Текст выступления:

Мемлекеттік егемендікті жоғалту
1. Мемлекеттік егемендікті жоғалтуға кешенді шолу және негізгі бағыттар

Мемлекеттік егемендік – бұл кез келген елдің ең басты құндылығы. Ол халықтың өз тағдырын өзі анықтау және билікті толық дербес жүзеге асыру мүмкіндігі. Бұл құбылыс адамзат тарихындағы саяси тәуелсіздіктің биік белгісі болып табылады. Егемендікті жоғалту себептері әрқашан күрделі әрі көпқырлы болды, олар тарихи, саяси, экономикалық және мәдени факторлардың біріккен әсерінен туындайды. Бүгінгі баяндамамызда біз осы тұжырымдаманың маңыздылығын ашып, егемендікті жоғалту себептерін тарихи және техникалық тұрғыдан терең талдаймыз.

2. Егемендік: тарихи және ғылыми негіздері

Егемендік ұғымы халық пен мемлекеттің тәуелсіздігі мен құқықтары негізінде қалыптасады. Қазақ даласындағы XIX-XX ғасырлар тарихи отаршылдық кезеңдердің сәні болды. Бұл дәуірде халық өз дербестігін сақтау және билікті өз қолына алу үшін күресті күшейтті. Әртүрлі саяси және мәдени қозғалыстар қазіргі Қазақстанның тәуелсіз мемлекетке айналуына жол ашты. Егемендік идеологиясы осындай күрестің нәтижесінде қалыптасып, ұлттық сана мен мемлекет қызметінің өзегіне айналды.

3. Егемендіктің ерекшелігі мен құқықтық белгілері

Әрбір мемлекет өзінің аумағында толық билік құқығына ие болады, бұл – заң шығарудың және мемлекеттік институттардың тәуелсіздігін қамтамасыз етеді. Халықаралық құқық аясында әр мемлекет сыртқы және ішкі саясатын өз бетімен жүргізуге құқылы, ол халықаралық аренала дербес субъект ретінде мойындалады. Сонымен қатар, территориялық тұтастық пен ұлттық қауіпсіздік мемлекет егемендігінің негізгі сипаттамалары ретінде халықаралық деңгейде тарихи және құқықтық маңызға ие. Осы белгілер мемлекеттік дербестіктің негізгі негізін құрайды.

4. Егемендікті жоғалтудың тарихи үлгілері

Біздің тарихымызда егемендіктің жоғалуы бірнеше маңызды оқиғалар арқылы көрініс тапты. Мысалы, XV-XVII ғасырларда Қазақ хандығының кейбір аумақтары көршілес мемлекеттердің ықпалына түсуі немесе Ресей империясының отарлау саясатының нәтижесінде ұлттық дербестік шектеулері орын алды. Осы үлгілер егемендікті сақтау мен күшейтуге ұмтылған ұлттардың тарихи сабақтарын көрсетеді. Бұл кезеңдер егемендік түсінігінің күрделілігін анықтап, халықтың тәуелсіздік үшін күресін тағы да айқындайды.

5. Егемендікті жоғалтуға ықпал ететін басты себептер

Егемендікті әлсірететін және жоғалтуға әкелетін бірнеше негізгі факторлар бар. Біріншіден, сыртқы агрессия мен көрші мемлекеттердің саяси-әскери ықпалы мемлекеттік тәуелсіздікті шектейді. Екіншіден, экономикалық дағдарыстар мен бюджеттік тәуелділік ұлттық басқармаларға кері әсер етеді. Үшіншіден, ішкі саяси тұрақсыздық, бөліністер, дағдарыстар мемлекетті әлсіретеді, ал төртіншіден, теріс ақпараттық саясат пен идеологиялық қысым басқару тиімділігін төмендетеді. Осы себептердің бірігуі егемендіктің ұзақ мерзімді беріктігіне қауіп төндіреді.

6. Егемендігін уақытша немесе толық жоғалтқан елдер динамикасы (1795–1991)

1795 жылдан бастап 1991 жылға дейін мемлекеттердің егемендігін жоғалту жағдайлары елеулі түрде өзгерді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көптеген елдер уақытша тәуелсіздігін жоғалтты немесе отарлыққа орналасты. 1945 жылдан кейінгі кезеңде көптеген бұрынғы отар елдер өз тәуелсіздігін қайта қалпына келтірді. Бұл уақыттағы деректер тәуелділік пен тәуелсіздік арасындағы күрестің күрделілігін және тарихи құбылысын көрнекті түрде сипаттайды. Сонымен қатар, бұл кезең тәуелсіздік алу мен жоғалтудың динамикасын нақты көрсетеді.

7. Экономикалық тәуелділік пен егемендік арасындағы байланыс

Ұлттық экономика сыртқы несиелер мен бақылауға тәуелді болса, бұл мемлекеттің егемендігі әлсірей түседі. Қазақстан тарихында шикізатқа бағытталған экономикалық құрылым мемлекеттік тәуелсіздікті шектеуші фактор болды. Тәуелсіздік алғаннан кейін де сыртқы инвестицияларға тәуелділік жалғасып, республиканың экономикалық қауіпсіздігіне айтарлықтай әсер етті. Осылайша, экономикалық тәуелділік мемлекеттік шешім қабылдау еркіндігін азайтып, егемендік ұғымының күрделілігін көрсетеді.

8. Саяси институттар құрылымының маңызы

Күшті орталықтандыру мен заң үстемдігі мемлекеттің тұрақтылығы мен егемендігінің негізі болып табылады. Бұл жүйе құқықтық тәртіпті күшейтеді және биліктің тиімді іске асуына кепілдік береді. Алайда, орталық биліктің әлсіреуі мемлекеттік институттардың бөлінуіне, ыдырауына әкеліп соғады. Тарихтан белгілі революциялар осы процесс нәтижесінде пайда болып, сыртқы араласу мен бөліну қауіпін арттырады. Сондықтан саяси құрылымның беріктігі мемлекеттің егемендігін қамтамасыз етудің маңызды факторы болып табылады.

9. Егемендікті жоғалту процесінің кезеңдері

Тарихи зерттеулер мен саясаттану мәліметтері бойынша егемендікті жоғалту бірнеше кезеңнен тұрады. Біріншіден, сыртқы саяси және экономикалық қысымның күшеюі байқалады. Екіншіден, ішкі саяси тұрақсыздық пен әлеуметтік бөліністердің артуы орын алады. Үшіншіден, мемлекеттік институттардың әлсіреуі және басқарудың уақытыша немесе толық жоғалуы жүреді. Осы кезеңдердің нәтижесінде мемлекеттің тәуелсіздік қабілеті төмендейді, бұл ары қарай сыртқы ықпал мен қайта тәуелсіздік алу күрестеріне әкеледі. Бұл процесс тарихи көптеген мысалдарда дәлелденген.

10. Халықаралық құқықтағы егемендік және оны қорғау қағидаттары

Біріккен Ұлттар Ұйымының Жарғысының 2-бабы әр мемлекеттің аумағы мен егемендігін құрметтеуді заңмен бекітеді. Халықаралық құқық мемлекеттер арасындағы зорлық-зомбылыққа тыйым салып, егемендік бұзылған жағдайда реакция ұйымдастыруды көздейді. Алайда, кейбір жағдайларда гуманитарлық интервенциялар халықаралық нормаларды бұзып, қатынастарда күрделі мәселелер туғызады. Бұл қағидалар әлемдік саясаттағы егемендік пен қауіпсіздіктің үйлесімдігінің негізгі негізі болып табылатынын айқындайды.

11. Егемендіктен айырылудың ұлттық мәдениетке және санаға әсерлері

Егемендіктің жоғалуы ұлттық мәдениет пен халықтың сана-сезіміне ұзақ мерзімді теріс әсер береді. Мысалы, тіл мен дәстүрдің жойылуы, ұлттық тарихи есте сақтау қабілетінің әлсіреуі байқалады. Бұл процестер жеке ұлттың өзін-өзі тану мен дамуына кедергі келтіреді. Сонымен қатар, ұлттық идеялардың жоғалуы және мәдени тәуелсіздіктің күйреуі қоғамның бірлігін азайтады. Сондықтан егемендікті сақтау ұлттық мәдениеттің болашағы үшін аса маңызды фактор болып табылады.

12. Егемендікті жоғалту салдарлары: елдер арасындағы салыстырмалы талдау

Бұл кестеде бірнеше елдің саяси, экономикалық және мәдени тұрғыдан егемендігін жоғалтудың әртүрлі әсерлері салыстырылады. Әр мемлекетте тәуелділіктің көріністері әрқалай болғанымен, жалпы салдары бірдей – экономикалық тығырыққа және мәдени сәйкестіктің әлсіреуіне әкеледі. Елдердің тәжірибесі егемендіктің беріктігін қамтамасыз ету үшін кешенді шараларды қажет ететінін айқын көрсетеді. Осы сценарий мемлекеттік басқару мен халықаралық қатынастардағы тәуелділіктің күрделі табиғатын ашады.

13. Отарлықтан кейінгі егемендікке қайту тәжірибесі

Көптеген мемлекеттер отарлық биліктің аяқталуынан кейін, тәуелсіздікке жетудің күрделі жолынан өтті. Бұл процесс кезең-кезеңімен дамып, әлеуметтік, экономикалық және саяси реформаларды қажет етті. Мысалы, Азия мен Африка елдері тәуелсіздік алғаннан кейін ұлттық мемлекет құрылымын қалыптастыруда түрлі қиындыққа ұшырады. Бұл тәжірибе егемендікті тұрақты түрде сақтау үшін терең стратегиялық жоспарлау мен халықтың ынтымақтастығы қажет екенін дәлелдейді.

14. Қазіргі кезеңдегі егемендікті сақтау мәселелері

Қазіргі уақытта терроризм мен кибершабуылдар мемлекет қауіпсіздігіне айтарлықтай қатер төндіреді. Жалған ақпараттар қоғамдық сенімді төмендетіп, әлеуметтік тұрақтылыққа кері әсерін тигізеді. Сонымен қатар, экономикалық санкциялар мен трансұлттық ұйымдардың саяси қысымдары ұлттық саясатқа ықпал жасайды. Осы күрделі қауіп-қатерлерге қарсы тұру үшін инновациялық стратегиялар мен заманауи инфрақұрылымды жетілдіру маңызды құрал болып отыр, бұл мемлекеттің тұрақтылығын нығайтуға бағытталған.

15. Қазақстан жағдайындағы егемендік тәуекелдері және оларды басқару

Қазақстанда егемендікке қауіп төндіретін ішкі және сыртқы факторлар бар. Ішкі салада көші-қонның динамикасы көпэтникалық қоғам қалыптастырады және ұлттық құндылықтар арасында бәсекелестік туғызады. Экономикалық интеграция сыртқы тәуелділікті күшейтеді, бұл көрші елдермен қарым-қатынаста ерекше назар аударуды талап етеді. Ресей мен Қытаймен шекаралық және саяси байланыстар мемлекеттің сыртқы саясатын айқындайтын маңызды факторлар болып табылады. Осы тәуекелдерді азайту үшін заңнамалық базаны жетілдіру және сыртқы саясатта бейтараптықты сақтау маңызды шаралар қатарына жатады.

16. Экономикалық санкциялар және мемлекеттік егемендік

Экономикалық санкциялар мемлекеттердің ұлттық қауіпсіздігі мен егемендігіне айтарлықтай әсер етеді, олардың негізгі мақсаты – қарсы тараптың саяси және экономикалық шешімдеріне ықпал ету. Мысалы, Иран, Солтүстік Корея және Кубаға салынған санкциялар олардың ұлттық валютасының құнсыздануына ұшырап, экономикалық оқшаулану қаупін арттырып, халықтың тұрмыс сапасының төмендеуіне себеп болды. Бұл жағдайлар олардың ішкі тұрақтылығына қауіп төндірді. 2014 жылы Ресейге қарсы Батыстың енгізген санкциялары Қазақстан экономикасына да жанама әсер етті, әсіресе сауда және қаржы салаларында тәуекелдердің өсуіне әкеліп соқты. Санкциялар, әдетте, мемлекет тәуелсіздігіне экономикалық қысым көрсету арқылы қол сұғу ретінде қарастырылады, бұл мемлекеттік басқару институттарының әлсіреуіне және әлеуметтік-саяси дағдарыстарға себеп болуы ықтимал. Санкциалардың ықпалы осы тұрғыдан егемендік концепциясына жаңа сын-қатерлер енгізді, ұлттың ішкі бірлігін нығайтып, ұлттық экономиканы әртараптандыру жолдарын іздеуді талап етті.

17. Егемендіктен айырылу кезеңіндегі экономикалық өсу көрсеткіштері (1960–2000 жж.)

1960-2000 жылдары төрт елдің ЖІӨ өсу көрсеткіштері салыстырмалы түрде талданған графиктен көрініп тұрғандай, егемендік алдындағы кезеңде олардың экономикасы төмендеу үрдісін көрсетті. Бұл кезеңде көптеген посткеңестік мемлекеттер мен дамушы елдер үшін экономикалық тұрақсыздық, инфляция мен өндірістің құлдырауы тән болды. Мысал ретінде Кеңес Oдағы ыдыраған кезеңдегі экономикалық дағдарысты алуға болады. Бірақ егемендік алғаннан кейін елдер өз ұлттық саясаттарын қалыптастырып, ішкі ресурстарды тиімді пайдалану және сыртқы инвестицияларды тарту арқасында экономикаларын қайта қалпына келтірді. Бұл үрдіс олардың халықаралық аренадағы бәсекеге қабілеттілігін арттырды және ұзақ мерзімді даму бағыттарын бейнеледі. Экономикалық өсудің жақсаруы ұлттық тәуелсіздік пен саясаттың тиімділігіне тікелей байланысты.

18. Ұлттық сана және егемендік құндылықтарының байланысы

Ұлттық сана және егемендік – біртұтас тұжырымдама. Ұлттық бірлік пен тарихи жады мемлекеттік тәуелсіздіктің рухани негізін құрайды. Мемлекеттік рәміздер мен ана тілі халықтың қалыптасқан мәдени және саяси бейнесін бейнелейді. Мысалы, қазақ үшін мемлекеттік тіл мен рәміздер ұлттық рухтың тірегі болып табылады. Бұл элементтер мемлекеттің тұрақтылығы мен қоғамдық келісімнің сақталуына ықпал етеді. Сонымен қатар, білім беру мен мәдени шараларға ерекше назар аудару керек, өйткені олар жастарға патриотизмді, ұлттың мәдени және тарихи құндылықтарын насихаттаудың негізгі құралдары болып табылады. Мұндай іс-шаралар қоғамдық сананы оята отырып, ұлттық бірлікті нығайтады және егемендік сезімін тереңдетеді, жастарды ел болашағы үшін жауапкершілікке тәрбиелейді.

19. Егемендікті сақтаудың басты бағыттары

Мемлекеттік егемендікті сақтау бірнеше бағыттарда жүзеге асады. Алдымен, құқықтық жүйені жетілдіру, мемлекеттік басқару институттарын тиімді және ашық ету – егемендіктің негізгі негізі. Бұл бағытта заңдардың үстемдігі және мемлекеттік органдардың тәуелсіздігі басты рөл атқарады. Екіншіден, жастар арасында ұлттық рухты қалыптастыруға арналған білім беру мен мәдени бағдарламалар егемендік сезімін нығайтуға көмектеседі. Бұл жолда патриоттық тәрбие мен ұлттық деңгейде рухани құндылықтарды насихаттау маңызды. Үшіншіден, халықаралық қатынастарда бейтараптық ұстаным мен қауіпсіздік стратегияларын тұрақты жаңғырту мемлекеттің сыртқы тәуелсіздігін сақтауының кепілі болып табылады. Яғни, жан-жақты қарым-қатынастарды ұстап, сыртқы қауіп-қатерлерге дайын болу егемендіктің тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

20. Егемендікті сақтау — ұлттық болашақтың негізі

Қазақ халқының тарихи тәжірибесі мемлекет егемендігінің маңыздылығын терең көрсетті. Ұлттық тәуелсіздікті қорғау – бұл тек саяси мақсат қана емес, сонымен бірге ұлттың рухани және мәдени бірлігін нығайтатын маңызды міндет. Қазақстанның тұрақты дамуы мен әлемдік қауымдастықтағы орны егемендік негізінің берік болуымен тікелей байланысты. Сондықтан мемлекеттік тәуелсіздікті сақтау, ұлттық құндылықтарды қорғау және қоғамның бірлігін нығайту – елдің болашақ өркендеуі үшін шарт және кепілдеме болып табылады.

Дереккөздер

А.І. Тохтаров. Қазақстанның егемендігі және ұлттық қауіпсіздік. Алматы, 2020.

К.Қ. Әбдесінің «Мемлекеттік құқық» оқулығы, Нұр-Сұлтан, 2019.

United Nations Historical Sovereignty Database, 2022.

С.А. Мұратбеков. Халықаралық құқық және мемлекеттік тәуелсіздік. Алматы, 2018.

Comparative Histories Database, Political and Economic Impact Studies, 2021.

World Bank. World Development Indicators, 2020.

Сергельдинов, Ж.Е. Мемлекеттік басқару және ұлттық қауіпсіздік. Алматы: ЕАЭУ, 2018.

Асылбекова, Г.Б. Қазақстан Республикасының ұлттық сана-сезім құрылымы. Нұр-Сұлтан, 2019.

Пичугин, Ю.В. Международные санкции: причины и последствия. Москва, 2017.