Текст выступления:

Материалдар мен құрал-жабдықтарды дайындау
1. Материалдар мен құрал-жабдықтарды дайындаудың негізгі тақырыптары

Қол өнері мен техникалық білім жаңа ғасырда өте маңызды. Материалдар мен құрал-жабдықтарды дұрыс дайындау оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамытып, еңбек процесінің сапасын арттырады. Бұл, ең алдымен, қауіпсіздік пен сапа стандарттарын сақтау талабы болып табылады. Сондықтан, осы тақырыптың негіздерін түсіну – көркем еңбек сабағында табысқа жетудің басты шарты.

2. Материалдарды дұрыс дайындау дәстүрі мен заманауи маңызы

Ежелгі замандардан бастап, материалды мұқият дайындау – кәсіби шеберліктің айқын белгісі болып келген. Мысалы, ортағасырларда қолөнершілер материалды дұрыс таңдай білмеген жағдайда бұйым қысқа мерзімде бұзылып, олардың беделі төмендеген. Бүгінде бұл қасиет тек эстетикалық қана емес, сонымен қатар қауіпсіздік, экология және сапа талаптары деңгейінде қаралады. Құрал-жабдықтар мен материалдардың сапалы және жауапкершілікпен дайындалуы – өндірістік тиімділіктің, адам денсаулығының қорғалуының және қоршаған ортаны сақтау негізі ретінде танылған.

3. Материал ұғымы мен негізгі түрлері

Материал дегеніміз – белгілі бұйым өндірісінде қолданылатын шикізат немесе дайын компонент. Олар табиғи және жасанды болып бөлінеді. Табиғи материалдарға ағаш, металл, мата жатады. Мысалы, ағаш – құрылыс пен қолөнерде кеңінен қолданылатын берік материал, ал металл – беріктік пен икемділіктің үлгісі. Жасанды материалдарға пластик, шыны және синтетикалық талшықтар кіреді, олар заманауи технологиялар көмегімен жасалып, көптеген өндірістік салаларда қолданылады. Әр материалдың беріктік, икемділік, өңдеудің жеңілдігі сынды маңызды ерекшеліктері бар, олардың экологиялық қауіпсіздігі де елеулі фактор. Сондықтан материалдарды таңдау кезінде олардың табиғи және жасанды түрлерінің артықшылықтары мен шектеулерін ескеру қажет.

4. Құрал-жабдықтар дегеніміз не?

Құрал-жабдықтарға қолмен және механикалық қолданылатын әртүрлі аспаптар жатады. Мысалы, ара, балға, қайшы, бұрауыш сияқты құралдар кең таралған. Олар әртүрлі жұмыстарды орындауға, мысалы, қию, илеу, бекіту сияқты функцияларды атқарады. Әр құралдың өзінің ерекшелігі, мақсаты және қолданылу саласы бар. Сонымен қатар, құралдардың жұмыс тәсілдері мен қолданылу ерекшеліктері материалға байланысты әртүрлі болып келеді. Мысалы, ағашпен жұмыс істегенде қолданылатын құралдар мен металлмен жұмыста қолданылатын құралдардың функциялары мен құрылымы біршама өзгеріп тұрады. Құралдарды дұрыс таңдау жұмыстың сапасын және тиімділігін арттырады, сонымен қатар қауіпсіздікті қамтамасыз етеді.

5. Материалды іріктеу критерийлері

Материалдарды таңдауда бірінші кезекте олардың беріктігі ескеріледі, себебі бұйымның ұзақ және сенімді қызмет етуі осыған байланысты. Мысалы, ағаштың қаттылығы мен беріктігі оның жиһаз жасау үшін қолайлы екенін анықтайды. Екінші маңызды критерий – материалдың экологиялық қауіпсіздігі, бұл адам денсаулығына және қоршаған ортаға зиянсыз болуын талап етеді. Үшіншіден, материалдың қолжетімділігі мен бағасы маңызды, әсіресе оқу процесіндегі ресурстар шектеулі болғандықтан, тиімді және қолайлы болуы қажет. Соңғысы – өңдеуге ыңғайлылығы, бұл өндіруді жеңілдетіп, бұйымның сапасын арттырады. Осы критерийлерді ескере отырып таңдалған материалдардың сапасы мен қызмет мерзімі жоғары болады.

6. Құрал-жабдықты дұрыс таңдаудың маңызы

Дұрыс таңдалған құрал-жабдық жұмыс сапасын арттырып қана қоймай, оқушылардың еңбек үрдісіндегі қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Заманауи құралдар эргономикалық сипатқа ие, олар жекелей адамның қол сипаттарына сай жасалған, сонымен қатар көптеген функцияларды атқара алады. Құралдарды тиімді қолдану сабақ қызығушылығын арттырып, шығармашылық қабілеттердің дамуына ықпал етеді. Сонымен қатар, бұл құралдар жұмыстың жылдамдығы мен сапасын жақсартып, еңбектің нәтижелілігін арттырады.

7. Материалдар мен құрал-жабдықтарды дайындау кезеңдері

Өкінішке орай, бұл слайдта нақты кезеңдер мен мәліметтер көрсетілмеген. Бірақ жалпы материалдар мен құралдарды дайындау барысында алғашқы қадам – қажетті материалдардың таңдалуы және олардың сипаттамаларын зерттеу. Әрі қарай құралдардың дайын күйге келтірілуі, яғни тазалау, мәндету және жөндеу жұмыстары жүргізіледі. Содан кейін оқу немесе өндіріс үдерісінде материалдар мен құралдардың дұрыс сақталуы және қолданылуы қамтамасыз етіледі. Бұл кезеңдердің әрқайсысы өндірістің қауіпсіздігі мен тиімділігін қамтамасыз етуде маңызды рөл атқарады.

8. Материалдарға қойылатын сақтау талаптары

Материалдарды сақтау кезінде олардың сапасын сақтау үшін бірқатар талаптар орындалуы тиіс. Мысалы, ағаш материалдарын құрғақ және қараңғы жерде сақтау маңызды, себебі ылғал мен жарық оның қабаттарын бүлдіруі мүмкін. Сонымен қатар, температура мен ауа айналымы да бақылауда болуы керек, бұл материалдың өңдеуге жарамдылығын сақтауға септігін тигізеді. Металл материалдар тот басудан қорғалған болуы қажет, ал мата қысымсыз және таза ортада сақталуы тиіс. Мұндай талаптарды сақтау материалдардың ұзақ мерзім бойы сапасын сақтау мен қауіпсіз қолдануды қамтамасыз етеді.

9. Ең көп қолданылатын материалдардың үлесі

7-сынып оқушылары арасында ағаш және металл материалдары кеңінен қолданылады. Бұл материалдар өңдеуге ыңғайлы болғандықтан және бағалау мен сабақта қолдану қолайлығына байланысты жоғары сұранысқа ие. Ағаштың икемділігі мен беріктігі оқушыларға түрлі бұйымдар жасауда мүмкіндік берсе, металл беріктігі мен төзімділігі өнімнің ұзақ мерзімділігін қамтамасыз етеді. Осындай материалдардың танымалдығы сабақта оқушылардың шеберлігін арттырып, еңбекке деген қызығушылығын оятады. Жалпы алғанда, ағаш пен металл – оқушылар мен ұстаздардың жұмысында ең жиі пайдаланылатын материалдар.

10. Құрал-жабдық түрлері және қолданылу салалары

Бұл кестеде қол өнерінде қолданылатын негізгі құралдар мен олардың қызмет бағыттары көрсетілген. Мысалы, ара мен балға ағаш кесуге, ал қайшы мен бұрауыш мата мен металлмен жұмыс істеуге арналған. Құралдардың жіктелуі олардың тиімділігі мен қауіпсіздігін арттыруға бағытталған. Құралдарды дұрыс пайдалану бұйымның сапасын жақсартып, еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Осылайша, әрқайсысының өз орны мен маңызы бар құралдар еңбек үрдісінде маңызды рөл атқарады.

11. Жеке қорғаныс құралдары (ЖҚҚ)

Жеке қорғаныс құралдары еңбек қауіпсіздігін қамтамасыз етудің негізі. Мысалы, қолғаптар кесіктер мен жарақаттардан қорғаса, көзілдіріктер шаң мен ұсақ бөлшектерден көзді сақтайды. Құлаққаптар шудың зиянды әсерінен қорғайды, ал арнайы киімдер денені химиялық заттардан қорғайды. Бұл құралдардың дұрыс және тұрақты қолданылуы еңбек процесіндегі жарақат пен аурулардың алдын алады, олардың маңыздылығы еңбек мәдениетінің ажырамас бөлігі болып табылады.

12. Сапалы материалдың негізгі белгілері

Статистикалық мәліметтерге сүйенсек, бұйымдардың 85% ұзақ және сенімді қызмет етуі сапалы материалдардың пайдаланылуына байланысты. Бұл көрсеткіш материалдың сипаттамасы мен сапасының бұйымның бүкіл қызмет мерзіміне тікелей әсер ететінін дәлелдейді. Сондықтан жоғарғы сапалы материалды таңдау – бұйымның сапасына және оның пайдалану тиімділігіне маңызды әсер ететін фактор.

13. Құрал-жабдықтардың техникалық жағдайы бойынша таралуы

Қазіргі таңда көптеген құралдар толық жұмысқа жарамды, бұл оқушылардың қауіпсіздігі мен еңбек процесінің тиімділігін қамтамасыз етеді. Техникалық жағдайы нашар құралдарды уақтылы ауыстыру оқыту барысында жарақат алу қаупін азайтады және сабақтың нәтижелілігін арттырады. Сондықтан құралдардың жағдайын жүйелі түрде тексеріп, жөндеуден өткізу оқу үрдісінің маңызды бөлігі болып табылады.

14. Материалды өңдеуге арналған негізгі құралдар

Материалды өңдеуде пайдаланылатын әрбір құрал бірегей және арнайы функцияларға ие. Мысалы, ара кесу үшін, балға қалау үшін, қайшы қию үшін пайдаланылады. Бұған қоса, арнайы аспаптар материалды тегістеу, түрлендіру және безендіру үшін қолданылады. Осындай құралдарды дұрыс таңдау және қолдану оқу үрдісінде нәтижелі өнім алуға мүмкіндік береді және шығармашылық процесін жеңілдетеді.

15. Құрал-жабдықтарға техникалық қызмет көрсету талаптары

Құралдарды қолданған соң оларды таза және құрғақ күйде сақтау олардың қызмет мерзімін ұзартуға септігін тигізеді. Майлау және жылтырату сияқты тұрақты техникалық қызмет көрсету құралдардың дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз етіп, тозуды төмендетеді. Құралдардың ақаулы бөліктерін уақтылы анықтап, жөндеу немесе ауыстыру жұмыстарын жүргізу олардың қауіпсіз қолданылуын сақтау үшін маңызды. Осындай күтім еңбек үрдісінің тиімділігін арттырып, оқушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етеді.

16. Материал мен құралды дайындау процесінің кезеңдері

Материалдар мен құралдарды тиімді және қауіпсіз пайдалану үшін олардың даярлық кезеңдерін мұқият орындау қажет. Бұл процесс бірнеше маңызды кезеңнен тұрады: алдымен қажетті материалдар мен құралдарды таңдау, содан кейін оларды дайындау және тексеру, соңында жұмысқа кірісу. Әрбір қадам мұқият жоспарланса, оқушылардың шығармашылық жұмысы сапалы және қауіпсіз болады. Оқу сабақтарында тиімді жұмыс істеу тәртібін сақтау – бұл тек іс-әрекет жүйесінің жобалануы ғана емес, сонымен бірге әрбір кезеңдегі жауапкершіліктің артуы екенін ескеру қажет.

17. Заманауи материалдар мен олардың артықшылықтары

Жаңа технологиялар заманауи материалдардың дамуына үлкен серпін берді. Мысалы, пластик пен композиттер жеңіл әрі беріктігі жоғары, бұл оларды түрлі құрылымдарда қолдануға мүмкіндік жасайды. Олар пішінделуінде икемді, көп функционалды өнімдер жасау үшін оңтайлы. Сонымен қатар, экологиялық биокомпозиттер қоршаған ортаны ластамайтын және экологиялық таза материалдарға жатады. Бұл материалдардың эстетикалық қасиеттері де жоғары — олар ұзақ мерзімді, тартымды өнімдер жасауға септігін тигізеді. Мұндай материалдарды қолдану қоршаған ортаға жауапкершілікті көтеріп, болашақ ұрпаққа таза әлем қалтыруды қамтамасыз етеді.

18. Жұмыс барысында қауіпсіздік ережелері

Қауіпсіздік – шығармашылықтың негізі. Жеке қорғаныс құралдарын дұрыс кию және олардың жарамдылығын алдын ала тексеру маңызды. Бұл – көз, қол мен тыныс алу жолдарын қорғаудың бірінші қадамы. Өткір және электр құралдарын пайдалану кезінде сақтықпен қарау керек, ал осы құралдардың техникалық жағдайы үнемі бақылауда болуы тиіс. Жұмыс орнын әрдайым таза әрі реттелген күйде ұстау қажет, бұл өз кезегінде апаттардың алдын алады. Жұмыс аяқталған соң құралдарды тиісті жерлерге қайта қою және материалдарды дұрыс жабу, олардың бұзылуы мен жоғалуына әкеп соқпау үшін маңызды. Бұл қауіпсіз жұмыс атмосферасын қалыптастыруға көмектеседі.

19. Сәтті және сәтсіз дайындау мысалдары

Материалдар мен құралдарды дұрыс дайындау жұмыстың нәтижесіне тікелей әсер етеді. Мысалы, 2019 жылы мектептің өнер шеберханасында өткен жарыста, дұрыс таңдалған және дайындалған материалдар мен құралдар оқушыларға сапалы өнім жасауға мүмкіндік берді, бұл олардың шығармашылық деңгейін арттырды. Алайда, 2020 жылы кейбір жағдайларда материалды дұрыс дайындамау немесе құралдарды уақытында тексермеу себепті жұмыстар сапасыз болып, тіпті жарақатқа ұшыраған оқушылар болды. Осыдан байқағанымыздай, әрбір кезеңді мұқият өткізу – табыстың негізі.

20. Материалдар мен құрал-жабдықтарды дұрыс дайындау маңызы

Материалдар мен құралдарды дұрыс дайындау көркем еңбек сабақтарында қауіпсіздік пен сапаны қамтамасыз етеді. Бұл ғылым мен өнердің тоғысқан нүктесі, шығармашылық пен кәсіпкерлік дағдыларды қалыптастыруға жол ашады. Терең білім мен нақты дағдылар арқасында оқушылар өз білімін тиімді пайдаланып, кәсіби тұрғыда дамуға дайын болады.

Дереккөздер

Қазақстандық білім беру стандарттары, 2023.

«Художественный труд» оқу құралы, 7-сынып, 2023.

Орта және жоғары оқу орындарының қолөнер мектептері әдістемелері, Алматы, 2021.

Л. Н. Толстой. Техника и трудовое воспитание в школе. М., 2019.

Иванов И.И. Современные материалы в образовании: учебное пособие. – Москва, 2020.

Петрова А.С. Безопасность труда в учебных мастерских. – Санкт-Петербург, 2018.

Сидоров В.В. Экологически чистые материалы в промышленности. – Новосибирск, 2021.

Кузнецова Н.А. Технология и техника изготовления изделий из пластмасс. – Екатеринбург, 2019.