Текст выступления:

Санитарлық-гигиеналық талаптар
1. Санитарлық-гигиеналық талаптар: негізгі маңызы және көркем еңбек пәніндегі рөлі

Кез келген оқу процесінің ең маңызды құрамдас бөлігі – оқушының денсаулығын және қауіпсіздігін қамтамасыз ету. Көркем еңбек сабағы секілді шығармашылық пәндерде бұл талаптар ерекше мәнге ие, себебі олар сабақ барысында денсаулықты сақтау мен қауіпсіздікті арттыратын ортаны қалыптастыруға бағытталған. Санитарлық-гигиеналық талаптардың басты мақсаты – оқушының жұмыс жасау барысында өзіне және айналасындағы адамға зиян келтірмеу, сонымен қатар шығармашылық қабілеттерін толық ашуына жағдай жасау.

2. Санитарлық-гигиеналық талаптардың қалыптасуы мен бүгінгі мектептегі мәні

Гигиенаның тарихы адамзат өркениетінің басынан бастау алады. Ежелгі мәдениеттерде, мысалы, ежелгі Мысыр мен Римде суда жуу мен тазалыққа аса мән берілген. Бүгінгі таңда мектептерде гигиена – оқушылардың денсаулығын сақтау мен білім беру тиімділігін арттырудың негізгі құрамдас бөлігі. 7-сынып көркем еңбек сабағында санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау оқушы шығармашылығының салауатты және тиімді негізін қалыптастырады.

3. Гигиенаның анықтамасы мен негізгі бағыттары

Гигиена – бұл денсаулықты сақтау және аурулардың алдын алу бойынша ғылым. Оның негізгі бағыттары жаттығу мен дұрыс тамақтану, жұмыс және тұрмыс ортасын жақсарту, жеке және қоғамдық тазалықты сақтау. Мектеп жағдайында гигиена оқу процесінің барлық кезеңін қамтиды: таза ауа, қол гигиенасы, оқу кабинеттерін өңдеу, денсаулық сақтау шараларының орындалуы.

4. Санитарлық-гигиеналық талаптардың негізі мен басты қағидалары

Оқу бөлмесінің тазалығы мен ауаның құрамына қатынасы ерекше назар аударуды талап етеді. Таза, таза ауа оқушылардың зейінін арттырып, сабаққа деген ынтасын жоғарылатады. Сонымен қатар, жұмыс үстелдері мен құрал-жабдықтарды үнемі дезинфекциялау арқылы инфекциялардың таралу тәуекелін айтарлықтай азайтуға болады. Осындай қарапайым, бірақ маңызды шаралар оқушылардың денсаулығын сақтауда шешуші рөл атқарады. Жарықтандыру мен температураны нормативтік талаптарға сәйкес ұстау, сондай-ақ қалдықтарды дұрыс жинап, жою – санитарлық-гигиеналық талаптардың толыққанды орындалуын қамтамасыз ететін негізгі шарттар.

5. Жеке гигиенаны сақтаудың негізгі себептері мен салдары

Жеке гигиена – адамның өз денсаулығын сақтаудағы ең бірінші қадамы. Бұған қолды уақтылы жуу, тазалық сақтау, жеке заттарды дұрыс пайдалану жатады. Жеке гигиенаны сақтамау нәтижесінде денсаулық мәселелері, әсіресе жұқпалы аурулардың таралуы артады. Мектепте дұрыс гигиеналық дағдыларды үйрету оқушылардың денсаулығын ұзақ мерзімді сақтауға септігін тигізеді.

6. Мектепте санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау шарттары

Оқу бөлмесі күнделікті дұрыс желдетіліп, таза ауаға бай болуы оқушылардың тыныс алу функциясын жақсартады және табиғи жолмен тынығуын қамтамасыз етеді. Жарықтандыру табиғи көздер мен жасанды құрылғылар арқылы жеткілікті және көзге зиянсыз болулары тиіс. Парты арасындағы қашықтық сақталып, әр оқушыға жеке орын берілуі жұмысқа толық шоғырлануына ықпал етеді. Сонымен қатар, сабақ алдында және соңында жұмыс орындарын дезинфекциялап, құралдарды реттеу – санитарлық-гигиеналық талаптардың негізгі элементі болып табылады.

7. Еңбек орнын ұйымдастыру ережелері

Еңбек орнын ұйымдастырғанда ең алдымен, ортаның тазалығы мен қауіпсіздігіне мән беріледі. Құралдар мен материалдар қолдануға жарамды болуы керек, ал парта мен орындықтар дене құрылымына сәйкес ыңғайлы болуы шарт. Жұмыс барысында қауіпсіздік шараларын сақтау, құралдардың дұрыс орналасуын қамтамасыз ету еңбек тиімділігін арттырады және жарақат алу қаупін төмендетеді.

8. Құрал-жабдықтарды дұрыс таңдау және қолдану ерекшеліктері

Құралдарды пайдалану алдында олардың техникалық жағдайы мен жарамдылығын мұқият тексеру – қауіпсіздіктің маңызды құралы. Өткір заттармен жұмыс жасағанда арнайы қорғаныс құралдарын пайдалану, мысалы қолғап кию және көзді қорғау қажеттігін жан-жақты сақтау керек. Соңғы жұмыс кезеңінде барлық құралдарды орнына қою және бүлінгенін ауыстыру мектебіміздің қауіпсіздік мәдениетін нығайтады.

9. Қауіпсіздік ережелерін сақтау: негізгі талаптар мен мысалдар

Қауіпсіздік ережелерін сақтау әрбір сыныпта маңызды орын алады. Кестеде көрсетілген талаптар бойынша: қолдың және бетінің гигиенасы, құралдардың дұрыстығы, бөлменің желдетілуі және жарықтандыруы, сондай-ақ шектеулі заттардың дұрыс қолданылуы көрсетілген. Бұл талаптар оқушылардың және мұғалімдердің денсаулығын сақтауға, сабақ барысын қауіпсіз әрі тиімді басқаруға бағытталған. ҚР Білім және ғылым министрлігінің әдістемелік нұсқаулары осы талаптарды нақты негіздеп береді.

10. Еңбек процесінде тазалық сақтау және зиянды қалдықтарды басқару

Санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау барысында қоқысты дұрыс бөліп жинау – ең маңызды кезеңдердің бірі. Жіппен бөлініп алынған қоқыс залалсыздандыруды жеңілдетеді және санитарлық жағдайды жақсартады. Зиянды қалдықтарды арнайы белгіленген орындарға тастау экологиялық қауіпті азайтып, қоршаған ортаны таза ұстауға көмектеседі. Сонымен қатар, қолданылған материалдарды залалсыздандыру инфекцияның алдын алуға ықпал етіп, сабақтың сәтті өтуіне жағдай жасайды.

11. Мектеп оқушыларындағы гигиена нормаларының сақталу деңгейі (сауалнама нәтижесі)

Сауалнама нәтижелері бойынша, 7-сынып оқушыларының көпшілігі жеке гигиенаны сақтауға ұмтылады. Бұл факт сыныпта санитарлық мәдениетті қалыптастыруда үлкен алға бастама болып табылады. Үнемі бақылау мен тәрбиелеу арқасында, гигиена нормаларының сақталуы жоғары деңгейге жетіп, оқушылардың денсаулығы мен сабақты қабылдауы жақсартылады.

12. Сыныпта гигиенаны сақтау үшін қолданылатын құрал-саймандар

Сыныпта гигиенаны сақтау мақсатында қолданылатын құралдар кең ауқымды. Бұл сабын, антисептиктер, дезинфекциялық сұйықтықтар мен арнайы қағаз майлықтар. Әр оқушы мен мұғалімге қолжетімді болу үшін олар оқыту кабинеттерінде тұрақты түрде орналастырылады. Мұндай құралдар санитарлық талаптарды орындауға ғана емес, мектеп ішінде таза және қауіпсіз орта құруға да ықпал етеді.

13. Қол мен тырнақ гигиенасына қойылатын талаптар

Қолды сабақ алдында, тағамдан бұрын және дәретханадан кейін міндетті түрде сабындап жуу – жұқпалы аурулардың таралуының негізгі алдын алу шарасы. Тырнақтарды қысқа әрі таза ұстау микробтардың жиналуын және таралуын қиындатады. Сонымен қатар, тырнақтарға лак немесе химиялық қалдықтардың болмауы қолдың гигиенасын сақтау үшін маңызды, себебі олар бактериялардың жиналуына қолайлы ортаға айналуы мүмкін.

14. Арнайы еңбек киімі мен оның гигиеналық рөлі

Арнайы еңбек киімі оқушыларды сабақ барысында ластанудан және ықтимал жарақаттан қорғайды. Ол тыныс алатын материалдан жасалып, қозғалысқа икемді болуы тиіс. Киімнің таза болуы – бұл гигиенаның бір бөлігі және сабақтың қауіпсіз өтуінің кепілі. Арнайы киімді дұрыс күтіп ұстау оқушылардың денсаулығын сақтауға және сабаққа деген ынтасын арттыруға ықпал етеді.

15. Санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау үдерісінің кезеңдері

Санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтау — бұл жуық арада жүйелі және ұйымдастырылған үдеріс. Оның бастапқы кезеңі – дұрыс дайындық, яғни құралдардың тазалығы мен жарамдылығын тексеру. Келесі қадам – жұмыс орындарын желдетіп, қажетті құралдарды реттеу. Одан әрі – еңбек кезінде қауіпсіздік шараларын сақтау, қалыпты температура мен жарық режимін ұстану. Соңында, жұмыс аяқталғаннан кейін құралдарды дезинфекциялап, қалыпқа келтіру өте маңызды. Осындай ұйымдастырылған қадамдар оқушылардың денсаулығы мен сабақтың тиімді өтуін қамтамасыз етеді.

16. Мектептегі ауа және жарық режиміне қойылатын талаптар

Білім беру мекемелеріндегі оқу тиімділігін арттырудың негізгі шарттарының бірі — бөлме жағдайларының оқушылардың денсаулығына сәйкес келуі. Алғашқы шарттардың бірі болып кеңістікке жеткілікті табиғи жарық қабылдауы саналады. Бұл көздің шаршауын азайтып, назардың ұзақ уақыт сақталуын қамтамасыз етуге септігін тигізеді. Мысалы, табиғи жарық жақсы терезелер арқылы өтеді және күн көзін дұрыс бағыттау арқылы оңтайлы болады.

Сонымен қатар, жасанды жарық көздері кемшілігі жоқ болуы қажет. Егер олар тым қатты немесе жан-жағынан шашыраса, көздің шаршауы мүмкін. Сондықтан жарықтың көздері мен түрлері оқушылардың көрініс ортасына ыңғайлы орналастырылуы тиіс. Бұл талаптар, әсіресе кешкі сабақтар немесе қыста күн сәулесінің жетіспеушілігінде өзекті.

Ауаның тазалық деңгейі де маңызды фактор. Оқушылардың үзілісте бөлмені бірнеше рет желдету ауадағы көмірқышқыл газының деңгейін төмендетіп, таза ауамен қамтамасыз ету арқылы зейіннің жоғары болуына ықпал етеді. Бұл әсіресе оқушылардың ағзасына жақсы әсерін тигізіп, тыныс алу жолдарының ауруларын алдын алу үшін қажет.

Сондай-ақ бөлме температурасының ерекше мәні бар. 18-22 градус аралығындағы тұрақты температура оқушылардың физикалық жағдайын қолдап, олардың жұмысқа қабілеттілігін арттырады. Қапшағай жазда да, қыста да бұл шаралар жүзеге асырылуы қажет, өйткені температураның күрт ауытқуы денсаулыққа қатер төндіреді.

17. Санитарлық бұрыш: мақсаты және ұйымдастыру үлгісі

Мектептегі санитарлық бұрыштар — бұл оқушыларға гигиена мен денсаулық сақтау негіздерін үйрететін арнайы аймақтар. Олар жеке бас тазалығы мен санитарияның маңыздылығын түсіндіру үшін құрылып, балаларды дұрыс әдеттерге тәрбиелейді.

Осындай бұрыштарда әртүрлі әдістемелік құралдар, суреттер мен нұсқаулықтар ұсынылады. Мысалы, «Дұрыс қол жуу» рәсімі қалай орындалатынын көрсететін постерлер оқушыларға күнделікті қол гигиенасын әдетке айналдыруға көмектеседі.

Санитарлық бұрышты ұйымдастыруда мектеп әкімшілігі мен денсаулық сақтау мамандары тығыз ынтымақтастықта жұмыс істейді. Бұл тәсіл балалардың санитарлық мәдениетін көтеруге, сонымен бірге сыныптағы аурулардың алдын алуға ықпал етеді.

18. Санитарлық-гигиеналық талаптарды сақтамаудың салдары (статистикалық дерек)

ҚР білім беру ұйымдарының 2023 жылғы статистикасы көрсеткендей, санитарлық ережелерді бұзу оқушылар арасында түрлі аурулардың көбейуіне әкеледі. Бұл тек денсаулыққа ғана емес, оқу үрдісіне де кері әсерін тигізеді. Мұндай жағдайларда білім алушылардың сыныпта ынтасы төмендейді, сабаққа қатысуы нашарлайды.

Жалпы деректер бойынша, санитарлық тәртіп ережелерін дұрыс сақтамаудың нәтижесінде тұмау және тыныс алу жолдарының жұқпалы аурулары 15-20% көбейгені анықталды. Бұл мектептерде санитарлық мәдениетті және тәртіпті жіті қадағалау қажеттілігін түсіндіреді.

Қорытындылай келе, санитарлық талаптардың сақталмауы қоғам денсаулығына тікелей қауіп төндіріп, осы саланы жетілдіру мен нығайтуға ерекше көңіл бөлуді талап етеді.

19. Жауапкершілік және ұжымдық санитарлық мәдениетті қалыптастыру

Әрбір оқушы гигиена талаптарының сақталуына жеке жауапкершілікпен қарауы қажет. Бұл өз денсаулығын қорғаудан бөлек, сыныптасының және мектептегі барлық достарының амандығын қамтамасыз етуге ықпал етеді.

Үлгілі ұжымдық тәртіп аурулардың мектеп ортасында таралуын тоқтатып, қауіпсіз әрі таза оқу орнының қалыптасуына мүмкіндік береді. Бірлескен әрекет арқылы санитарлық жағдайдың жақсаруына қол жеткізуге болады.

Сонымен бірге, тәжірибені бөлісу мен ескерту жасау мектеп ішінде санитарлық мәдениетті нығайтып, балалардың өзара қамқорлығын арттырады деп айтуға болады. Бұл әдістер үйреншікті дағдылар мен ұжымдық жауапкершілікті дамытады.

20. Санитарлық-гигиеналық талаптардың көркем еңбек пәніндегі маңызы және болашақ ұрпақ денсаулығы

Гигиеналық талаптардың орындалуы көркем еңбек пәнінде оқушылардың денсаулығын қорғауда басты рөл атқарады. Бұл олардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға қолайлы орта қалыптастырады және зейінін шоғырландыруға көмектеседі.

Осы тәртіптерді сақтау арқылы мектеп болашақ ұрпақтың денсаулығын қамтамасыз ететін көркемдік және ұлттық дәстүрлерді жалғастыратын сауатты адамды тәрбиелейді. Сондықтан гигиена мен санитариялық нормаларды сақтау — бұл тек бүгінгі күннің ғана емес, ұрпақ алдындағы жауапкершілік.

Дереккөздер

ҚР Білім және ғылым министрлігінің әдістемелік нұсқауы, 2022.

Денсаулық сақтау саласындағы санитарлық нормалар, ҚР, 2021.

Қазақстандағы мектептердегі санитарлық-гигиеналық талаптарға қатысты зерттеу, 2023.

Мектептегі гигиена: теория және тәжірибе, Қазақстандық публицистика журналы, 2020.

Республика Казахстан Министерство образования и науки. Санитарные нормы и правила для образовательных учреждений. Алматы, 2022.

Жұмабаев А.К., «Мектептегі гигиена негіздері», Алматы, 2021, 134 б.

ҚР білім беру ұйымдары статистикасы, 2023.

Төреқұлов М.С., «Балалар денсаулығын қорғау және мектептегі санитарлық тәртіп», Астана, 2020.

World Health Organization. Health-promoting schools framework. Geneva, 2021.