Текст выступления:

Абайдың шаңырағы
1. Абайдың шаңырағымен танысу

Қазақ даласының ерекше тұлғасы, ұлы ойшыл және ақын Абай Құнанбайұлының үйі — қазақ халқының дәстүрлері мен отбасының бір рухани мекені. Бұл шаңырақ – мәдениет пен білім ордасы ғана емес, сонымен қатар ұрпаққа мұра болып қалған қазақылықтың басты символы.

2. Абай өмірі мен отбасы жайлы

1845 жылы Шығыс Қазақстанда дүниеге келген Абай Құнанбайұлы өзінің үлкен әрі мейірімді отбасында өсті. Оның балалық шағы дала табиғатының сұлулығы мен қазақтың ежелгі дәстүрлеріне толы ортада өтті. Үйінде білім мен адамгершілік ұстанымдары әрқашан жоғары бағаланған.

3. Абай шаңырағының киіз үйі

Абайдың отбасында кең әрі дәстүрлі киіз үй ерекше орын алған. Бұл киіз үй — жай ғана баспана емес, отбасының ынтымағы мен татулығының көрінісі. Үйдің ішінде ұлттық нақыштар сақталып, ата-баба дәстүрлері құрметпен орындалған, ал дастарханда қонаққа деген құрмет пен қонақжайлылық түйінді мәнге ие болды.

4. Абайдың ата-анасы және бауырлары

Құнанбай батыр – ақыл мен әділдіктің ғалиян үлгісі, оның даналығы мен мейірімділігі отбасына ерекше жылулық сыйлады. Ұлжан – мейірімді, қамқор ана ретінде танылып, оның тәрбиесі Абайдың адамгершілігін қалыптастырды. Абайдың ағалары – Ысқақ, Оспан және Тәңірберді – ол үшін сенімді тірек, отбасындағы мейірімділіктің негізін құрады.

5. Абай шаңырағы – тәрбие ошағы

Абайдың үйінде үлкендер балаларға сыпайылық пен дұрыс сөйлеуді сіңіруді басты міндет санап, отбасылық әдептің маңыздылығын ұқтырды. Үлкенге құрмет көрсету, кішіге қамқорлық жасау — бұл шаңырақтың басты дәстүрі болды. Ата-аналар ізгілікті, жақсылықты, адалдықты насихаттап, ұрпақ тәрбиесіне жан-жақты мән берді.

6. Дастархан басындағы жылы сәттер

Абайдың үйінде дастарқан басы тек тамақтану орны ғана емес, отбасылық жылылық пен баяндау алаңы болды. Мұнда балалар мен үлкендер бірге отырып, салт-дәстүрлерді, әңгімелерді, өсиеттерді бөлісті. Бұл сәттер әулеттің рухани бірлігін нығайтты.

7. Абай мен балалардың достығы

Ұлы Абай балалары мен ауылдағы достарымен шынайы ілтипатпен, құрметпен қарады. Ол олармен бірге ойнап, бірге оқып, әділдік пен шыншылдықты үйретті. Абай балаларына жылы сөздерін ешқашан аямайтын, олардың қуаныштарын арттыруға бар күшін салған данагөй ағайынды сыйлады.

8. Халық әндері мен күй өнері

Абайдың шаңырағында халық әндері мен күй өнері жоғары бағаланды. Отбасы мүшелері бірге ән салуды дәстүрге айналдырып, бұл өнерді рухани тірек санады. Балаларға ертегілер оқылып, айтыстар тыңдалды, бұл шығармашылық әлеуетін дамытып, сөз өнері арқылы тәрбиенің терең тамырларын қалап берді.

9. Қонақ күту дәстүрі

Абайдың үйі қонаққа әрдайым ашық, оларды үлкен құрметпен қарсы алған. Ұлттық тағамдар ұсынылып, қонаққа жайлы атмосфера жасалған. Қонақтардан ризашылық ретінде тәттілер мен ойыншықтар беріліп, қонақжайлылық және құрмет – отбасының басты қағидаларының бірі болған.

10. Шаңырақтағы әдет-ғұрыптар мен тыйымдар

Абайдың үйінде белгілі дәстүрлер қатты сақталған: үлкендерді құрметтеу – міндет, келмеген қонақты күтпеу – тыйым. Отбасы мүшелері бір-бірінің қадірін арттыруды, ортақ құндылықтарды құрметтеуді басты ұстанды. Бұл әдет-ғұрыптар отбасының тұрақтылығы мен бірлігін қамтамасыз етті.

11. Абай шаңырағы – татулық белгісі

Абай шаңырағы – қазақ отбасылық татулығының нышаны болды. Мұнда әрбір адамға құрмет көрсетіліп, әділеттілік пен мейірімділік үстемдік етті. Отбасы мүшелері бір-бірінің пікірін тыңдап, жан жақты түсіністікке ұмтылды, бұл шаңырақтың берік бірлігіне негіз болды.

12. Абай үйіндегі кітаптар мен білім

Абайдың үйі білім мен кітапқа ерекше құрметпен қарады. Кітаптар көбіне араб, парсы және қазақ тілдерінде болған, олар арқылы Абай білімін жетілдіріп, жастарына да үйретті. Отбасында оқу мәдениеті шыңдалып, ерте жастан әдебиет пен философияға қызығушылық тәрбиеленді.

13. Абай ауылының көрікті табиғаты

Балалар туған жердің таза табиғатында бақытты өсті. Биік таулар мен кең шалғындар еркін ойнауға, бос уақытын табиғатпен үйлесімді өткізуге мүмкіндік берді. Олардың балалық шағы өзендер мен көл жағасында өтті, бұл табиғатқа деген сүйіспеншікті өмір бойы сақтап қалды.

14. Мерекелер мен қызықты думандар

Наурыз мерекесі Абай шаңырағында ерекше тойланып, туыстар мен достардың қауышуына себеп болды. Ұлттық ойындар мен ән-күй мерекеге жан қосып, балаларға шаттық сыйлады. Мереке күндері олар мәдени мұралармен танысып қана қоймай, ерекше сыйлықтар алды, бұл дәстүрлердің шынайы қуанышы болды.

15. Абайдың балалары мен немерелері туралы

Абайдың отбасы ұрпақтарының өмірі мен тәрбиесі туралы көптеген аңыздар сақталған. Оның балалары мен немерелері де қазақ халқының мәдениеті мен руханиятын жалғастырып, ұлы тұлғаның мұрасын құрметтеп, қазақ бірлігінің сақталуына үлес қосты.

16. Еңбек пен күнделікті іс-шаралар

Бала кезімізде күні бойы қосып жүрген шаруалардың қандай маңызды екенін еске түсірсек, олардың ұрпақ тәрбиесіндегі орны айқын көрінеді. Балалар бақшада су тасу сияқты күнделікті шаруаларға белсенді араласып, бұл олардың тек денесін шынықтырып қана қоймай, жауапкершілік сезімін арттырды. Яғни, еңбек адамның бойындағы тәртіп пен ар-ұжданның дамуына үлкен ықпал етеді.

От жағу үй ішіндегі тыныштық пен жайлылықтың тірегіне айналды. Бұл қарапайым міндет балаларға қаттылық пен тәртіптің не екенін ұғындырды, өйткені оттың жылы болуы – отбасының берекесін сақтау деген сөз.

Сонымен бірге, мал азықтандыру – отбасының күнкөрісі мен тіршілігін қамтамасыз етудің маңызды бөлшегі. Балалар бұл істі назардан тыс қалдырмай, жануарларға қамқорлық көрсетудің мәнін түсінді.

Егін егу – тек еңбек қана емес, табиғатпен серіктестіктің көрінісі. Бұл іс-әрекет балаларға табиғатты бағалауды, өмірдің әртүрлі жағын түсінуді үйретті.

17. Достық пен туыстықтың мәні

Абай шаңырағы әрдайым кең қонақжайлылығымен ерекшеленді. Достар мен таныстарды шақырып, құшақ жайып қарсы алу отбасының бірлік пен ынтымақтың ордасы екенін айқындады. Бұл ортада адам баласы бір-бірімен шынайы жақын болды.

Қиын-қыстау сәттерде отбасылардың ұйымдасып, бір-біріне қол ұшын беруі – адамдық қасиеттердің асқақ көрінісі. Қуанышты да, қайғыны да бірге бөлісу отбасылық қатынастарды нығайтып, олардың мызғымас қарым-қатынасқа негіз болатынын дәлелдеді.

18. Бүгінгі қазақ отбасы мен Абай шаңырағы

Қазіргі кезде жасөспірімдер отбасындағы үлкенге деген құрмет пен мейірімділік қағидаларын әлі күнге дейін жоғары бағалап келеді. Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігінің зерттеуі көрсеткендей, мектеп жасындағы балалардың 73 пайызы отбасының дәстүрлі құндылықтарын сақтап отыр. Бұл – ұлттық мәдениеттің өскелең ұрпақта жанданып, ұдайы өміршең екенін білдіретін маңызды көрсеткіш.

19. Абай ұрпақтарына ұлттық мұраны жеткізіп

Тарих пен дәстүрді сақтау – ұлттың болашағын қамтамасыз етудің негізі. Абай шаңырағы қазақ халқының бай тарихын мұра етіп ұрпаққа жеткізуде маңызды орын алады. Бұл шаңырақта ежелгі салт-дәстүрлер мен ұлттық әдет-ғұрыптар қастерленіп, соларды сақтап қалу міндеті атқарылады.

Мәдени құндылықтар мен тәрбие – келер ұрпақтың рухани жаңғыруының кепілі. Абайдың шаңырағында тәрбиеленген балалар достық пен еңбекті қадірлеп, болашаққа сеніммен қарап өседі. Мұндағы тәрбиенің мәні – ұлттық рухты, адамгершілік негіздерді нығайтуда.

20. Абай шаңырағынан тағылым алудың маңызы

Абай шаңырағы ұрпақтар арасында татулық пен мейірімділік салтанат құрып, өнер мен білімге деген ұмтылысты қалыптастырды. Бұл шаңырақ халқымыздың адамгершілік негіздерін сақтай отырып, болашақ ұрпаққа мол тағылым береді, ұлттық рухты оятады және біздің мәдениетіміздің шынайы қазынасын паш етеді.

Дереккөздер

Абаев К. Құнанбайұлы: өмірі мен шығармашылығы. Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2005.

Төлегенов Б. Қазақтың дәстүрлі отбасылық мәдениеті. Астана: Руханият, 2010.

Серікбаев М. Абай тұлғасы және қазақ даласының мәдени мұрасы. Алматы: Ғылым, 2018.

Нұрғалиев Ә. Қазақ халқының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері. Алматы: Білім, 2012.

Айдарханова Г.К. Қазақтың ұлттық тәрбиесі: тарихы мен болашағы. Алматы, 2018.

Бақытжанова Н.С. Қазақ отбасындағы дәстүрлер мен тәрбие. Нұр-Сұлтан, 2019.

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі. Ұлттық құндылықтар зерттеуі. 2023.

Сұлтанбеков Б.Ж. Қазақ мәдениеті және адамгершілік негіздері. Алматы, 2020.