Текст выступления:

Өрнек салу тәсілдері мен техникасы. Материалдар мен құралдар
1. Өрнек салу: негізгі бағыттар мен мазмұн

Өнердің ежелгі кезеңінен бері өрнек салу адамзат мәдениетінің айрықша көрінісі болып келеді. Бұл сабақта шығармашылықтың өзіндік тілі ретінде өрнек өнерінің негізгі бағыттарын зерттеп, шығармашылық қабілеттерді дамытудың жолдарын қарастырамыз. Өрнек салу шеберлігі — өз ойыңды, сезіміңді және ұлттық бейнелерді мастерлікпен жеткізу, ұрпақтан ұрпаққа жалғасатын рухани мұраны сақтаудың маңызды құралы.

2. Өрнек салудың тарихы мен маңызы

Адамзат өрнек салу тарихын ежелгі үңгір қабырғаларына сызған суреттерден бастап есептеуге болады. Бұл өнер тек көркемдік қана емес, сонымен қатар рухани құндылықтарды жеткізудің құралы ретінде дамыды. Қазақ халқының ою-өрнектері өз салт-дәстүрінде, ұлттық мәдениетінде ерекше орын алып, халықтың өмір салты мен дүниетанымын бейнелейді. Сондықтан өрнек салу - көпқабатты тарихи және мәдени маңызға ие өнер.

3. Өрнек салу тәсілдерінің жіктелуі

Өрнек өнерінде түрлі тәсілдер бар, олардың әрқайсысы өзіндік ерекшелігімен көз тартады. Алдымен, сызықтық тәсіл қарапайым әрі нақтылы контурлар мен сызықтар арқылы бейнелеуге негізделген, бейнелердің дәл және анық көрінуін қамтамасыз етеді. Екінші, дақтық техникада бояу дақтары жарық пен көлеңке эффектілері арқылы, яғни көлем мен тереңдік сезімін қалыптастырады; бұл әсіресе акварель және гуашь қолданылуымен ерекшеленеді. Үшіншіден, геометриялық, гүлдік және сюжеттік өрнектер композицияда түрлі формалар мен элементтерді үйлестіріп, халықтың мәдени ерекшеліктері мен эстетикалық талғамына сай бейнелерді береді.

4. Сызықтық өрнек ерекшеліктері мен мысалдары

Сызықтық өрнектер дәстүрлі өнердің негізі саналады, ол контурлық сызбалар арқылы нақты және анық бейнелер жасайды. Мысалы, қазақ ою-өрнектеріндегі көбі – бұл дәл сызықтар мен геометриялық фигуралар, олар ұрпақтан-ұрпаққа беріліп келеді. Әр сызықтың өзіндік мәні бар, мысалы, кейбір сызықтар қорғаныс күшін білдірсе, басқалары сұлулық пен үйлесімділікті бейнелейді. Бұлар заманауи дизайнда да өзекті болып отыр.

5. Дақтық техника: құралдар мен қолдану

Дақтық техника бояу дақтарын пайдалану арқылы бейнелерге динамика мен көлемділік береді. Бұл тәсіл акварель немесе гуашь бояуымен жиі іске асады. Мысалы, акварельдің жеңілдігі мен мөлдірлігі табиғат көріністерін жасауға өте қолайлы. Кейбір суретшілер дақтық техника арқылы эмоция мен табиғи жарықтың өзгерістерін ерекше шеберлікпен жеткізетін шығармаларды жасайды.

6. Геометриялық өрнектің тұрмыс пен өнердегі маңызы

Геометриялық фигуралар қазақ қолөнерінің және сәулет өнерінің ажырамас бөлігі. Олардың көмегімен бұйымдарға құрылым мен үйлесім беріледі. Үшбұрыш, төртбұрыш және шеңбер сияқты фигуралар симметрия мен ырғақ қағидаларын сақтай отырып, ұлттық стильдің өзіндік ерекшеліктерін көрсетеді. Орта Азия және қазақтардың мәдениетінде бұл өрнектер қайталанып отыратын мотивтер түрінде қолданылып, ұлттық дәстүр мен армандарды бейнелейді. Сонымен қатар, бұл өрнектердің динамикалық үйлесімділік пен тұрақтылығын арттырудағы рөлі ерекше маңызды.

7. Гүлдік және өсімдік өрнектерінің ерекшеліктері

Қазақ ою-өрнегінде гүл мен жапырақ мотивтері табиғи формалардың негізінде қалыптасып, ерекше ұлттық элементтерге, мысалы, «қошқармүйізге» айналған. Өсімдік бейнелері ұлттық символиканы жеткізіп, оның көмегімен тоқыма, кесте және басқа қолөнердегі бұйымдар безендіріледі. Сондай-ақ, бұл өрнектер керамика мен мәтіндік өнерде композициясының сәндік және мағыналық құрамында маңызды орын алады, ұлттық мәдениеттің байлығы мен сұлулығын паш етеді.

8. Сюжеттік өрнектер және фольклорлық бейнелер

Сюжеттік өрнектерде адамдар мен жануарлар бейнелері арқылы ұлттық дәстүрлер мен фольклор оқиғалары көркем бейнеленеді. Текеметтер мен кілемдердің өрнектерін қарасақ, олар тек әсемдік қана емес, тұрмыстық және тарихи мағынаға ие. Бұл бейнелер ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарып, ұлттық рухты нығайтады. Сонымен қатар, мифологиялық мотивтер арқылы өрнек салу жанрларының мәдени құндылығы артып, ұлттық шығармашылықтың жаңа формаларын ашады.

9. Өрнек салу тәсілдерінің салыстырмалы сипаттамасы

Өрнек салу әдістерінің әрқайсысы өзіндік ерекшеліктері мен құралдарын қажет етеді. Сызықтық тәсіл нақтылық пен анықтықты, дақтық техника көлем мен жарық эффектісін береді, ал геометриялық, гүлдік және сюжеттік өрнектер композициялық үйлесімділікті қамтамасыз етеді. Халық өнерінде олар әртүрлі мақсат пен материалға байланысты таңдалып, өзіндік мағыналық жүктеме алады. Бұл тәсілдердің үйлесімді қолданылуы шебердің шығармашылық ізденісінің нәтижесін айқындайды.

10. Ақ қағаз және түрлі-түсті картон

Өрнек салуда қолданылатын материалдардың түрлері ерекше маңызды. Ақ қағаз жеңіл әрі тегіс беті арқасында түрлі техникаларға қолайлы, кескіндерді анық және шеберлікпен жасауға мүмкіндік береді. Оның тығыздығы орташа болғанда бояуларды сіңіру деңгейі ерекше үйлесімді болады. Түрлі-түсті картон мен акварельдік қағаздың бет құрылымы бояудың әсерін күшейтеді. Акварельдік қағаз ылғалды жақсы сіңіріп, су бояуларымен жұмыс істеуге таптырмас материал болып саналады. Бұл материалдардың ерекшелігі техника мен қолдану мақсатына сәйкес таңдалуы шығармашылықты тиімді іске асырудың кепілі.

11. Өрнек салу құралдары: қарындаш және лайнер

Қарындаш - өрнек салудың ең негізгі әрі әмбебап құралы, ол сызықтарды еркін, нақтылы және әртүрлі қалыңдықта салуға мүмкіндік береді. Лайнерлер кәсіби жұмыс істегенде дәл сызықтар мен нәзік контурлар жасауға пайдаланылады, ерекше сәндік әсерлер береді. Бұл құралдар шығармашылық процесіне икемділік пен шеберлік енгізеді, шығарманың тұрпатын айқындауда маңызды рөл атқарады.

12. Бояу түрлері және таңдаудың маңызы

Өрнек салуда бояу түрінің маңызы зор. Акварельдің мөлдірлігі мен ашық түстері табиғаттың нәзік бейнелерін жасауға мүмкіндік береді, әсіресе ландшафттарды салуда кеңінен қолданылады. Гуашь бояуы қанық және тығыз, бұл айқын контурлар мен қатты дақтарды түсіруге мүмкіндік береді, сол арқылы экспрессивтілік артады. Акрил бояуы тез кебеді, оның әмбебаптығы әртүрлі беттерде пайдалануына жағдай жасайды, ал темпера текстура мен көлемді ерекше ашуға арналған. Сондықтан бояу түрін таңдау шығарманың мазмұны мен стиліне сәйкес болуы керек.

13. Қылқалам түрлері мен ерекшеліктері

Қылқаламдар түрлі материалдардан жасалып, әртүрлі ұштармен ерекшеленеді: табиғи және синтетикалық қылдар, жұмсақ немесе қатты. Жұмсақ қылқалам бояуды жақсы сіңіріп, нәзік әрі ашық мазоктар жасауға мүмкіндік береді. Қатты ұштар жұқа, нақты сызықтарды шығаруға ыңғайлы. Қылқаламның пішіні (дөңгелек, жалпақ, желпеу тәріздес) композиция мен стильге сәйкес таңдалады. Шебер дұрыс қылқаламды таңдауы арқылы бояудың әртүрлі қасиеттерін толық ашып, өрнектің көркемдігі мен әсерін арттыра алады.

14. Көмекші құралдар: өшіргіш, циркуль, сызғыш

Өшіргіш - сурет салуда қателерді түзетуге және сызықтарды жұмсартуға арналған негізгі құрал. Оның көмегімен кескінді жетілдіруге және тұрпатын айқындауға болады. Циркуль шеңберлер мен доғаларды дәл салуға мүмкіндік беріп, геометриялық өрнектер жасауда таптырмас көмекші құрал. Сызғыш арқылы түзу сызықтар мен пропорциялы бөлшектер оңай әрі нақты бейнеленеді, бұл әсіресе дәлдік пен симметрияны талап ететін жұмыстарда аса маңызды.

15. Қауіпсіздік ережелері және құралдарды күтіп ұстау

Құралдарды үнемі таза ұстау және дұрыс сақтау олардың қызмет ету мерзімін ұзартып, жарақат пен бұзылулардың алдын алады. Су мен бояу қалдықтарын қауіпсіз жою қоршаған орта мен денсаулыққа зиян тигізбеу үшін өте маңызды. Қылқаламдарды уақтылы жуу және қалыпты күйінде ұстау бояудың сапасын жоғалтпауына ықпал етеді. Сонымен қатар, қарындаш ұшын қайрағанда қауіпсіздік шараларын сақтап, оны өзіне емес, көзге қауіпсіз бағытқа бұру қажет. Бұл қарапайым қадамдар шығармашылық процесінде қауіпсіздік пен тиімділікті қамтамасыз етеді.

16. Өрнек салуда жиі қолданылатын материал түрлерінің таралуы

Қазіргі таңда мектеп оқушылары арасында өрнек салу ісінде қолданылатын материалдардың алуан түрлері бар, олардың ішінде қағаз бен бояу құралдары ерекше кең таралған. Мысалы, 2023 жылғы мектепішілік сұрау нәтижелері бойынша, қағаз пен бояуды қолдану оқушылардың арасында ең танымал әрекет болып табылады. Бұл таңқаларлық емес, себебі қағаз — қол жетімді әрі ыңғайлы негіз, ал бояулар шығармашылықты айтарлықтай кеңейтеді және өрнек салуда түс пен құрылымды байытады.

Бұған қарамастан, қарындаш, лайнер және қылқалам сияқты құралдардың қолданылуы салыстырмалы түрде төмен. Бұл құралдар нәзіктік пен дәлдік талап ететін өрнек салу техникасына қатысты болғандықтан, олардың қолданылуы кейбір жағдайларда қиын болуы мүмкін. Қарапайым материалдар мен техникаларды қолдану оқушыларға шығармашылық қабілеттерін дамытып, өнерге құштарлықты арттыруға көмектеседі.

Өрнек салу үшін көзге көрінетін құралдар мен материалдарды дұрыс таңдау — бұл шығармашылық процестің маңызды бөлігі. Оқушылардың материал таңдауындағы таңданарлық басымдылық және құралдардың кең таралуы олардың өнерге деген қызығушылығы мен шығармашылық дамуына әсер етеді.

17. Қазақ ұлттық ою-өрнегі және өрнек салу техникасы

Қазақ ұлттық ою-өрнегі — ғасырлар бойы жинақталған мәдени мұраның ерекше көрінісі. Әр ою белгілі бір мағынаны, символды немесе табиғат құбылыстарын бейнелейді. Мысалы, кілем өрнектеріндегі "Тамыр" оюы өмірдің үздіксіздігін білдірсе, "Құс" оюы ізгілік пен бақыттың белгісі ретінде танылған.

Өрнек салу техникасында дәстүрлі құралдар көптеп қолданылады: қолмен сурет сызу, бүркеншікпен бояу және арнайы қылқаламдар. Бұл әдістер әдетте сабырлы әрі ұқыпты жұмыс талап етеді, себебі әрбір ұсақ деталь ұлттық ерекшелікті сақтауға ықпал етеді. Қазақ өнеріндегі өрнек тек әдемілік қана емес, сонымен бірге терең философиялық мәнге ие, сондықтан әр элемент мәнді түрде таңдалып және салынуы қажет.

Ұлттық өрнекті меңгеру арқылы жас ұрпақ өз мәдениетіне деген сүйіспеншілікті арттырады, тарихи сабақтастықты сақтайды.

18. Өрнек салу кезеңдері: идеядан нәтижеге дейін

Өрнек салу шығармашылық процессі бірнеше маңызды кезеңнен тұрады. Бірінші кезең — идеяны табу, мұнда суретші қандай мотив пен тақырып бойынша жұмыс істейтінін анықтайды. Кейінгі кезең — эскиз жасау, яғни негізгі тұжырымдаманы қағазға түсіру. Бұл сатыда нобайлар мен контурлар нақтыланады.

Одан бөлек, негізгі бөліктерді таңдау және бояу техникасын айқындау маңызды кезеңдер. Бояу мен айшықтау – соңғы сатыдағы ең шеберлік талап ететін кезең, өйткені осы кезде өрнектің көркемдігі мен нақтылығы көрініс табады. Әдетте, әр қадам мұқият жоспарланылып, әрі қарайғы өнім сапасына зор әсер етеді.

Бұл процесс оқушыларға өз ойларын жүйелі түрде жеткізуге, шығармашылық қабілеттерін дамытуға және өнерге деген құрмет сезімін қалыптастыруға көмектеседі.

19. Қазіргі заманғы өрнек салу техникасының бағыттары

Қазіргі өрнек салу техникасы дәстүрлі әдістерден бөлек, жаңа технологияларды да кеңінен пайдалана бастады. Мысалы, компьютерлік графика көмегімен сандық өрнектер жасауда түрлі бағдарламалар қолданылады, бұл шығармашылыққа жаңа мүмкіндіктер ашады. Сондай-ақ, 3D принтерлер арқылы өрнектерді мүсіндеу кең таралуда, бұл қолөнер мен өнеркәсіп саласында жаңашылдық енгізеді.

Бұған қоса, экологиялық материалдарды пайдалану және дәстүрлі өрнектерді заманауи стилде бейнелеу бағыттары да көпшіліктің қызығушылығын тудырып отыр. Қазіргі заманғы суретшілер осындай инновациялар арқылы ұлттық мәдениетті жаңа деңгейге көтеріп, өрнек салудың маңызын кеңейтеді.

Бұл үрдістер шығармашылықтың әртүрлі аспектілерін біріктіріп, жастарға ұлттық өнерді жаңаша қабылдауға және дамытуға ықпал етеді.

20. Өрнек салудың шығармашылық және танымдық маңызы

Өрнек салу — бұл тек өнер ғана емес, сонымен бірге оқушылардың қиялын дамытуға және эстетикалық талғамын қалыптастыруға ықпал ететін маңызды оқу әрекеті. Түрлі материалдар мен құралдарды дұрыс таңдау көркем ойдың толық ашылуына көмектесіп, шығармашылық қабілеттердің дамуына жағдай жасайды.

Сонымен қатар, өрнек салу ұлттық мәдениетті сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізу процесінде ерекше рөл атқарады. Осылайша, бұл іс-әрекет білім мен өнердің, дәстүр мен жаңашылдықтың тоғысында тұрады, оқушыларды рухани жетілдіреді және өз мәдениетіне деген сүйіспеншілігін ұялататынын атап өту қажет.

Дереккөздер

Қазақ халық ою-өрнектері: тарихи және мәдени зерттеулер. Алматы, 2015.

Арт тарихы және техникасы. М. Петрова, Санкт-Петербург: Искусство, 2018.

Халықтық қолөнер және ұлттық стиль. Т. Мұратова, Нұр-Сұлтан, 2020.

Өнертану негіздері: оқулық. ҚР Білім министрлігі, 2022.

Мектепішілік сұрау материалы, 2023.

Ә. Құрманғазы. Қазақ ұлттық ою-өрнегінің тарихы. Алматы, 2018.

Ж. Төлегенов. Өрнек салу техникасы мен әдістері. Нұр-Сұлтан, 2021.

С. Нұртазин. Қазақстанның заманауи өнері және инновациялар. Алматы, 2022.