Текст выступления:

Мемлекеттік стратегиялар және Қазақстан Республикасының даму бағдарламалары
1. Қазақстан Республикасының мемлекеттік стратегиялары және даму бағдарламаларына шолу

Мемлекеттік стратегиялар мен бағдарламалар ел даму бағытын айқындай отырып, ел болашағына негіз қалады. Тәуелсіздік алғаннан бері Қазақстанның басты мақсаты – тұрақты экономикалық даму мен әлеуметтік өрлеу. Мемлекеттік стратегиялар осы мақсатқа жету жолында бағыт сілтейді, қоғамның біртұтастығын нығайта отырып, елдің жаһандық аренада бәсекеге қабілетті болуын қамтамасыз етеді.

2. Мемлекеттік стратегиялардың қалыптасу негіздері

1991 жылы тәуелсіздік алған сәттен бастап еліміз жаңа тарихи кезеңге қадам басты. Бұл үдеріспен бірге экономикалық және басқару жүйесінде түбегейлі өзгерістер енгізілді. Социалдық-экономикалық қиындықтар орын алып, ел жаңа мемлекеттік саясаттың қажеттілігін сезінді. Осылайша тәуелсіз Қазақстанның дамуының іргетасы қаланып, стратегиялық жоспарлау мен басқарудың жаңа формалары құрылды.

3. Қазақстан–2030 Стратегиясының басты бағыттары

Қазақстан-2030 стратегиясы еліміздің ұзақ мерзімді даму жоспары ретінде 1997 жылы қабылданды. Бұл құжат еліміздің саяси тұрақтылығын, экономикалық өркендеуін және әлеуметтік даму деңгейін арттыруға бағытталды. Стратегияның негізгі бағыттары келесі: экономиканы әртараптандыру, халықтың өмір сүру деңгейін көтеру, мемлекеттік басқаруды жетілдіру. Бұл бағыттар халқымыздың әл-ауқатын нығайтып, еліміздің әлемдік аренадағы орнын қалыптастыруға негіз болды.

4. Қазақстан–2050 Стратегиясының кезеңдері

Қазақстан-2050 стратегиясы 2012 жылы жарияланды және елдің дамуындағы маңызды межелі кезең болды. Бұл стратегия мемлекеттің жаңа саяси бағытын айқындап, президенттің елді 30 жылдық дамудың нақты бағытына бағыттады. Стратегияның кезеңдері: алғашқы кезең — 2012-2020 жылдар аралығы, мұнда экономиканы жаңғырту мен әлеуметтік саясатқа баса назар аударылды; екінші кезең — 2020-2030 жылдар, инновациялық дамуға және цифрландыруға басымдық беріледі; үшінші кезең — 2030-2050 жылдар, елдің жаһандық көшбасшылыққа ұмтылуы қамтылады.

5. Үдемелі индустриялық-инновациялық даму мемлекеттік бағдарламасының нәтижелері

Үдемелі индустриялық-инновациялық даму бағдарламасы Қазақстанның экономикалық құрылымын түбегейлі өзгерту мақсатында 2010 жылдан бастап жүзеге асырылуда. Бағдарламада жаңа өндірістер мен технологияларды енгізу, экспорттық әлеуетті арттыру, жаңа жұмыс орындарын ашу негізінде индустрияны жаңғырту көзделді. Нәтижесінде, металлургия, машина жасау және химия салаларында белсенділік байқалды, бұл елдің экономикасын нығайтуға ықпал етті.

6. «Нұрлы Жол» бағдарламасының негізгі кезеңдері

«Нұрлы Жол» бағдарламасы 2015 жылы қабылданып, инфрақұрылымды дамытуға бағытталды. Бағдарламаның бастапқы кезеңінде жолдар мен көлік жүйелері жаңартылып, электр энергиясы мен коммуникация желілері жаңғыртылды. Екінші кезеңде білім беру және денсаулық сақтау салаларында заманауи технологиялар енгізіліп, тұрғындардың өмір сапасы жақсарды. Бұл бағдарлама Қазақстанның экономикалық тұрақтылығын арттыруға және халықтың әл-ауқатын көтеруге бағытталды.

7. «Цифрлық Қазақстан» бағдарламасының негізгі жетістіктері

«Цифрлық Қазақстан» бағдарламасы 2017 жылы енгізіліп, елімізді ақпараттық қоғамға айналдыруды мақсат етті. Бағдарлама шеңберінде электрондық қызметтер кеңейтіліп, мемлекеттік басқару цифрланды. Халыққа қолжетімді интернет пен деректерді сақтау қауіпсіздігі артты. Бұл шаралар экономиканың жаңа секторларын дамытуға, бизнестің тиімділігін арттыруға және халықтың өмір сапасын жақсартуға ықпал етті.

8. Білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламалары

Мектептерде оқу мазмұны жаңартылып, заман талабына сай білім беру жүйесі құрылды. Мұғалімдердің кәсіби біліктілігін арттыруға арналған курстар мен тренингтер белсенді енгізілді. Сонымен қатар, техникалық және кәсіптік білім беру жаңаша форматта ұйымдастырылып, еңбек нарығына сай бейімделді. Инклюзивті білім беру кеңейіп, ерекше қажеттіліктері бар балаларға баламалы оқу мүмкіндіктері қолжетімді болды, бұл білімнің тең қолжетімділігін қамтамасыз етуде маңызды қадам.

9. Қазақстан даму бағдарламалары: кезеңдері мен басымдықтары

Қазақстан дамуы түрлі бағдарламалар арқылы жүйелі жүзеге асырылды. Әр кезеңде негізгі мақсаттар нақты қойылып, елдің экономикалық, әлеуметтік салаларын жетілдіру бағыттары белгілінді. Бұл бағдарламалар ұлттық экономика министрлігінің деректері бойынша кезең-кезеңімен дами отырып, үдемелі әрі сабақтас даму стратегиясын қалыптастырды. Мұның нәтижесінде тұрақтылық пен қарқынды өсу деңгейі қамтамасыз етілді.

10. Аймақтық саясаттың негізгі бағыттары

Аймақтық саясат еліміздің әр өңірінің әлеуетін тиімді пайдаланып, оның дамуын қамтамасыз етуге бағытталған. Бұл саясат арқылы инфрақұрылым дамытылып, әлеуметтік қызметтер жақсарды, инвестициялар тартылды. Аймақ ішінде теңсіздікті азайту, еңбек нарығын дамыту және тұрғындардың тұрмыс сапасын арттыру басты міндетке айналды. Бұл тәсіл елдің әрбір аймағының тұрақты және үйлесімді дамуын қамтамасыз етті.

11. Қазақстанның ІЖӨ-нің өсу динамикасы (2000–2023)

Қазақстанның ішкі жалпы өнімінің өсуі соңғы екі онжылдықта экономикалық дағдарыстарға қарамастан біртіндеп қалпына келді. Бұл өсім даму бағдарламалары, инвестициялар және ұлттық саясаттың нәтижесінде жүзеге асырылды. Экономиканың шыңдары мен төмендеулері жаһандық жағдайлар мен ішкі факторларға тікелей әсер етеді. Қаржы министрлігінің деректері бойынша, елдің тұрақты дамуын қолдау мақсатында көлік, энергетика және агроөнеркәсіп салаларына ерекше көңіл бөлінуде.

12. Әлеуметтік саясат және денсаулық сақтау бағдарламалары

Қазақстанның әлеуметтік саясатында халықтың әл-ауқатын жақсарту басты орын алады. Денсаулық сақтау бағдарламалары арқылы медициналық қызметтердің қолжетімділігін арттыру, ауруларды алдын алу мен емдеудің сапасын жақсарту көзделген. Сонымен қатар, тұрғындардың өмір сүру ұзақтығын арттыруға бағытталған шаралар нәтиже беруде. Бұл саясат әлеуметтік тұрақтылық пен халықтың денсаулығын нығайтуға бағытталған.

13. Мемлекеттік бағдарламалар қаржыландырылуы (2010–2023)

Кестеде 2010 жылдан бастап мемлекеттік бағдарламаларға бөлінген және игерілген бюджет қаражаты көрсетілген. Қаржы министрлігінің мәліметтері бойынша, бюджет игерудің жоғары деңгейі бағдарламалардың мақсатты және тиімді жүзеге асырылғанын айқын көрсетеді. Бұл қаржылық тәртіп пен есептіліктің жоғары стандарттарына сәйкес келеді. Сонымен бірге, қаржыны тиімді пайдалану мемлекеттік бағдарламалардың табысты іске асырылуына негіз болды.

14. Ұлттық инновациялық жүйе: зерттеулер мен қолдаулар

Ұлттық инновациялық жүйе еліміздің ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық қызметтерді дамытуға бағытталған. Мемлекеттік қолдау аясында зерттеулер қаржыландырылып, стартаптар мен инновациялық жобаларға инвестициялар тартылды. Бұл бағытта университеттер мен индустрия арасындағы ынтымақтастық кеңейіп, технологиялық дамуға серпін берілді. Ел экономикасының бәсекеге қабілеттілігін арттыруда инновациялар маңызды рөл атқарады.

15. Экологиялық саясат және жасыл экономикаға көшу

Қазақстан 2050 жылға дейін жаңартылатын энергия көздерінің үлесін 15%-ға дейін арттыруды мақсат етіп отыр, бұл жасыл экономиканың негізін құрайды. Энергия тиімділігін арттыру мен табиғи ресурстарды сақтау инновациялық технологияларды енгізу арқылы жүзеге асырылуда. Сонымен қатар, өндіріс пен тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеу, су қорларын тиімді пайдалану сияқты бағыттар экологиялық тепе-теңдікті сақтауда маңызды роль атқарады. Бұл стратегия еліміздің ұзақ мерзімді тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

16. Әлеуметтік инновациялар және азаматтық қоғамды нығайту

Қазіргі қоғамда әлеуметтік инновациялар — қоғамды дамытудағы маңызды қозғаушы күштердің бірі болып табылады. Әлеуметтік кәсіпкерлікті қолдау арқылы мемлекет азаматтардың өз бастамаларын іске асыруына мүмкіндік туғызып, шабыт көзі болуда. Волонтерлік бағыттағы бастамалар да қоғамның белсенділігін арттырып, қайырымдылық пен қоғамдық қолдаудың жаңа үлгілерін қалыптастыруда. Үкіметтік емес ұйымдар, өздерінің белсенді қызметімен, әлеуметтік мәселелерді шешуде заман талабына сай инновациялық тәсілдерді енгізуде. Осылайша, мемлекеттік деңгейде әлеуметтік жобаларға құлау көрсетіліп, қолдау кеңейтілуде. Әсіресе жастар бастамаларын гранттармен көтермелеу — бұл әдіс жаңа көшбасшыларды тәрбиелеудің бірден-бір тиімді жолы, сондай-ақ жастар арасында жауапкершілік пен қоғамдық қызметке деген ынтаны ұлғайтуға септігін тигізеді. Осы бағытта Қазақстан азаматтық қоғамды дамыту мен әлеуметтік инновациялардың жүйелі жандануына бірқатар жағдайларды жасады.

17. Мемлекеттік стратегияларды әзірлеу және қабылдау процесі

Мемлекеттік стратегияларды құру күрделі және көп сатылы процесс болып табылады, онда әрбір кезеңнің өз маңызы зор. Әдетте, бұл процесс стратегиялық жоспарлаудың тиімділігін қамтамасыз етуге бағытталған негізгі кезеңдерден тұрады. Алдымен стратегиялық мақсаттар мен басымдықтар анықталады, бұл әрбір бағыттың мәні мен маңыздылығын түсінуге көмектеседі. Кейін осы мақсаттарға жету жолдары әзірленеді, мұнда талдаулар мен сараптамалар жүргізіледі. Қабылданатын стратегиялардың заңдылықтарын қамтамасыз ету үшін олар мемлекет тарапынан бекітіледі. Тұтастай алғанда, бұл процесс қоғамның қажеттілігіне, экономика мен саясаттың қазіргі жағдайына толығымен сай болуы керек. Айта кететін жайт, стратегиялық жоспарлау — бұл үздіксіз жаңарту мен түзетулерді талап ететін процесс, сондықтан оның әрбір кезеңі мұқият, сараптамалық тұрғыдан жүргізілуі аса маңызды.

18. ҚР даму бағдарламаларының халықаралық бағалануы

Қазақстанның экономикалық және институционалдық реформалары халықаралық деңгейде оң бағаға ие болды. Дүниежүзілік банк, БҰҰ және басқа ірі ұйымдар елдің реформаларының нәтижелі екенін атап, оның халықаралық рейтингтердегі үздік жақсаруын растады. Бұл – стратегиялық жоспарлаудың дұрыс жүзеге асырылғанының нақты көрінісі. Сонымен қатар, шетелдік инвестицияның тұрақты артуы елдің экономикалық ахуалы мен қауіпсіздігіне сенім тудырып, аймақтық мемлекеттермен салыстырғанда Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін арттыруда. Халықаралық тәжірибелерді енгізу арқылы елдің әртүрлі салаларда жаңаруына серпін берілуде. Бұл құбылыс Қазақстанның жаһандық экономикаға интеграциялануы мен оның тұрақты дамуын қамтамасыз етуіне негіз болуда.

19. Қазақстанның даму бағдарламаларындағы кедергілер мен сын-тегеуріндер

Қазақстан алға қойған даму мақсаттарына жету барысында бірқатар қиындықтар мен кедергілерге тап болуда. Экономиканы әртараптандыру мәселесі әлі толық шешімін таппай келеді, оның себебі үлкен дәрежеде шикізат экспортынан тәуелділік. Бұл жағдай әлемдік нарықтағы құбылмалылықтарға сезімталдықты арттырады және дамуды тежейді. Сонымен қатар, адами капиталдың сапасы мен білім деңгейінің жеткіліксіздігі инновациялық жобалардың табысты жүзеге асуына тосқауыл болып отыр. Бұл мәселе заманауи технологияларды енгізудің тежегіші ретінде көрінеді. Әлемдік дағдарыстар, пандемия мен мұнай бағасының тұрақсыздығы сыртқы фактор ретінде стратегиялық жоспарлауға әсер етеді. Өңірлер арасында даму деңгейінің айырмашылығы мен инновацияға деген көзқарастың әртүрлілігі ұлттық даму біртекті болуына кедергі жасайды. Осы сын-тегеуріндерді еңсеру үшін кешенді шаралар қажет.

20. Қазақстанның даму стратегиялары: болашаққа сенімді қадам

Қазақстанның мемлекеттік даму стратегиялары елдің тұрақты өсуі мен әлеуметтік-экономикалық жағдайының жақсаруына негізделген. Бұл стратегиялар халықаралық аренада елдің бәсекеге қабілеттілігін арттырып, ұлттық әл-ауқаттың нығаюына ықпал етеді. Олар еліміздің XXI ғасырдағы жаһандық саяси-экономикалық процестерге сай келуін қамтамасыз етеді. Әрбір бағыт – сапалы әрі жан-жақты дамуға бағытталған, бұл мемлекет пен қоғамның мүдделерін тиімді үйлестіреді. Бүгінде осы стратегиялар арқылы Қазақстан өз болашағына бекем сеніммен және нақты жоспарлармен бетбұрыс жасауда, бұл — елдің дамуы мен азаматтарының өмір сүру сапасын жақсартудың кепілі болып табылады.

Дереккөздер

Қазақстан Республикасының Ұлттық экономика министрлігі. Мемлекеттік даму стратегиялары мен бағдарламалары. – Алматы, 2023.

Абай Құнанбаев. Тарих пен Тәуелсіздік: Қазақстанның даму жолы. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігі. Мемлекеттік бағдарламалар қаржыландыруы туралы есеп. – Нұр-Сұлтан, 2023.

Ермекбаев, М.Ғ. Қазақстан экономикасының инновациялық дамуы. – Алматы: Экономика баспасы, 2021.

Сүлейменов, Б.Т. Экологиялық саясаттың Қазақстан экономикасына ықпалы. – Нұр-Сұлтан, 2022.

Тұрысбеков Б.Ж., Қазақстанның әлеуметтік инновацияларының дамуы және азаматтық қоғам: Монография, Алматы, 2020.

Мемлекеттік басқару және стратегиялық жоспарлау: Жалпы теория және Қазақстан тәжірибесі / Құрманғалиұлы Н.О., Нұр-Сұлтан, 2021.

Дүниежүзілік банк есебі: Қазақстандағы экономикалық реформалардың бағалануы, 2022.

Әлеуметтік-экономикалық даму мәселелері Қазақстан Республикасында: жинақ, 2023.

Инновациялық даму және адами капитал: Қазақстан жағдайы, Сарыбаев Т.М., Астана, 2023.