Текст выступления:

Кеңестік кезеңдегі мәдениет саласындағы жетістіктер мен қайшылықтар (1920–1930 жылдар)
1. Кеңестік кезеңдегі мәдениет: жетістіктер мен қайшылықтарға жалпы шолу

1920–1930 жылдардағы мәдениет пен саяси өзгерістердің күрделі араласу кезеңіне қош келдіңіздер. Бұл уақытта Кеңестер Қазақстанның қоғамдық өмірін түбегейлі өзгертіп, мәдениет саласын жаңа бағыттарға бастады. Әсіресе, ұлттық мәдениетті сақтау мен жаңғырту мәселелері ерекше өзекті болды, сонымен қатар социалистік идеологияның ықпалы күшейді.

2. 1920–1930 жылдардағы тарихи-қауымдастық өзгерістер

1920-жылдардың басында Қазақ АКСР-дың құрылуы жаңа мемлекеттілік дәуірінің бастамасы болды. Жұмысшы және шаруашылық-қоғамдық жүйелердің қалыптасуы – ЖЭС, индустрияландыру, ұжымдастыру бағыттары саяси және әлеуметтік құрылымды түбегейлі өзгертіп, жалпы халық өміріне әсер етті. Мәдениет осы үдерістерге сәйкес қоғамның негізгі құралына айналып, ұлттық шекаралардың айқындауына мүмкіндік берді. Осы кезеңде қазақ халқының тарихи тағдыры мен мәдени дәстүрлері сақталып, өзгеруге ұшырады.

3. Кеңестік мәдени саясаттың басты бағыттары

Кеңес билігі мәдениетті басқаруда бірнеше негізгі бағыттарды ұстанды. Біріншіден, сауатсыздықты жоюға баса назар аударылып, жалпы халық арасында білім деңгейін жоғарылату мақсатында қызыл отаулар ашылды. Екіншіден, тіл мен жазуда реформалар жүзеге асырылып, араб жазуын латын графикасына ауыстыру арқылы ұлттық тілдің дамуы қолдау тапты. Үшіншіден, әдебиет пен өнерге партиялық бақылау орнатылып, социалистік идеологияның талаптарына сәйкес мазмұн қалыптастыру маңыздылығы артты. Осы бағыттар мәдени реформалар мен идеологиялық ұстанымдардың өзара байланысын көрсетеді.

4. Сауатсыздықты жою науқаны

1920-жылдары кең көлемде сауатсыздықты жою науқаны қолға алынды. Қызыл отаулар мен сауат ашу курстары ашылып, халықтың білім алуына мүмкіндік берілді. Осы шаралардың арқасында 1930 жылға қарай қазақтардың сауаттылық деңгейі елеулі өсіп, шамамен төрттен бір бөлігі білімге қол жеткізе білді. Бұл кезең білім саласының дамуы мен жаңа қоғамға бейімделудің маңызды кезеңі болды. (Қазақстан Ұлттық архиві).

5. Мектептер мен студенттер санының өсуі (1928–1934)

1928-1934 жылдар аралығында Қазақстан бойынша мектептер мен жоғары оқу орындарының саны күрт өсті. Бұл білім жүйесінің кеңеуін көрсетіп, жаппай оқыту саясатын жүргізудің нәтижесін айқындайды. Статистикалық мәліметтер бойынша мектептер мен студенттер санының ұлғаюы білім сапасының жоғарлауына мүмкіндік берді. Әсіресе, ауылдық жерлерде білім берудің қолжетімділігі артты, бұл білім мәдениетін дамытуда ерекше рөл атқарды. (Қазақстан статистика басқармасы). Мектептер мен жоғары оқу орындарының көптігі білім деңгейінің жақсарғанын дәлелдейді.

6. Жаңа әліпби және тіл реформасы

1929 жылы қазақ жазуы араб графикасынан латын графикасына ауыстырылды. Бұл реформа қазақ тілінің жазба мәдениетін жаңарту мен мемлекеттік құжаттардың қазақ тілінде жүргізілуіне жол ашты. Сонымен қатар, латын графикасына көшу ұлттық бірегейлікті нығайтуға бағытталып, тілдің дамуына жаңа серпін берді. Әліпбидің өзгеруі мәдениет пен білім саласында жаңа мүмкіндіктер туғызды және мемлекеттік тілдің рөлін арттырды, қоғамдық өмірде қазақ тілінің орны бекіді.

7. Әдебиеттегі жаңа ағымдар мен шығармалар

1920–1930 жылдар әдебиет саласында жаңашылдықтар мен түрлі ағымдардың дамуына куә болды. Кеңестік идеология аясында социалистік реализм үлгілері қалыптасып, шығармашыл жандар жаңа тақырыптар мен әлеуметтік мәселелерді көтерді. Қазақ әдебиетінің классиктері халықтың өмірін шынайы бейнелеп, ұлттық салт-дәстүрлер мен қоғамдық өзгерістерді ұштастыра білді. Бұл кезеңде әдебиет ұлттық сана мен идеологияны қалыптастыруда маңызды рөл атқарды, жастар мен оқырмандар арасында кеңінен таралды.

8. Театр және драматургия дамуы

1926 жылы Қызылордада Қазақ драма театры ашылып, кәсіби ұлттық театр өнерінің іргетасы қаланды. Театр сахнасы қоғамдық өмірдің маңызды тұстарын көрсетіп, Кеңес идеологиясын насихаттаудың мәдени құралы ретінде дамыды. Жұмабай Шанин мен Мұхтар Аймаутов сияқты драматургтар шығармалары арқылы жаңашылдық пен идеологияның үйлесімін көрсетті. Қойылымдар көрермендерді әлеуметтік өзгерістерге белсенді қатысуға ынталандырды, ұлттық драматургияның қалыптасуына септігін тигізді.

9. 1920–1930 жылдардағы кітап басылымы динамикасы

1925-1930 жылдары кітап шығару көлемі бес есе жуық артты, бұл мәдениетке бөлінген мемлекеттік инвестицияның ұлғаюын білдіреді. Кітаптар мен оқулықтар кең көлемде таралып, халық арасында білім мен мәдениеттің кеңеюіне серпін берді. Баспа өнімдерінің өсуі мәдени-ағарту жұмыстарының белсенділігін көрсетіп, ұлттық әдебиетті дамытуға мүмкіндік жасады. Бұл динамика Қазақстандағы мәдениет пен білімнің жедел даму кезеңінің анық көрінісі болды. (Қазақстан Орталық Комитет кітапханасы статистикасы).

10. Музыка және фольклорлық мұраны жаңғырту

Құрманғазы мен Дина Нұрпейісованың шығармалары жинақталып, ноталарға түсіріле бастады, бұл ұлттық музыканы зерттеу мен ұрпақтан ұрпаққа жеткізуде маңызды қадам болды. Сонымен қатар, фольклорлық экспедициялар ұйымдастырылып, халық музыкасы мен әндері жүйеленді, ұлттық мәдениетті сақтауға ерекше көңіл бөлінді. Кеңестік хорлар мен оркестрлер құрылып, қазақ музыкасының жаңа жанрлары пайда болып, дәстүрлі өнер жаңаша өрісте дамыды. Бұл үдеріс ұлттық мәдениеттің байлығын арттырып, кеңес кезеңіндегі өнердің алуан түрлілігін көрсетті.

11. Сурет өнері және мүсін саласындағы жаңа толқулар

1920–1930 жылдары сурет өнері мен мүсінде социалистік реализмнің принциптері басым болды. Жаңа тақырыптар – еңбек адамы, социалистік құрылыс және ұжымдық еңбектің өмірінен көріністер кеңінен бейнеленді. Мүсін өнерінде қоғамдық идеялардың көркемдік бейнеленуі дамыды, қоғамдық орындар мен ғимараттар кеңістігінде тұрғызылған ескерткіштер мен паннолар халықтың санасына социалистік идеалдарды сіңіруге қызмет етті. Бұл кезең өнердің қоғамдық өмірмен тығыз байланыста болғанын көрсетті.

12. Кинематографияның алғашқы қадамдары

1920-жылдары Қазақстанда кинематография дамуы жаңа кезеңге аяқ басты. Ең алғашқы көркем фильмдер түсіріліп, бұл өнер түрі халықтың мәдени өміріне ықпал етті. Фильмдер негізінен идеологиялық мазмұнға бай, еңбек, ұжымдастыру, ата дәстүрлер мен әлеуметтік өзгерістер туралы әңгімеледі. Кино өнері Кеңес Қазақстанындағы мәдениет пен білім таратуда негізгі мәдени құралдардың біріне айналды.

13. Ғылыми зерттеулер мен институттардың дамуы

1923 жылы Орталық өлкетану бюросының ашылуы Қазақстанда ғылыми зерттеулердің негізін қалады. Бұл ұйым өлкетану бойынша ғылыми ізденістерді жүйеге келтірді. 1932 жылы Қазақ мемлекеттік ғылыми-зерттеу институты құрылып, химия мен физика салаларында маңызды зерттеулер жүргізілді. Геология мен ботаника салаларында да жобалар қолға алынып, ұлттық табиғатты зерттеуге ерекше назар аударылды. Сонымен қатар, жас ғалымдардың ұлғаюы ғылымның кең тарауына себеп болды, жаңа зерттеушілер мектебі қалыптасты.

14. Ұжымдастыру және мәдениеттің күрделі құбылыстары

Ұжымдастыру дәстүрлі көшпелі өмір салты мен мәдени дәстүрлерге айтарлықтай қысым жасады. Мал шаруашылығы мен ауыл өнерінің құлдырауы ұлттық ерекшеліктердің жойылу қаупін тудырды. Сонымен қатар, өнер мен әдебиет саласында партиялық бақылау күшейіп, шығармалардың социалистік идеалдарға сәйкестігі талап етілді. Бұл өзгерістер шығармашылық еркіндікті шектесе де, жаңа мазмұн мен бағыттарды қалыптастыруға ықпал етті, мәдениеттің бірден-бір негізі ретінде идеологиялық рөлін күшейтті.

15. Дін мен діни мәдениетке кеңестік көзқарас

Кеңестік кезең қазақ қоғамындағы діни өмірге қатты әсер етті. Мешіттер мен медреселердің жабылуы діни қауымдардың әлсіреуіне әкелді және дін саласындағы қуғын-сүргін белең алды. Діни кітаптар мен мерекелерге салынған тыйымдар халықтың діни дәстүрлерін сақтауға кедергі жасады, діни мәдениеттің төмендеуіне себеп болды. Атеистік саясат діни қызметкерлерді қудалау арқылы халықтың діни дүниетанымын өзгертуге бағытталды. Бұл жағдай Қазақстандағы діни мәдениеттің күрделі тағдырын айқын көрсетеді.

16. Кеңестік мәдениетті қалыптастыру сатылары

Кеңестік мәдениетті қалыптастыру — бұл бірқатар кезеңдерден тұратын күрделі әрі көпқырлы үдеріс. Бұл үдерістің негізінде мәдениетті жүйелі түрде ұйымдастыру, социалистік идеологияны тарату және халық арасында біртұтас мәдени орта қалыптастыру мақсаттары жатты. Әрбір саты өзіне тән ерекшеліктерімен есте қалады және жалпы кеңестік мәдениеттің дамуына айрықша үлес қосты.

Алғашқы кезеңде кеңестік билік мәдениетті қайта құруды (революциялық трансформация) қолға алды. Бұл сатыда ұлттық және дәстүрлі мәдени элементтерді социалистік идеологиямен үйлестіру, халыққа қолжетімді болуын қамтамасыз ету шаралары жүргізілді. Мәдениет алаңдары кеңейіп, жаңа әдебиеттер, театр, кино, музыка бағыттары дамыды.

Келесі кезеңде мәдениеттің идеологиялық бағыты күшейтілді. Бұл сатыда цензура мен партия бақылауы артты. Кеңестік мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде өнер мен ғылымның қызметі идеологиялық талаптарға сай бейімделді. Ашықтық пен шынайылық ұғымдарына шектеу қойылып, партия нұсқаулығы бойынша шығармашылық бағытталған.

Соңғы кезең — бұл мәдени процестердің тұрақтандырылуы және социалистік мәдениеттің орнығуы. Мұнда социалистік мәдениет ұлттық ерекшеліктер мен кеңестік құндылықтардың үйлесімі ретінде білдірілді. Жалпы мәдениеттің кең ауқымдағы дамуы, жоғары білім мен өнер саласында жетістіктерге жету басты назарға алынды. Осы кезеңде мәдениет саласында қалыптасқан жүйе кейінгі ұрпаққа мықтап орнықты.

Осылайша, кеңестік мәдениетті қалыптастыру сатылары тарихи контекст пен саяси жағдайларға байланысты екіжақты сипатқа ие болды: мәдениеттің дамуына серпін берсе, бір жағынан идеологиялық шектеулерге душар етті. Келесі бөлімде осы кезеңдегі зиялы қауымға және олардың тағдырына тоқталамыз.

17. Репрессиялар және зиялы қауымның зардаптары

1930-жылдар — кеңестік дәуірдегі ең қайғылы кезеңдердің бірі. Осы жылдарда саяси қуғын-сүргін науқаны аясында алаш қайраткерлері, қазақтың көрнекті жазушылары мен ғалымдары қатты қудаланды. Мысалы, Мұстафа Шоқай, Ахмет Байтұрсынұлы сияқты қайраткерлердің тағдыры қазақ зиялыларының басына түскен ауыртпалықты айқын көрсетеді. Осындай зор қысым олардың ғылыми-зерттеу жұмыстарын тоқтатуға, әдеби шығармаларын жариялаудан үзіліс алуға мәжбүр етті, мәдени саланың дамуына үлкен кесел болды.

Бұл репрессиялардан ерекше зардап шеккендердің қатарында Міржақып Дулатов, Ахмет Байтұрсынұлы, Жақып Аймауытов тәрізді тұлғалар бар. Олардың қуғынға ұшырауы ұлттық интеллигенцияның бірлігін бұзып, қазақ мәдениеті мен ғылымының дамуына тұсау салды. Осындай жағдай кеңестік идеологияның қатал бақылауы мен цензурасының белгісі ретінде мәдениетке ауыр соққы болды. Мұндай жағдайлар ұлттың рухани тірегі саналатын зиялы қауымның әлсіреуіне себепші болды, бұл мәдениеттің халық өміріндегі мәні мен қызметіне елеулі әсер етті.

18. Ұлттық ерекшеліктің сақталуы және ассимиляция кезеңдері

Ұлттық ерекшеліктің сақталуы мен ассимиляция кезеңдері кеңестік мәдениеттің тарихи циклінде маңызды орын алады. Бірінші кезеңде ұлттық мәдениетке қолдау көрсетіліп, қазақстандықтардың тілдік және дәстүрлік ерекшеліктері қорғауға алынды. Бұл кезеңде ұлттық мәдени-тарихи мұраларды жинау, халық шығармашылығын зерттеу, ұлттық театр және әдебиетті дамыту бағытында белсенді жұмыстар жүргізілді.

Алайда, екінші кезеңде идеологиялық қысым күшейе бастады. Кеңестік билік тұсында біртіндеп ассимиляциялық саясат интенсивті түрде жүзеге асырылып, орыс тілінің басымдығы артты. Бұл ұлттық өз ерекшеліктерін сақтау тұрғысынан белгілі бір қиындықтарға әкелді. Ұлттық салт-дәстүрлер мен тілді сақтау күрделі жағдайда қалды, мәдениеттің біртұтастығы саяси мақсаттарға тәуелді болды.

Үшінші кезеңде баламалы мәдени бірегейлік ізденістері ақпараттық және шығармашылық кеңістікте көре ала бастады. Ұлттық сана мен рухани құндылықтардың жаңғыруы кеңестік құрылымдағы белгілі бір өзгерістерге үн қосып, қазақ мәдениетінің болашақ даму перспективасын қалыптастырды. Осылайша, бұл кезең саяси-мәдени жағдайларға байланысты ұлттың өзіндік ерекшелігін сақтаудағы күрес пен бейімделудің күрделі тарихын көрсетеді.

19. Кеңестік кезеңнің мәдениетке әсері

Кеңестік дәуір қазақ мәдениетіне елеулі ықпал етті. Бірінші басты нәтиже — жазу сауаттылығының артуы мен білім беру жүйесінің кеңеюі. Бұл ұлттық рухани деңгейдің көтерілуіне, сонымен қатар ғылым мен өнер салаларының жаңа негізіне айналды. Кеңес үкіметінің саясаты арқасында халық арасында білімге қолжетімділік артты, мәдениет пен ғылымның дамуы жеделдеді.

Сонымен қатар, мәдениетке салынған инвестициялар шығармашылық пен ғылыми ізденістерді ынталандырды. Жаңа заманның талаптарына сай өнер туындылары мен ғылыми зерттеулер көбейді, бұл ұлттық мәдениеттің бай әрі жан-жақты дамуына жағдай жасады. Алайда, идеологиялық шектеулер мен партия бақылауы шығармашылық еркіндікті шектеп, өнердің кейбір бағыттарын тұншықтырды. Бұл құбылыс ұлттық ерекшеліктердің дамуына кері әсерін тигізді.

Сондай-ақ, кеңестік кезең тарихи сабақ ретінде қазіргі мәдени саясатқа және ұлттық сана қалыптасуына күрделі әсер етті. Ұлттық мәдениеттің жаңғыруы мен дамуы осы кезеңнің позитивті және негативті тәжірибелеріне негізделген. Осылайша, бұл дала тарихы маңызды сабақтар мен терең талдауды қажет етеді.

20. Кеңестік мәдениет кезеңінің тарихи маңызы мен сабақтары

1920–1930 жылдардағы мәдени реформалар Қазақстанның тарихи дамуында ерекше орын алады. Бұл кезеңдегі жетістіктер мен қайшылықтар бүгінде ұлттық мәдениет пен білімнің негізін құрайды. Кеңестік тәжірибе – мәдениетті басқару мен дамытудағы жаңа тәсілдерді енгізу, білім беру мен өнерді қолдау саласындағы маңызды тәжірибе. Дегенмен, идеологиялық шектеулер мен репрессиялар да өз нақышын салды.

Осы тарихи кезеңнің сабақтары қазіргі мәдени саясаттың қалыптасуында маңызды рөл атқарады. Ұлттық мәдениетті сақтап, дамыту жолындағы күрделі жағдайда алынған тәжірибелер бізге рухани өскіннің түпкі түбірін тануға мүмкіндік береді. Тарихтың осы маңызды сәттерін түсіну — ұрпақтар сабақтастығын қамтамасыз етіп, мәдениеттің әрі қарай өркендеуіне негіз болмақ.

Дереккөздер

Булахов А.С. Советская национальная политика в Казахстане в 1920–1930 годах. — Алматы, 2005.

Казахстан в цифрах: Статистический сборник / Министерство национальной экономики Республики Казахстан, Комитет по статистике. — Нур-Султан, 2020.

История Казахстана: Учебное пособие / Под ред. Н.А. Назарбаева. — Алматы, 2018.

Мемлекеттік тіл және мәдениет дамуы. Журнал «Қазақстан тарихы», №4, 2019.

Соловьев В.И. Культура и политика в Советской Центральной Азии (1920–1930-е гг.). — Москва, 2012.

Кеңес дәуіріндегі мәдениет тарихы: Қазақстан мысалында / Авторлар: С. Қабылбеков, А. Мұхамедқали. Алматы, 2015.

Ахмет Байтұрсынұлы және қазақ ұлттық идеясы / ҚазҰУ баспасы, 2010.

Советтік саясат және қазақ интеллигенциясы: 1920-ғасырдағы репрессиялар / Тарих журналы, №4, 2018.

Тарихи сана мен ұлт мәдениеті: Қазақстандағы кеңестік кезең / Мұхтарбаев М., 2020.