Текст выступления:

Көркем өрнек салу (батик, гжель, хохлома). Көркем өрнек түрлері
1. Көркем өрнек салудың негізгі бағыттары және маңызы

Көркем өрнек – ұлттық мәдениетті айшықтайтын өнер түрі. Бұл өнер ежелгі заманнан бері адамзат тарихында ерекше орын алып, кез келген қоғамның рухани және мәдени дамуын бейнелейді. Сонымен қатар, көркем өрнек ұлттық ұлттық болмысымызды нығайтып, ұрпақтан ұрпаққа берілетін мәдени құндылықтарымызды сақтауда маңызды рөл атқарады. Қазақстанның бай этнографиялық және тарихи мұрасы дала өрнектері арқылы әлемге танылады.

2. Көркем өрнектің пайда болуы және тарихи даму жолы

Көркем өрнек өнері – адамның шығармашылық қабілетінің алғашқы көріністерінің бірі. Ежелгі өркениет кезеңінен бастау алатын бұл өнер күнделікті тұрмыстық заттарды әсемдеудің, ойды, сезімді бейнелеудің құралы болды. Мысалы, Батик өнері Индонезиядан таралып, оның ерекше тәсілдері жастар мен қарттардың жүрегін жаулап алды. Ал Ресейдің гжель мен хохлома өнерлері әр түрлі кезеңдерде дамып, ұлттық рухты сақтап, стильдік айырмашылығымен ерекшеленеді. Қазақ өрнегі болса, өз кезегінде ұлттық салт-дәстүр мен табиғатқа деген құрметті айқын бейнелейді.

3. Батик өнерінің тарихи түп-тамыры мен ерекшелігі

Батик – ежелгі Индонезиянан шыққан мыналарға тән ерекше әдіс: матаға балауыз көмегімен өрнек салып, кейін бояу жағылатын процесс. "Bat" сөзі «тоқтату» деген мағына беріп, балауыз бояудың түсін бекітуге қызмет етеді. Ыстық батикте балауыз ерітіліп қолданылады, ал суық батикте арнайы резервтік техника арқылы өрнек залалсыздандырылады. Бұл әдіс матаның әр бөлігінде түстердің нәзік өтуіне мүмкіндік туғызады. Сонымен қатар, түйілген батик әдісі матаны тігіп, әр түрлі түстерді қолдану арқылы күрделі көркемдік композиция жасайды. Батик өнері жай ғана өрнек емес, оның философиялық мәні бар: бұл – табиғат, рухани әлем, дәстүр мен өмір сүріс формасын білдіретін тіл.

4. Гжель сәндік-керамикалық өнері: шығу тегі және стильдік ерекшеліктері

Гжель – Ресейдің әйгілі керамикалық өнері, оның өндірілу ошағы Мәскеу маңындағы Гжель ауылы. XVIII ғасырдан бастау алған бұл өнер бұйымдардың ұсақ-түйек, бірақ мәнерлі декорына негізделген. Гжель бұйымдары нәзік ақ керамикадан жасалып, олардың бетіне кобальт көк бояуы көмегімен қолмен әрленеді. Бұл пигмент Гжельге тән көркемдік ерекшелігін береді. Бұйымдарды күйдіру технологиясы олардың қаттылығы мен ұзаққа төзімділігін қамтамасыз етеді. Өнердің стилі – қарапайымдылық пен көркем шеберліктің символы, гүлдер мен бұтақтар мотивтері өнер туындыларын жандандырады.

5. Хохлома: Ресейдің ағаш бұйымдарын сәндеудегі дәстүрлі тәсілдері

Хохлома – Ресейдің танымал ағаштан жасалатын сәндік бұйымдары, олар ерекше бояу мен алтындату әдістерімен ерекшеленеді. Бұл өнер XVIII ғасырда пайда болып, дәстүрлі ою-өрнек пен бояу техникасымен дамыды. Ағаш бұйымдар алдымен майланып, арнайы бояулардың көмегімен қызыл, алтын және қара түстерге боялады. Кейін олар термиялық өңдеуден өтіп, бірнеше қабат лакпен жабылады. Нәтижесінде бұйымдар жарқырап, ұзақ уақытқа қызмет етеді. Хохлома өнері тек визуалды тартымдылық қана емес, сонымен қатар, бұл өнердің символдық мәні – байлық пен молшылықты білдіреді.

6. Қазақ ұлттық өрнектерінің мағынасы мен стильдік сипаттары

Қазақ ұлттық өрнектері ұлттық дүниетанымның көрінісі ретінде маңызды. Қошқар мүйіз, қазтабан және ашық гүл мотивтері қазақ өнерінде кеңінен қолданылады және олардың әрқайсысы терең мағыналы символдар болып табылады. Мысалы, қошқар мүйіз – күш пен төзімділіктің белгісі, ал қазтабан – отбасылық береке мен бірліктің бейнесі. Бұл өрнектер көбінесе кілем, тұскиіз, киім және ағаш бұйымдарды безендіруде пайдаланылады. Көркем өрнектер ұлттық болмысты сақтау мен ұлттың рухани байлығын көрсетуге қызмет етеді, оларда ұлттық құндылықтар – байлық, береке мен табиғатқа құрмет бейнеленеді.

7. Батик, гжель және хохлома танымалдығының соңғы 20 жылдағы динамикасы

Қазіргі кезде халық арасында дәстүрлі көркем өнерге деген қызығушылық өсуде, әсіресе жастар арасында. Батик, гжель және хохлома өнерлері әртүрлі әдістер мен үлгілер арқылы жаңартылып, бүгінгі заманға сәйкес бейімделуде. Бұл үрдіс әсіресе Батикте айқын байқалады – оның танымалдығы соңғы жиырма жылда едәуір артты. Сонымен қатар, гжель мен хохлома өнерінің де махаббаты төмендемей, түрлі мәдени шараларда кеңінен қолданылады. Зерттеулерге қарағанда, жастардың дәстүрлі өнерге деген қызығушылығы ұлттық мәдениетті сақтап, дамытуда маңызды рөл атқарады.

8. Батиктің негізгі түрлері мен тәсілдері

Батик өнерінің түрлері арасында ыстық және суық батик маңызды орын алады. Ыстық батикте балауызды ерітіп, матаға сурет салғаннан кейін бояу жағылып, ерекше текстура пайда болады. Бұл әдіс өрнектердің ашықтығы мен нақты көрінісін қамтамасыз етеді. Ал суық батикте арнайы резервтер пайдаланылады, олар бояудың белгілі жерлерге ғана түсуін шектеп, нәзік әрі ежелгі әсер қалдырады. Сонымен қатар, түйілген батикте матаны туып, әрбір бөлігін бөлек бояу арқылы бояу материалдарының үйлесімі мен өрнек байлығы артады, бұл әдіс күрделі және көп реңктерді қолдануды талап етеді.

9. Гжель керамикасының ерекшеліктері мен қолданылатын материалдар

Гжель өнері негізінен жұқа ақ керамикадан жасалады, ол бұйымдарға ерекше жеңілдік пен нәзіктік сыйлайды. Бұл материалды қолмен илеп жасау дәстүрі ғасырлар бойы сақталып келеді. Сонымен қатар, кобальт көк пигменті бұйымдарға ерекше көз тартарлық өрнектерді қалыптастыруда қолданылады, ол Гжельді бірегей және танымды етеді. Күйдіру технологиясы бұйымдардың беріктігін арттырып, түстердің тұрақтылығын қамтамасыз етеді, соның арқасында әр бұйым ұзақ уақыт пайдалануға жарамды болып қалады.

10. Хохлома бояу және алтындату технологиясының кезеңдері

Хохлома өнерінің бояу мен алтындату технологиясы бірнеше кезеңнен тұрады. Бірінші кезеңде ағаш бұйым мұқият майланып және өңделеді, сондай-ақ арнайы бояулар мен құрамдар қолданылады. Химиялық реакцияластар нәтижесінде бояудың түсі алтын түске ауысады, бұл бұйымға ерекше көркемдік береді. Екінші кезеңде бұйым термиялық өңдеуден өтіп, оған бірнеше қабат лак жағылады. Бұл лак өнімнің жарқырауын сақтап, ұзақ мерзімге төзімділігін қамтамасыз етеді. Осылайша, хохлома бұйымдары өздерінің ерекше сұлулығы мен сапасын сақтай отырып, ғасырлар бойы бағаланады.

11. Көркем өрнек түрлерінің негізгі салыстырмалы кестесі

Бұл кестеде Батик, Гжель және Хохлома өнерлерінің негізі материалдары, түстері мен өрнек элементтеріне назар аударылады. Батик негізінен матаға бағытталып, булауыз бен бояудың көмегімен жасалады. Гжель – нәзік ақ керамикаға көк бояумен ерекшеленеді. Хохлома болса, ағаштан жасалатын бұйымдарға алтын мен қызыл бояулардың үйлесімін ұсынады. Әр өнер түрі өзінің ұлттық ерекшелігін сақтап, өзіндік мәдени аясын қалыптастырады. Осындай салыстырмалы талдау әр түрлі халықтардың көркем өрнек мәдениетінің мазмұнын терең түсінуге мүмкіндік береді.

12. Көркем өрнек салудағы түстердің символикалық мәні

Көркем өрнектегі түстер ұғымы әр халықтың мәдени болмысымен тығыз байланысты. Қазақ өрнегінде қызыл түс – өмірлік қуат пен батылдықтың белгісі. Көк түс – аспан мен шексіздіктің символы. Ал сары түс байлық пен молшылықты білдіреді. Бұл үш түс көркем өрнек композициясында үйлесім тауып, әсемдік пен мағыналылық қосады. Осындай түстердің символикасы өнер туындыларын тереңірек қабылдауға және мәдени құндылықтарға құрметпен қарауға ықпал етеді.

13. Дәстүрлі өрнектер мен заманауи техниканың тоғысуы

Қазіргі заманғы қолөнерде дәстүрлі өрнектер мен жаңа технологиялардың тоғысуы байқалады. Акрил бояулар мен синтетикалық маталар қолдану өрнектердің әртүрлілігі мен беріктілігін арттырды, сонымен бірге шығармашылыққа жаңа жол ашты. Сонымен қатар, суретшілер ұлттық мотивтерді қазіргі заманғы сәндер мен интерьер дизайнында интеграциялап, өзіндік уникалды стильдер туғызуда. Бұл үрдіс дәстүр мен заманауи өнердің гармониялы үйлесімін көрсетеді және қазақ көркем өнерін жаңа бағыттарға жетелейді.

14. Батик, гжель, хохлома бұйымдарына сұраныстың негізгі салалары

Батик өнерінің өнімдері сәндік шарфтар, табиғи материалдарды пайдаланып жасалған киімдер мен интерьер панноларында кеңінен қолданылады. Гжель керамикасы дастархандарға арналған ыдыстар, сыйлықтар мен коллекциялық бұйымдар ретінде жоғары бағаланады. Хохлома ағаш бұйымдары, атап айтқанда үстел және асханалық жиынтықтар, сондай-ақ сувенирлер ретінде үйді сәндеуге ерекше ықпал етеді. Бұдан басқа, бұл өнер түрлері туризм саласында және музей коллекцияларының құрамында сұранысқа ие, ол мәдени мұраны сақтау мен насихаттаудың маңызды құралына айналған.

15. Мектеп оқушыларының көркем өрнек жасау дағдылары

7-сынып оқушыларына арналған шығармашылық сабақтарда Батик, Гжель және Хохлома стильдерінде шағын бұйымдар жасау әдістері үйретіледі. Бұл процесс оларға белгілі бір техника мен материалдарды таныстыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, оқушылар шығармашылық және техникалық дағдыларын жетілдіре отырып, эстетикалық талғам мен өнерге деген сүйіспеншілікті қалыптастырады. Мұндай тәжірибе жас ұрпақтың мәдени мұраға қатысты жауапкершілігін арттырып, болашақта дәстүрлі өнерді дамытуға сенімді негіз болуы мүмкін.

16. Қазақ өрнегінің заманауи сән және дизайндағы көрінісі

Қазақ халқының ұлттық өрнектері ғасырлар бойы киім-кешек пен әртүрлі аксессуарларде кеңінен қолданылып келеді. Бүгінде дизайнерлер бұл элементтерді заманауи стильге жаңаша үлгіде енгізіп, ұлттық ерекшелікті сақтай отырып, сән әлемінде өзіндік орнын табуда. Мысалы, қазақтың дәстүрлі ою-өрнектері заманауи киім коллекцияларында жиі кездеседі, бұл тарихи мұраны бүгінгі заман талғамына сай етіп қалпына келтіреді.

Сондай-ақ, этникалық мотивтер интерьер дизайн саласында да терең қолданыс табуда. Қазақстандық дизайнерлер ұлттық дәстүрлерді жаһандық сән трендтерімен үйлестіре отырып, кеңістікті ерекше атмосфераға толтырады. Бұл үрдіс ұлттық жаңғыруды қолдап, еліміздің мәдени байлығын одан әрі дамытудың маңызды бағыттарының бірі болып табылады.

17. Батик бұйымын жасау үдерісінің кезеңдері

Батик өнері — бұл ерекше әдіс арқылы матаның бетіне бояу қолдану және өрнек салу өнері. Батик жасаудың бірнеше кезеңдері бар. Алдымен, материалдарды дайындау қажет — таза табиғи матаны таңдап, оны өңдейді. Кейін арнайы балауыз немесе жұқа май композициясын қолданып, өрнектерді сызады, бұл бояудың әртүрлі бөліктеріне түсіп кетуін тоқтатады.

Одан кейін матаны бояу кезеңі басталады, әр түрлі түстерді қолдану арқылы сурет жанданады. Матаны боялған соң, балауызды алып тастап, өңдеуден өткізіледі. Соңғы кезең материалды кептіріп, жарықтандырылып, қолдануға дайын күйге келтіру деп айтуға болады. Бұл жобалық үдеріс шығармашылық пен техника бойынша жоғары талаптарды қажет етеді.

18. Танымал шеберлер мен олардың жетістіктері

Қазақстандық көркем өрнек саласында өнерпаздардың арасында ерекше орын алатын бірнеше шебер бар. Мысалы, белгілі зергер Сәуле Әбдікәрімова өзінің туындыларында қазақтың ұлттық ою-өрнегін шетелдік заманауи дизайнмен үйлестіріп, халықаралық байқауларда жүлделі орындарға ие болды. Оның жұмыстары ұлттық мәдениет пен инновацияның ерекше тоғысы ретінде бағаланады.

Тағы бір танымал суретші Ерлан Мұқашев — батик техникасында жұмыс жасай отырып, дәстүрлі қазақ тарихы мен табиғатын көркем бейнелейтін бұйымдар жасап келеді. Оның шығармалары республикалық музейлердің экспозицияларында тұрақты түрде көрініс табады.

Сондай-ақ, танымал дизайнер Айгүл Төлегенова ұлттық өрнектерді кең көлемде киім коллекцияларында қолданып, еліміздің сән индустриясының дамуына үлкен серпін берді. Бұл шығармашылық жол жастар арасында ұлттық құндылықтарды терең ұғынуға түрткі болды.

19. Көркем өрнек салу өнерінің болашақтағы дамуы

Болашақта көркем өрнек салу өнері заманауи технологияның қарқынды дамуына байланысты жаңа деңгейге көтеріледі. 3D баспа және цифрлық сурет салу әдістері өрнек жасаудың дәстүрлі тәсілдерін толықтырып, шығармашылыққа жаңа мүмкіндіктер ашады. Мұндай инновациялар өрнек өнерін кеңінен қолжетімді етуге және оның танымалдылығын арттыруға ықпал етеді.

Халықаралық көрмелер мен байқаулар жас шеберлерге әлемдік аренада өзін көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл мәдениетаралық байланыстарды нығайтып, өнер саласына серпін береді. Сонымен қатар, қазақ, орыс және әлемдік стильдердің араласуы жаңа бағыттарды қалыптастырып, көпқырлы әрі ерекше өрнек туындыларының дүниеге келуіне жағдай жасайды.

20. Көркем өрнек өнерінің ұлттық және жаһандық маңызы

Көркем өрнек өнері – ұлттық мәдениеттің беріктігі мен рухани тамырларының көрінісі. Бұл өнер түрі шығармашылықтың жаңа формаларын дамытып, дәстүрмен сабақтастықты сақтайды. Сонымен қатар, көркем өрнек салу жас ұрпақтың ұлттық санасын қалыптастыруда маңызды рөл атқарады және мәдениетаралық байланысқа тың серпін қосады, әлемдік мәдени кеңістікте Қазақстанды танытуға мүмкіндік береді.

Дереккөздер

Күләш Қасенова. Қазақ ұлттық өрнектері. Алматы, 2019.

Иванов П.В. Русское декоративное искусство. Москва, 2021.

Zulkifli, N. Batik: A Cultural Heritage of Indonesia. Journal of Textile Arts, 2020.

Қолөнер институтының зерттеулері, 2024.

Прохоров Ю.В. Гжель и Хохлома: традиции и современность. Санкт-Петербург, 2022.

Айтжанова, Ж. "Қазақ ұлттық өрнектері: тарих және маңыздылық". Алматы: Мәдениет, 2018.

Бақытжанова, Л. "Батик өнерінде дәстүр мен инновация". Нұр-Сұлтан: Өнер журналы, 2020.

Смайылова, А. "Қазіргі заманғы қазақ дизайнерлері және ұлттық мәдениет". Шымкент: Дизайн студиясы, 2022.

Тұрсынбаева, С. "Көркем өрнек пен технологияның интеграциясы". Алматы: ТехноҚазақ, 2023.