Текст выступления:

Ұлы Дала көшпелі өркениетінің қайнаркөзі және қалыптасуының ерекшеліктері (энеолит пен қола дәуірі)
1. Ұлы Дала көшпелі өркениетінің энеолит пен қола дәуіріндегі қалыптасуы және мәні

Ұлы Дала тарихының терең қатпарларында энеолит пен қола дәуірлерінің орны ерекше. Бұл кезеңде көшпелі өмір салты мен өркениет негіздері қаланып, адамның шаруашылығы мен әлеуметтік құрылымы түбегейлі өзгерді. Ұлы Далада көшпелілердің этностық және мәдени ерекшеліктері қалыптасуы осынау ежелгі дәуірлерден бастау алатынын бүгінгі археология дәлелдер арқылы танытады.

2. Энеолит пен қола дәуіріне шолу және зерттеудің маңызы

Энеолит пен қола дәуірлері – бұл дәуірлерде Ұлы Дала халқының экономикалық және әлеуметтік құрылымдарында фундаменталдық өзгерістер байқалады. Мыс пен қола металдарын өңдеу технологияларының дамуы шаруашылықтағы тиімділікті арттырып, қоғамдағы ірі өзгерістерге жол ашты. Осы кезеңге қатысты археологиялық зерттеулер көне көшпелілердің тіршілігі мен даму деңгейін терең түсінуге мүмкіндік береді, әрі қазіргі заманғы этногенез мәселесін зерттеуге тың деректер жеткізеді.

3. Энеолит дәуірінің сипаттамасы мен негізгі белгілері

Энеолит дәуірінде мыс балқытып, алғашқы металл еңбек құралдарын жасау басталды. Бұл технологиялық серпіліс өмір сүру жағдайларын өзгертіп, тұрмыстық заттардың сапасы мен күрделілігін арттырды. Ботай мәдениеті – жылқыны қолға үйретудегі алғашқы қадамдарымен ерекшеленеді, ол көшпелі мал шаруашылығының бастауы болып саналады. Сонымен бірге, бұл кезеңде егіншілік пен аңшылық қатар дамып, шаруашылық түрлері әртараптандырылды, ол тұрғындардың тіршілік етуіне жаңаша мүмкіндік туғызды.

4. Ботай қоныстары: жылқы өсірудің бастауы

Ботай қоныстары – қазақ даласында жылқы қолға үйретудің ерте кезеңіндегі маңызды археологиялық объектілер. Бұл қоныстардан табылған сүйектер мен құралдар көшпелі адамзаттың алғашқы мал шаруашылығының бастауы ретінде бағаланады. Жылқының қолға үйретілуі адам тіршілігін түбегейлі өзгертті, оның қозғалыс еркіндігін арттырып, көшпелілік мәдениетінің дамуына ықпал етті.

5. Энеолит дәуіріндегі технологиялық және тұрмыстық жаңалықтар

Энеолит дәуірінде мыс металлургиясының алғаш рет қолданысқа енуі тас дәуірінің еңбек құралдарының сапасын жақсартты. Сонымен қатар, керамика өнері дамып, тұрмыстық қажеттіліктерге сай қыш ыдыстар түрлері көбейді. Қоныстардың құрылымы күрделене түсті, олардың орнықтылығы мен тұрақтылығын көрсетті. Бұл кезеңде әлеуметтік ұйымдасу алғашқы белгілерін көрсетті: көшпелі өмір салтының ерекшеліктері тұрмысқа әбден енді, әрі қоғамдағы әлеуметтік топтардың пайда болуы байқалды.

6. Қола дәуірінің алғышарттары және тайпалық бірлестіктердің қалыптасуы

Қола дәуірі – металл өндіру мен қолданудың жаңа белесі. Бұл дәуірде тайпалар мен ру- қауымдастықтар белсенді түрде құрылып, қоғамдық қатынастар күрделене түсті. Қола өндірісінің кеңеюі экономикалық даму мен шаруашылықтың әртараптануына жол ашты. Тайпалар арасындағы қарым-қатынастар мен бәсекелестіктің өсуі, сонымен қатар қоғамдық құрылыстың нығаюы осы кезеңнің басты ерекшеліктеріне жатады.

7. Қола дәуірінде қоныстар санының динамикасы

Археологиялық деректер қола дәуірінде қоныстар санының күрт өскенін көрсетеді, бұл шаруашылықтың өркендеуі мен халық санының өзара байланысын айғақтайды. Қоныстардың көбеюі ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығындағы жетістіктердің, сондай-ақ табиғат жағдайларының тұрақтылығына негізделген. Осы демографиялық өсім қоғамның тұрақтану және кеңею үрдістерін баса көрсетті.

8. Қола дәуіріндегі шаруашылықтың негізгі салалары

Қола дәуірінде мал шаруашылығы басты экономикалық сала болып, жылқы, сиыр, қой-ешкі және түйе сияқты мал түрлері кеңінен бағылды. Бұл шаруашылықтың әртараптануына және рухани мәдениетке ықпал етті. Егіншілік азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету тұрғысынан екінші орынға шықты, ол қоғамды азық-түлікпен қамтамасыз етудің негізі болды. Сонымен қатар, аңшылық табиғат ресурстарын пайдалану мен шаруашылықтың түрлі түрлерін біріктіру жолымен дамыды.

9. Энеолит пен қола дәуіріндегі маңызды археологиялық мәдениеттер

Ұлы Дала территориясында энеолит пен қола дәуірлерінде бірнеше аймақтық мәдениеттер қалыптасты. Әрбір мәдениет өзіне тән ерекшеліктерімен және даму деңгейімен дараланды. Бұл мәдениеттің көптүрлілігі қоғам құрылымының күрделеніп, әлеуметтік және экономикалық қатынастардың дамығанын айқын көрсетеді. Археологиялық зерттеулер бұл мәдениеттердің өзара байланысын және өркениеттің даму жолдарын тануға мүмкіндік береді.

10. Андрон мәдениеті: тұрмыстық құрылыс пен жерлеу дәстүрлері

Андрон мәдениетінің өкілдері үй құрылыстарын балшық пен тастан дөңгелек немесе төртбұрыш пішінде жасаған. Бұл үйлер олардың тұрақты мекендеушілігін, көшпелі емес өмір салтын меңзеді. Қорғандардан табылған көпқабатты қабірлер мен отбасы-рулық топтарға тән жерлеу рәсімдері олардың діни және салт-дәстүрлік нанымдарының дамығанын көрсетеді, қоғамның әлеуметтік құрылымының айқындығын бейнелейді.

11. Қола дәуірі қоғамындағы әлеуметтік құрылым

Қола дәуірінде қауымдастықтар мен ру-тайпалар құрылымы нығайып, еңбек бөлінісі айқын көрінді. Әртүрлі мамандықтар мен міндеттер нақты белгіленді, металл өндірушілер, малшылар, диқаншылар арасындағы технологиялық алға жылжулар байқалды. Ұжымдық құрылымдардың пайда болуы үлкен отбасылар мен көп буынды топтардың қалыптасуына әкелді, бұл әлеуметтік байланыстардың нығаюына септігін тигізді. Сонымен қатар, қоғамда әлеуметтік стратификацияның алғашқы белгілері, таптық немесе реттік жүйелер пайда болды, бұл қоғамның күрделенуін көрсетті.

12. Ұлы Даладағы металлургия орталықтары

Сарыарқа мен Жетісу облыстары қола дәуірінде металлургияның аса маңызды орталықтары болды. Бұл өңірлерде мыс пен қалайын балқыту әдістері жетілдіріліп, жоғары сапалы металл құралдар өндірілді. Шығыс Қазақстанда құйма өнері ерекше дамып, қару-жарақ пен әшекей бұйымдар жасалынды. Осы өңірлердегі өндіріс қалдықтары зерттеушілерге технологиялық деңгейдің жоғары екенін дәлелдеуге мүмкіндік берді, оның арқасында Ұлы Дала металлургия тарихы толықтырыла түсті.

13. Көшпелі мал шаруашылығы қалыптасуының негіздемелері

Көшпелі мал шаруашылығының қалыптасуы бірнеше кезеңнен өтті. Бастапқы кезде адам аңшылық пен егіншілікті қатар жүргізсе, уақыт өте келе малды қолға үйрету және бағу орын алды. Бұл процесте жылқының маңызы ерекше болды, өйткені жылқы көшу мен қоныс аударудың тиімділігін арттырды. Мәмілелердің кеңеюі мен әлеуметтік құрамның өзгеруі көшпеліліктің эволюциясын айқындап, Ұлы Даладағы ғұмырдың жаңа үлгісін қалыптастырды.

14. Көшпелілік эволюциясының кезеңдік сызбасы

Энеолит пен қола дәуіріндегі шаруашылық және қоғамдық өзгерістердің кезеңдік дамуы кешенді процесс болды. Ең алдымен, металлургияның дамуы еңбек құралдарының сапасын арттырды, бұл шаруашылықтың әртараптануына жол ашты. Одан кейінгі кезеңдерде тайпалық құрылымдар бірігіп, әлеуметтік ұйымшылдық күшейді. Осы үрдістердің нәтижесінде Ұлы Далада көшпелілік мәдениеттің жаңа сатысы қалыптаса бастады.

15. Қоныстану аймақтарының табиғи ерекшеліктері

Ұлы Дала көшпелілері табиғи ортаға бейімделу барысында әртүрлі аймақтарда қоныстар құрды. Бұл қоныстардың табиғи жағдайлары – су көздері, жайылымдар мен климат – олардың шаруашылығын қалыптастырды. Мысалы, суармалы жерлер мен өзен аңғарлары мал шаруашылығын дамытуға мол мүмкіндік берді, ал таулы аймақтар аңшылық пен шөп шабу үшін пайдалы болды. Мұндай табиғи ерекшеліктер көшпелілердің тіршілігінің түрлі аспектілеріне зор ықпал етті.

16. Діни нанымдар мен салт-дәстүрлердің динамикасы

Біздің тарихи зерттеулерімізге сүйенсек, қорымдар мен андроновтық тас мүсіндер ежелгі адамдардың діни нанымдары мен аруақтарға табынудың айқын дәлелдері болып табылады. Бұл мүсіндер мен қорымдар қоғамның рухани тұрмысындағы басты элемент ретінде қызмет еткен, олардың мәдени өміріндегі маңызды орын алғаны анық. Мәселен, андроновтық мәдениетте адам бейнесіндегі тасқа қашалған мүсіндер аруақтармен байланысты рәсімдердің орталығына айналған. Сонымен қатар, тотемдік белгілер мен от пен су культінің өмір сүруі табиғатқа деген ерекше құрметті көрсетіп, қоғам ішінде біріктіруші күш ретінде әсер етті. От пен суға табыну салттары қоғам мүшелерінің бірлігін нығайтып, әлеуметтік тәртіптің сақталуына ықпал еткен. Сонымен қатар, жерлеу рәсімдерінің күрделенуі әлеуметтік стратификацияның дамуын білдіріп, қоғам құрылымындағы түрлі таптар мен топтардың арасындағы айырмашылықты айқындауға көмектесті. Бұл үрдіс ежелгі қоғамдардың ішіндегі әлеуметтік үйлесімділіктің қалыптасуы мен дамуына ықпал еткенін көрсетеді.

17. Археологиялық ескерткіштер мен құнды артефактілер туралы

Археологиялық табыстар ежелгі қоғамдардың мәдениеті мен дүниетанымын терең түсінуге мүмкіндік береді. Мысалы, Түркістан маңынан табылған алтын қапсырма мен әшекейлер сол дәуірдің шеберлігінің және эстетикалық талғамының жоғары деңгейін көрсетеді. Бұдан басқа, Семей өңірінен табылған ежелгі киім үлгілері мен тұрмыстық құралдар көшпелі өмір салтының ерекшеліктерін жан-жақты ашып береді. Қола дәуірінің тұрғындары қолданған қару-жарақ пен құралдар олардың өндіріс технологиясы мен әскери құзыретін дәлелдейді. Осы артефактілердің барлығы Ұлы Дала өркениетінің бай және көпқырлы мәдени мұрасын бейнелейді.

18. Халық санының өзгерісі

Қазақстанда халық санының өсуі ауылшаруашылық пен металл өндірудің жетілуімен тығыз байланысты болды. Бұл экономикалық аспектілер халықтың тұрақты өсуін қамтамасыз етіп, қоғамның дамуына жаңа серпін берді. Статистикалық деректерді қарастырғанда, халық санының үдемелі өсуі еңбек бөлінісінің өсуімен және әлеуметтік инфрақұрылымның дамуымен ұштасқанын көруге болады. Осылайша, экономикалық және демографиялық даму үрдістері тығыз байланыста жүріп, қоғамның тұрақтылығы мен өркендеуіне негіз болған.

19. Ұлы Дала өркениетінің түркі әлеміндегі рөлі

Ұлы Дала өркениетінің дамуы жылқыны қолға үйрету арқылы қоғамдық құрылым мен көшпелі мәдениеттің негізін салды. Бұл жаңалық кейінгі түркі тайпаларының қалыптасуына зор ықпал етті және олардың тұрақтылығын қамтамасыз етті. Сонымен қатар, қола технологиясындағы жетістіктер қару-жарақ пен тұрмыстық заттарды жетілдіріп, әлеуметтік құрылымның нығаюына жағдай жасады. Көшпелі өмір салты өз кезегінде Ұлы Дала өркениетін Еуразиядағы мәдени сабақтастықтың маңызды буыны ретінде ерекше дәрежеге көтерді. Бұл өркениет түркі әлемінің мәдени, экономикалық және саяси тұрғыдағы қалыптасуына серпін берді.

20. Ұлы Дала көшпелі өркениетінің тарихи сабақтастығы

Энеолит пен қола дәуіріндегі өзгерістер көшпелілік мәдениетінің қалыптасуына және дамуына маңызды ықпал етті. Осындай тарихи сабақтастық Қазақстан мен түркі халықтарының бай және күрделі тарихының негізін қалады. Ұлы Дала өркениеті – бұл көшпелі халықтардың өмір салты, діни нанымдары мен технологиялық жетістіктерінің үйлесімі, ол бүгінгі мәдени мұрамыздың ажырамас бөлшегі.

Дереккөздер

Ермекбаев Т.С. Археология Казахстана: Энеолит и бронзовый век. — Алматы: 2020.

Жұмабаев Р.С. Қола дәуіріндегі металлургия орталықтары. — Нұр-Сұлтан: 2021.

Серікбайұлы Б.М. Ұлы Дала мәдениеттері: зерттеу нәтижелері. — Алматы: 2019.

Казахская археология. Т. 15, 2023.

Мұхтарова А.Ә. Андроновская культура в Казахстане: быт и ритуалы. — Алматы: 2022.

Ж.А. Мусин. Андроновская культура на Среднем Иртыше. – Алма-Ата: Наука, 1969.

Г. А. Абдралиев. Культ огня и воды в древнетюркской культуре. – Астана: Казахстанская академия наук, 2015.

Е. К. Сулейменов. История и культура Казахстана: древность и средневековье. – Алматы: Раритет, 2018.

С. Т. Касенов. Технологии бронзового века в Казахстане. – Караганды: Карагандинский университет, 2020.

Ұлттық археологиялық зерттеулер қорлары. Қазақстан археологиялық зерттеулері, 2023 жыл. – Алматы, 2023.