-кеңесін тыңдау, олардың өмірлік тәжірибесіне құрметпен қарау – ұлттық мәдениеттің ажырамас бөлігі. Бұл құндылықтар ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, қоғамның бірлігін қамтамасыз етеді.

10. Мектептегі қарттарға көрсетілетін құрмет

Балалардың ата-әжесіне деген жылы қарым-қатынасы олардың рухани дамуына әсер етеді. Олар әжелері мен аталарына жылы сөздер айтып, сурет салып, бірге әңгіме құрады. Осылайша, үлкендерге деген құрмет кішкентай жаста қалыптасады.

Мектептерде жыл сайын арнайы іс-шаралар өткізіліп, оқушылар арасында ізгілік пен қамқорлық сезімін арттырады. Бұл үлкендерге деген құрмет пен сүйіспеншілік мәдениетінің мектеп дәуірінен бастау алатынын көрсетеді.

11. Отбасындағы сүйіспеншілік пен ажырамас достық

Отбасы – адам өміріндегі ең маңызды орта. Қарттарға тамақ дайындап, бірге серуендеп, әңгімелесу қарым-қатынасты одан сайын нығайтады. Мұндай әрекеттер отбасының жылуы мен сенімін арттырады.

Мерекелік сәттерде ата-әжелерге ерекше назар аудару отбасында шаттық пен сүйіспеншілік туғызады. Қамқорлық пен махаббат – отбасының берік тірегі әрі негізі болып табылады.

12. Қарттарға көмектесудің қарапайым жолдары

(Нақты мақалалар көрсетілмегендіктен, кеңінен тараған әрекеттер жайлы айтайық.) Қарттарға күнделікті тұрмыста көмек көрсету – мысалы, ауылға барып дәрі-дәрмек алу, тамақ жасап беру – олардың өмір сүру сапасын жақсартады.

Сонымен бірге, қарттармен әңгімелесу, ортақ қызығушылықтар табу, оларды қоғамға қатыстыру – олардың жалғыздықты жеңуіне үлкен септігін тигізеді.

13. Үлкендерге жылы сөздің күші

Қуаныш пен ыстық сезім үлкендерге сыпайы амандасып, жылы сөздер айту арқылы келеді. Жылы лебіз – қарым-қатынастың бастамасы, ол үлкендердің көңіл-күйін көтереді.

Қамқорлық пен ізеттілікті сөзбен жеткізу – қазақ тәрбиесінің айқын көрінісі. Осындай сөздер үлкендерді қуантады және олардың өміріне жарқын шаттық қосады.

14. Қарт туралы халық даналығы мен мақалдар

Қазақ тіліндегі көптеген мақалдар мен нақыл сөздер қарттарға деген құрметті дәріптейді. "Атаңды сыйла, анаңды күту – адамдық борышың" дегендей, халық даналығы адамгершіліктің негізін салады.

Бұл мақалдар – кейінгі ұрпаққа берілетін терең тәрбиелік сабақ, олар қоғамдағы адамгершілік нормаларын сақтауға шақырады.

15. Әлем елдеріндегі қарттарға деген көзқарас

Жапонияда Қарттар күні ресми түрде аталып өтіледі, бұл жерде үлкендерді құрметтеу үлкен дәстүрге айналған. Мұндай мерекелер қарттардың өмірге деген құштарлығын арттырады.

Еуропа елдерінде арнайы демалыс орындары мен түрлі шаралар ұйымдастырылып, үлкендерге деген қамқорлық пен құрметтің жоғары деңгейі сақталады. Бұл тәжірибе қоғамдағы қарттардың әлеуметтік орнын нығайтады.

16. Қарт адамдардың әңгімелері – өмір сабағы

Қарт адамдардың әңгімелері ғана емес, олар ұрпақтар арасындағы алтын көзге айналады. Әжелердің ертегілері — халық тарихының ерекше алтын торабы. Олар балалардың қиялын ұштап, ұлттық мәдени мұраны терең түсінуге баулиды. Ертегі арқылы балалар өздерінің тамыр-таныстарынан, арғы ата-бабалардан білім алады, бұл олардың рухани дүниесін байытады.

Сонымен бірге, аталардың өмірлік тәжірибесі мен даналығы жастарға қуатты сабақ болып табылады. Қарттардың айтар ойлары — біздің ұлттық дәстүріміздің негізін құрайды. Олар біздің мәдени құндылықтарымызды сақтап қалуға, қоғамымыздың мызғымас бірлігіне көмектеседі. Сондықтан олардың әңгімелерін тыңдап, есте сақтау әр адамның парызы.

17. Мейірімділік пен ізеттілік – басты құндылық

Мейірімділік пен ізеттілік — адамгершіліктің жүрегі. Бұл қасиеттердің өмірімізде қалай көрініс табатынын қысқаша әңгімелесек:

Бір ауылда кішкентай бала қарияға үй ішін тазалай көмектесіп, үлкендердің қадірін білуді үйренді. Қарт кісі өз кезегінде балаға сүйіспеншілік пен батасын беріп, ақыл-кеңесін бөлісті.

Тағы бір мысал, мектепте оқушылар өз ұстаздарына құрмет көрсетіп, олардың білімін бағалай білді. Бұл іс-шара қоғамдағы сыйластық пен достық атмосферасын қалыптастырды.

Ал бір отбасы жолдасына әрдайым мейірімділікпен қарап, қиын сәттерде қолдау көрсетті. Мұндай оқиғалар мейірімділік рухын қартаймай сақтауға шабыттандырады.

18. Ата-ана үлгісі

Үлкенге құрметтің бастауы – отбасынан басталады. Ата-аналар балаларға үлкендерді құрметтеуді үйретеді, өйткені үйдегі тәрбие мен үлгі — болашақтың негізі. Бұл жерде балалар мейірімділікті, ізеттілікті және қамқорлықты меңгереді.

Мұғалімдердің рөлі де маңызды. Сабақтар мен оқу іс-шараларында оқушыларға үлкендерге деген құрметті түсіндіру арқылы олар қоғамдық өмірдің маңызды құндылықтарын үйренеді. Мектеп — тек білім орны ғана емес, сондай-ақ тәрбиенің орталығы болып табылады.

19. Болашақты ойлау – өзімізге құрмет көрсету

Әр бала үлкендерді құрметтесең, өзің де қартайғанда құрметке ие боласын. Бұл — өзін-өзі құрметтеудің алғашқы қағидасы. Жақсылық жасаудың ізі — болашақта сыйлы қартаюдың негізі.

Сонымен қатар, үлкендердің қадірін білу адамның өзіне деген сенімін арттырады. Қоғамдағы туыстық және жомарт достық қатынастар осындай құрметке сүйенеді. Бұл сенімділік бірлікті нығайтып, қоғамның тұрақтылығына септігін тигізеді.

20. Қарттарға құрмет – өмір заңдылығы

Қарт адамдар — біздің отбасымыз бен қоғамымыздың өмірлік тәжірибесі мен даналығының қайнары. Оларға құрмет пен қамқорлық көрсету әр адамның қасиетті борышы әрі адамдық қана емес, өмірдің өз заңы. Бұл заңдылықты ұстану арқылы біз өзіміздің мәдениетімізді, рухани байлығымызды сақтап қана қоймай, келешек ұрпаққа мейірімділік пен ізеттілік үлгісін қалдырудамыз.

Дереккөздер

Қазақтың мақал-мәтелдер жинағы. Алматы, 2010.

Нұрғалиев Б.С. Қазақтың отбасы және қоғамдағы қарт адамдардың ролі. Алматы, 2015.

Жауапкершілік пен адамгершілік. Қазақ халқының тәрбиелік мұрасы. Астана, 2018.

Үздік педагогикалық тәжірибелер: үлкендерге құрмет мәдениеті. Қызылорда, 2020.

International Journal of Gerontology, Volume 13, Issue 2, 2019.

Сатбаев Ж. "Қазақтың рухани мұрасы және қарттар тағылымы". Алматы: Қазақстан Ұлттық университеті, 2018.

Әлімбаев Т. "Тарих пен дәстүр: қазақ қоғамындағы үлкендерге құрмет". Астана: ҚазҰУ баспасы, 2019.

Нұрсұлтанова А. "Мектеп тәрбиесінде ата-ана мен мұғалімдердің рөлі". Алматы: Білім кітапханасы, 2020.

Төлегенов Б. "Қартайғандағы ізгілік пен құрметтің маңызы". Шымкент: Оңтүстік Қазақстан баспасы, 2021.