Текст выступления:

Бұйым жасау. Материалдар мен аспаптарды дайындау
1. Бұйым жасауға кіріспе: бағыттар мен негізгі ұғымдар

Бұйым жасау — бұл еңбек пен шығармашылықтың үйлесуі. Ол адамның қолындағы қарапайым материалдарды өнер туындысына айналдырады. Бұл дағды адам өмірінде өте маңызды, өйткені біз күнделікті тұрмыста көптеген заттарды өзіміз жасай аламыз немесе оларға баға бере аламыз. Бұйым жасау арқылы еңбек дағдылары мен шығармашылық қабілеттерді дамытуға мүмкіндік табылады, сондай-ақ ұлттық мәдениетті сақтап, оның дамуына қосар үлесіміз артады.

2. Бұйым дайындаудың тарихы мен қазіргі ролі

Қолөнер — адамзаттың ежелгі мәдениетінің айнасы. Қазақ халқының дәстүрлі бұйым жасау өнері тері, ағаш және металдан ерекше өнімдер шығарып, ұлттық өнердің сақтаушысы болды. Бұл өнер ғасырлар бойы дамып, бүгінгі таңда заманауи мектептерде жаңа технологиялар мен әдістер арқылы жаңаруда. Бұйым жасау енді тек функционалдық мақсатқа ғана емес, сонымен қатар сәндік және эстетикалық қажеттіліктерге де қызмет етеді. Осылайша, қолөнер заман талабына сай қасиеттер мен үрдістерді біріктіруде.

3. Бұйым түрлерінің санаттары

Бұйымдардың әртүрлі түрлері олардың мақсаты мен материалдарына байланысты айқындалады. Ағаш бұйымдары — тұрмыстық қажеттіктерге арналған құралдар мен сәндік заттар, мысалы, әшекейлер мен жиһаз. Теріден жасалған бұйымдар киім, аяқ киім және құрал-сайман ретінде көрінеді. Металл бұйымдары жұмыс құралдары мен әсемдік элементтерді қамтиды. Әр санат өзіне тән ерекшеліктері мен өңдеу технологияларын талап етеді, сол арқылы кең таралған және қолданылу аясы кең болады.

4. Материалдар түрлері мен қасиеттері

Бұйым жасауда материалдардың сипаты мінсіз өнім жасау үшін аса маңызды. Ағаш — берік және өңдеуге қолайлы, бірақ ылғалға сезімтал. Терінің икемділігі мен беріктігі киім мен әшекей жасауда жоғары бағаланады. Металл – мықты және ұзақ жарамды, бірақ өңдеу үшін арнайы құралдар қажет. Мата түрлі құрылымы мен текстурасымен ерекшеленеді, оның сапасы бұйымның ыңғайлылығы мен сыртқы көрінісіне әсер етеді. Әр материал өзіне тән артықшылықтары мен шектеулерін ескере отырып таңдалады.

5. Ағаш материалдарын пайдалану ерекшеліктері

Ағаш бұйым жасау дәстүрлі және экологиялық таза әдіс. Оның құрылымы мен түріне қарай өңдеу тәсілі өзгереді: қатты ағаштар берік және ұзаққа шыдайды, ал жұмсақ ағаштар жеңіл әрі өңдеуге ыңғайлы. Ағаштың табиғи текстурасы бұйымға ерекше сән береді, әсіресе қолмен өңдегенде. Сонымен қатар, ағаш балқыту мен бояу арқылы сәндік қасиеттерін арттыруға болады, бұл бұйымды қайталанбас туындыға айналдырады.

6. Тігіндегі негізгі материалдарды таңдау

Тігін бұйымдарын жасау кезінде материалды дұрыс таңдау өнімнің сапасы мен қолдану мерзіміне әсер етеді. Мақта матасы табиғи, денеге жағымды және ауа өткізгіш болғандықтан, күнделікті киім мен үйге арналған тоқыма бұйымдарына ең қолайлы. Жібек — сәндік өнімдерге әсемдік пен жарқырау береді, сондай-ақ жоғары беріктікке ие. Синтетикалық маталар арзан әрі қызмет көрсету жеңіл, оларды жиі күнделікті және практикалық бұйымдарда қолданады. Материалдың қасиеттеріне қарай таңдау тігін шеберінің басты міндеті.

7. Құрал-саймандар топтары және олардың қызметтері

Бұйым жасау кезінде әртүрлі құралдар пайдаланылады, оларды қызметіне қарай топтауға болады. Ағаш пен металды кесу үшін аралар мен пышақтар қажет, ал теріні өңдеу үшін арнайы қайшылар мен пункциялау құралдары қолданылады. Тігін бұйымдары үшін ине, жіп және тігін машиналары қажет. Құралдардың дұрыс таңдалуы бұйымның сапасы мен жұмыс қауіпсіздігіне тікелей ықпал етеді. Сонымен бірге, әр құралдың ерекшелігін білу технологияның тиімді орындалуына көмектеседі.

8. Материалдар мен құралдардың салыстырмалы сипаттамасы

Әрбір материалды өңдеу әдісі қолданылатын құралдарға ерекше талап қояды. Мысалы, ағашты кесу үшін араны, ал теріні ұсақтау үшін арнайы пышақты пайдаланады. Металды өңдеу кезінде дәнекерлеу және кесу құралдары маңызды. Табиғи маталармен жұмыс жасау кезінде қайшылар мен тігін игіліктері басты рөл атқарады. Осылайша, бұйымның сапасын қамтамасыз ету үшін материалға сай құралдарды нақты таңдап, қолдану қажет. Бұл еңбек процесінің тиімділігі мен өнімнің ерекшелігін қамтамасыз етеді.

9. Жобалау және эскиз сызудың маңыздылығы

Бұйым жасауда бірінші кезекте өлшемдер мен жобалауды дұрыс алу керек. Бұл өнімнің сапасын қамтамасыз ететін негіз болып табылады. Эскиздер бұйымның келбетін нақтылайды және жұмыс барысын жеңілдетеді, бұл әсіресе күрделі дизайндар үшін маңызды. Сызғыш пен арнайы қағаз қолдану арқылы сызулардың дәлдігі қамтамасыз етіледі, симметриялы әрі эстетикалық көрініс туғызады. Нәтижесінде бөлшектер дұрыс жасалып, жинақталуы оңай болады, бұл бұйымның сапасын арттырады.

10. Бұйым жасаудың кезеңдері

Бұйым жасау процесі бірнеше кезеңнен тұрады және әр қадам өнімнің сапасын анықтайды. Бастапқы зерттеу мен жобалау кезеңінде идеялар нақтылайды, ал материал таңдау мен құралдарды дайындау өнімділікті арттырады. Одан кейін, өңдеу және жинау бойынша жұмыстар жүргізіледі, бұл кезеңде дәлдік пен шеберлік аса маңызды. Соңғы сатылар — өңдеу, сырлау және тексеру, мұнда өнімнің соңғы көрінісі мен функционалдығы бекітіледі. Осы қадамдардың ретімен өту сапалы бұйым жасауға кепілдік береді.

11. Қауіпсіздік ережелері және еңбек гигиенасы

Жұмыс басталмас бұрын жеке қорғаныс құралдарын кию – қауіпсіздіктің бірінші шарты. Қолғап, көзілдірік және арнайы алжапқыш жарақаттардың алдын алады және жұмыс орнындағы қауіпсіздікті қамтамасыз етеді. Құралдарды дұрыс және тағайындалған мақсатта пайдалану – жарақат алу ықтималдығын азайтады, себебі бұзылған немесе белгіленбеген тәсілмен қолданылған құрал қауіпті. Сонымен қатар, жұмыс орнын үнемі таза ұстап, артық заттар мен қалдықтарды жою керек, бұл қауіпсіздікті арттырып, бұйымдарға зақым келуін болдырмайды.

12. Материал қолдану танымалдығы (пайызбен)

Қазақстан мектептеріндегі шеберханаларда көбінесе ағаш пен мата материалдары ең кеңінен пайдаланылады. Бұл таңдау олардың өңделу жеңілдігі мен қолжетімділігімен түсіндіріледі. Бастауыш және орта білім беру жүйесінде осы материалдар арқылы оқушылар қолөнердің негізгі дағдыларын үйренеді, әрі олардың шығармашылық қабілеттерін дамытады. Танымалдылық көрсеткіші материалдардың экологиялық таза және практикалық қасиеттерімен де байланысты. Бұл үрдіс Қазақстанның білім беру саласындағы қолөнер практикасының дамуына жақсы негіз қалыптастырады.

13. Материалдарды өңдеудің негізгі әдістері

Ағашты өңдеуде негізгі әдістердің бірі — аралау, бұл қажетті бөлшектерге дәл кесуді қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, тесудің көмегімен бөліктерде ойықтар немесе ұялар жасалып, олардың бірігуі мықты әрі сенімді болады. Мата өңдеуде кесу, тігу және үтіктеу процестері бұйым сапасын арттырады. Бұл қажеттілікті дұрыс өлшеу мен тігу дәлдігі қамтамасыз етеді. Металды өңдеуде тістеуік кесуді орындайды, ал дәнекерлеу бөлшектерді біріктіруге, майыстыру – бұйымға қажетті пішін беруге мүмкіндік береді. Әдістер қолданылатын материалға және бұйымның мақсатына сәйкес таңдалады.

14. Қолөнердегі экологиялық аспектілер

Қолөнерде табиғи материалдарды пайдалану жергілікті экожүйелердің сақталуына септігін тигізеді және биологиялық әртүрлілікті қолдайды. Одан бөлек, экологиялық таза және қайта өңделетін материалдарды қолдану қоршаған ортаны қорғауға, ластану деңгейін төмендетуге ықпал етеді. Қалдықтарды дұрыс сұрыптап, арнайы жинау экологиялық жауапкершілікті қалыптастырады және табиғи ресурстарды үнемдеуге мүмкіндік береді. Мұндай тәжірибе оқушыларға қоршаған ортаны қорғау мәдениетін үйретеді және қолөнер арқылы тұрақты дамуды насихаттайды.

15. Шығармашылықтан шеберлікке: мысалдар

Өнер мен қолөнер шеберлігін дамыту — бұл үнемі жетілдіріп отыруды талап ететін процесс. Мысалы, белгілі бір аймақтарда ағаш бұйымдарын жасауда ұлттық нақыштармен бірге заманауи стильдер қоса қолданылады. Теріден жасалған бұйымдарда жеке қолтаңбасы мен ерекше дизайн арқылы шеберлік деңгейі көрінеді. Металлмен жұмыс істегенде дәстүрлі әдістер мен инновациялық технологиялар үйлесім табады. Бұл мысалдар шығармашылық қабілеттердің қолөнерде қалай жоғары шеберлік деңгейіне жетуге негіз болатынын көрсетеді.

16. Бұйым сапасын тексеру критерийлері

Қолөнер бұйымдарының сапасын бағалағанда бірнеше маңызды критерийлерді ескеру қажет. Мықтылық критерийі бұйымдардың беріктігі мен сенімділігін анықтайды, өйткені материалдың жүктемеге төзімділігі бұйымның қолданылу ұзақтығын қамтамасыз етеді. Тарихи тұрғыдан алғанда, ежелгі қолөнершілер бұл қасиетті ұдайы назарда ұстаған, мысалы, түрік ковроларының беріктігі мен ұзаққа шыдамдылығы бүгінгі күнге дейін олардың сапасын куәландырады.

Сыртқы көрінісі де аса маңызды аспект — бұйымның эстетикалық талаптарға сай болуы, оның бояуының және бетінің тегістігінің жоғарылығын көздейді. Мысал ретінде, қазақтың дәстүрлі әшекей бұйымдарындағы нәзік оюлар мен алтынмен безендірулер өздерінің сапасы мен әдемілігімен ерекшеленеді.

Қолдану ыңғайлылығы, яғни эргономика, бұйымның пайдаланушыға жайлылық пен қауіпсіздік ұсынуын білдіреді. Мысалы, дәстүрлі қамшы немесе етік қолданған кезде, олардың формасы мен салмағы қолайлы болса ғана қолданушыларға жағымды болады.

Соңында, экологиялық қауіпсіздік маңызды фактор, онда бұйым табиғатқа зиянсыз және адам денсаулығына әсер етпейтініне баса назар аударылады. Әсіресе, қазіргі таңда экологияға көңіл бөлудің маңызы артқан кезде, табиғи материалдар мен органикалық бояулар жиі таңдалып, тұрақты дамуға үлес қосуда.

17. Құрал-саймандарды күтіп ұстау кестесі

Құралдарды үнемі таза ұстау, олардың қажетті майлау процедураларын уақтылы орындау және өткірлігін жүйелі тексеру құралдардың ұзақ қызмет етуінің кепілі. Мұндай күтім әсіресе жиі қолданылатын пышақтар мен бұрғыларға қатысты маңызды. Шеберлердің тәжірибесі көрсеткендей, дұрыс күтім құралдардың жұмысын тиімді әрі қауіпсіз етеді, олардың техникалық сипаттамаларын сақтайды.

Мысалы, Ресейдің қолөнер орталықтарында қабылданған әдістемелік нұсқаулықтар машиналар мен қол құралдарын үнемі бақылап, қажетті жағдайларда жөндеуге жіберуді ұсынады. Бұл ретте, құралдардың қызмет ету мерзімі ұзарып, еңбек өнімділігі артатыны дәлелденген.

Құралдарды дұрыс күтіп ұстау жұмыстың сапасын жақсартумен қатар, жарақат алу қаупін айтарлықтай азайтады. Сондықтан тәжірибелі мамандар әрқашан бұл процедураларды қатаң сақтауға үндейді.

18. Бұйым жасаудағы қателіктер және шешу жолдары

Бұйымды жасаудағы ең көп кездесетін қателіктердің бірі – өлшемді дұрыс алмау, нәтижесінде бұйымның симметриясыз және сапасыз болып шығуына әкеледі. Бұл қателікті болдырмау үшін бірнеше рет өлшеу жүргізіп, дәлдік деңгейін арттыру қажет. Тарихтан белгілі, ұлы қолөнершілер өз жұмыстарында дәлдік пен сабырлылықты аса құрметтеген, бұл олардың шығармаларының ғажайып көркемдігі мен сапасына негіз болды.

Тағы бір маңызды мәселе – құралдарды дұрыс қолданбау. Бұл жарақаттарға әкелуі мүмкін, сондай-ақ материалдың артық шығынына себепші болады. Бұл проблемаларды шешудің жолы – оқыту кезінде нақты нұсқаулықтарды ұстана отырып, үнемдеуді дұрыс жоспарлау. Осылайша, ресурстар тиімді пайдаланып, өнімнің сапасы арттырылады.

Бұдан бөлек, топтық жұмыс барысында да қателіктер туындауы мүмкін, сондықтан кәсіби білім мен тәжірибе қолөнер сапасына тікелей әсер етеді.

19. Бұйым жасауда топпен жұмыс ерекшелігі

Топпен жұмыс жасауда әр адамға нақты міндеттер мен жауапкершіліктер бөлінеді, бұл жұмыстың жүйелі әрі тиімді өтуін қамтамасыз етеді. Мысалы, орта ғасырдағы шеберханаларда қолөнер шеберлері әрқайсысы өзінің ерекше функциясын атқарған, соның арқасында жоғары сапалы бұйымдар жасалған.

Ынтымақтастық және әділ жұмыс бөлісуі топтың ортақ нәтиже жасауға деген ықыласын арттырады. Бұл шығармашылық атмосфераның қалыптасуына ықпал етіп, жаңа идеялардың туындауына жағдай жасайды.

Топ ішінде идеяларды ашық талқылау шығармашылық процесті жандандырады және әр мүшеге өз үлесін қосуға мүмкіндік береді. Бұл принцип бүгінде де ең үздік жобалау және өнертапқыштық жұмыстарда басшылыққа алынады.

20. Қолөнер әлеміндегі келешекке көзқарас

Қолөнер әлемі – бұл оқушылардың еңбексүйгіштігін, шығармашылық қабілеттерін дамытуға арналған керемет алаң. Бұйым жасау арқылы олар тек қол шеберлігін жетілдіріп қана қоймайды, сонымен бірге өздеріне деген сенімділік пен жауапкершілікті де үйренеді.

Дұрыс таңдалған материалдар мен құралдар – сапалы әрі қауіпсіз жұмыстардың негізгі негізі. Бұл әсіресе тәжірибелі ұстаздар мен шеберлердің көбінесе баса айтатын маңызды тұсы. Болашақта қолөнердің дамуы білім мен технологияның араласуымен қатар, экологиялық талаптардың да сақталуын талап етеді.

Осылайша, қолөнер саласы тек тарихи мұраны сақтау емес, сонымен бірге заманауи талаптарға жауап беретін, оқушыларға өзіндік тұрақты даму мен шығармашылық өріс ашады.

Дереккөздер

Әбдірахманов М.С., "Қолөнер және оның тарихы", Алматы: ҚазҰУ баспасы, 2018.

Нұржігітова А.Б., "Қазақстандағы дәстүрлі бұйым жасау өнері", Астана: ЕҰУ баспасы, 2020.

Серікбаев Е.Т., "Материалдар және қолөнер құралдары", Алматы: Ғылым, 2019.

Қазақша энциклопедия, "Қолөнер", Алматы: Қазақ энциклопедиясы, 2005.

Қазақстан білім беру ұйымдарында 2023 жылғы сауалнама деректері.

Шеберлік әдістемеліктер, 2023

Қолөнер тарихы мен методологиясы, Алматы: Қазақ университеті баспасы, 2019

Эргономика және материалтану, А.Мысбеков, 2021

Қазақстандағы қолөнер және мәдениет, Н.Жолдасов, 2018

Экологиялық стандарттар және өнеркәсіп, Министерство экологии РК, 2022