Текст выступления:

Құтты жерді қорғау мен сақтаудағы ата-бабалардың рөлі
1. Құтты жерді қорғау мен сақтаудағы ата-бабалардың рөлі: Негізгі бағыттар

Жердің киесін сақтап, ұрпақтан ұрпаққа жеткізу – халқымыздың ғасырлар бойғы мұрасы. Ата-бабаларымыздың жерге деген құрмет пен ғибадат мәдениеті бүгінгі қоғам үшін терең маңызы бар құндылық. Олардың салт-дәстүрлері мен құқық нормалары жерді қорғаудағы ұтымды жолдарды айқындады.

2. Қазақ даласының кеңдігі мен оның сақталу тарихи маңызы

Қазақ даласы – өзіндік мәдениеті мен мемлекетінің бірігуінің негізі болған ұлан-ғайыр жер. Бұл кең далада қалыптасқан дәстүрлер мен заңдар халықтың жерге деген қарым-қатынасын реттеп, қоғамдық тұрақтылық пен мемлекеттің нығаюына ықпал етті. Бабаларымыз дала заңдарын сақтаумен елдің бірлігін нығайтты.

3. Жер ұғымы қазақ танымында

Қазақтардың жерге деген ұғымы кәдімгі табиғи табыс қана емес, ол киелі, қасиетті кеңістік ретінде танылды. Әрбір аймақ пен табиғи нысанға арнаған аңыздар мен аңыз тұлғалар арқылы жердің рухани мәні айқындалды. Бұл ұғым мемлекеттің тірегі әрі халықтың рухани тірегі ретінде қалыптасқан.

4. Ата-бабалардың жерге байланысты салт-дәстүрлері

Ата-бабалар жерге серт беру рәсімдерін қолдана отырып, қоғамдағы адамдық жауапкершілікті бекітті. Бұл рәсімдер ұлт бірлігін арттырып, қауымның келісімін нығайтты. Сонымен қатар, билер соты әділ төрелік жасап, жер мәселелерінің шешілуіне жауапты болды. Осындай дәстүрлер әлеуметтік тұрақтылық пен елдің бірлігін қалыптастыруда маңызды рөл атқарды.

5. Әскери қорғау дәстүрі мен ел шекарасы

Жердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мақсатында бабаларымыз ұдайы әскери дайындыққа мән берді. Ел шекарасын қорғау – мемлекеттің тұтастығын сақтау шарасы ретінде дамыды. Ержүрек батырлардың қаһармандық оқиғалары шекаралық аймақтарды қорғаудағы қағидаларды ұрпаққа жеткізді, бұл дәстүр халықтың жерге деген құрметімен ұштасып жатты.

6. Жерге қатысты құқықтық нормалардың қалыптасуы

«Жеті Жарғы» заңнамасы арқылы жерге меншік пен пайдалану құқықтары нақты құрылды. Билер әділ төрелік жасап, жер дауларын шешу арқылы тұрғындар арасында құқық теңдігін қамтамасыз етті. Мұндай құқықтық дәстүрлер қоғамның тұрақтылығын қолдап, мәдениет пен басқару жүйесін нығайтты. Осы нормалар қазіргі заманға дейін жерді ұқыпты пайдаланудың негізі болып табылады.

7. Билер институты және әділ төрелік

Билер институты қазақ қоғамындағы әділ шешім қабылдаудың маңызды тетігі болды. Олар тек құқықтық емес, сонымен қатар рухани құқық құралдарын пайдаланып, жер мәселелерін шешеді. Әр билер халық алдына әділдік пен бейбітшілік орнатуды мақсат етіп, халық пен жер арасындағы сенімді сақтады. Бұл институт қоғамдағы әділет пен тәртіптің символы ретінде қызмет етті.

8. Жерге қатысты заңдар мен дәстүрлердің салыстырмалы кестесі

Қазақ және Еуропалық құқық жүйелерінің айырмашылықтары мен ұқсастықтары жерге меншік, пайдалану мен мұрагерлік мәселелерінде көзге түседі. Қазақ даласында қоғамдық және мемлекеттік мүдделер үйлесіп, жер қатынастарының бірегей жүйесі қалыптасты. Бұл ерекшелік Қазақстанның құқықтық мәдениетін терең түсінуге мүмкіндік береді.

9. Қасиетті жерлер мен аймақтардың рөлі

Қасиетті жерлер халықтың рухани мәдениетінің негізі саналып, оларды сақтау ұрпақтарына бойсұндырар тұстар қатарында болды. Бұл жерлерде өту рәсімдері мен мерекелер ұйымдастырылып, табиғатпен үндесіп өмір сүру дәстүрі дамыды. Қасиетті орындар елдіктің, бірліктің символына айналып, жерге деген құрмет пен жауапкершілікті арттырды.

10. Еділ мен Жайық арасындағы басты шайқастар тарихы

Еділ мен Жайық арасындағы шайқастар қазақ халқының жерін қорғаудың аңызға айналған кезеңі ретінде белгілі. Бұл оқиғалар халықтың ерлігі мен жерге деген сүйіспеншілігін паш етті. Батырлардың діни-рухани сенімдері олардың жеңіске жетуінде маңызды рөл атқарғанын дәлелдейді.

11. Жердің экономикалық мәні

Қазақ қоғамында жер негізгі шаруашылық ресурсы ретінде айналыста болды, әсіресе мал шаруашылығында. Көшпелі тұрмыс салтында дала кеңістігі асыл қазына ретінде бағаланды. Индустрияландыру кезеңінде жерге жаңа экономикалық маңыз беріліп, ауыл шаруашылығын дамытуға негіз болды. Жердің сапасы оның өнімділігі мен ұлттық байлыққа тікелей әсер ететіні күн тәртібіндегі маңызды мәселе болып табылады.

12. 1916–1991 жылдардағы жерге иелік ету өзгерістері

Тарихи кезеңдерге қарай жер қатынастары күрделі өзгерістерге ұшырады. Көші-қон, колхоздандыру және нарықтық қатынастарға көшу дәуірлерінде жердің қолданысы мен иелік ету формалары трансформацияланды. Осы графикке қарағанда дәстүр және нарықтық қағидалардың араласуы қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық үдерістерді айқындайды.

13. Ата-баба өсиеттері мен рухани сабақтастық

Ата-бабаларымыздан қалған өсиеттер – ұлттың өмірлік қағидаты. Олар жердің қасиетін сақтау, табиғатпен үйлесімді өмір сүру туралы түбегейлі пайымдар мен тәрбиелік үлгілер ұсынады. Рухани сабақтастық арқылы ұрпақтар өз жерінің батасын алып, оны қорғау мен қадірлеуде жауапкершілікті сезінді.

14. Мақал-мәтелдер арқылы жерді қадірлеу

«Жер – ырыс көзі» мақалында жердің өмірлік байлық көзі екені түсіндіріледі. «Жеріңді сүйсең, елді сүйгеніңді біл» деген нақыл қоғам мен табиғат арасындағы тығыз байланысты білдіреді. Бұл және басқа мақал-мәтелдер ұрпаққа жердің қадірін түсініп, оны құрметтеуге тәрбиелейді.

15. Рухани қорғау формалары

Ата-бабаларымыз жерді қорғауды тек физикалық ғана емес, рухани тараптарымен де қамтамасыз етті. Табиғатты ұқыпты пайдалану, жыл мезгілдерін ескере отырып шаруашылық жүргізу дәстүрлері барлығына үлгі. Қоршаған ортаға деген ілтипат ұрпақ тәрбиесінде маңызды рөл атқарып, табиғатты сақтауда рухани құндылықтар негіз болды.

16. Экологиялық тәжірибе мен бүгінгі сабақтары

Қазіргі таңда адамзат экологиялық проблемаларға бет бұруда, ал өткен тәжірибелер бізге осы күрделі өңірлерді қалай қорғау керектігін үйретеді. Ежелгі дәуірлерден бастап, ата-бабаларымыз табиғатпен үйлесімді өмір сүруді таза ауа, судың тазалығы мен жердің құнарлылығын сақтау арқылы бәлішкеленген. Мысалы, қазақ халқы жыл сайын мал қайтару үшін даланың әр түрлі бөліктеріндегі шөпті зиян келтірмей пайдаланып, экологиялық тепе-теңдікті құрметтеген. Сол сияқты, қазіргі заманғы тәжірибелер де тұрақты даму мен биологиялық әртүрлілікті сақтау инновациясын алға жылжытуды талап етеді. Жаңа заңдар мен қоғамдық қозғалыстар табиғат қорғауды күшейтіп, қоғам мен мемлекет арасындағы теңгерімді дамытуға бағытталған. Бұл сабақтар болашақ ұрпаққа табиғатты сүйіп, оны аялауды үйретеді.

17. Қазақстандағы қасиетті табиғи аумақтар саны динамикасы

Қазақстандағы қорықтар мен ұлттық парктердің саны уақыт өткен сайын артып келеді. Бұл өсім елдің бай табиғи мұраларын сақтауға деген ұмтылысын айқын көрсетеді. 1990 жылдан бастап мемлекеттік екпінді қорғау аймақтарының инфрақұрылымы дамып, қазіргі таңда экологиялық мәдениетті қалыптастыруда негізгі рөл атқарады. Осы кезеңде ел аумағында 10-нан астам ұлттық парк пен 20-дан аса мемлекеттік табиғи қорықтар құрылған. Қорықтар мен парктердің санының ұлғаюы экожүйелердің тұрақтылығын қамтамасыз ету, сирек кездесетін және құрып бара жатқан түрлердің кеңістігін кеңейту бағытындағы маңызды қадам болып табылады. Мемлекет пен қоғам ынтымақтастығы табиғатты қорғаудағы табыстың кепілі ретінде танылуда.

18. Жастардың жерді қорғаудағы рөлі

Қазақстан жастары табиғатты қорғау жұмыстарына белсене қатысып, ерекше үлес қосуда. Біріккен топтар экологиялық акцияларды ұйымдастырып, тұрмыстық қалдықтарды дұрыс сұрыптау жобаларын іс жүзінде жүзеге асыруда. Мысалы, Алматы қаласында мектеп оқушылары жүргізген "Жасыл белдеу" бағдарламасы қала аумағында 1000-нан астам ағаш отырғызып, ауа сапасын жақсартуға септігін тигізді. Сондай-ақ, жастар экологиялық білім мен сананы арттыруға бағытталған әлеуметтік медиада белсенділік танытып, экологиялық проблемалардың шешімін іздеуде жаңа технологияларды қолданып жатыр. Осындай бастамалар жастардың жерге деген сүйіспеншілігін арттырып, қоғамдық сананы жаңғыртуға жол ашады.

19. Мәңгілік ел идея­сындағы жер концептісі

2050 жылға қарай Қазақстанның жері тұрақты даму мен мемлекеттілік негізі ретінде қарастырылады. Мәңгілік Ел концепциясы аясында жердің қорғалуы мен тиімді пайдаланылуы ұлттық қауіпсіздік пен экономикалық тұрақтылықтың басты факторы болып табылады. Бұл стратегиялық мақсат Қазақстанның табиғи ресурстарын ұрпақтан ұрпаққа аман-есен жеткізуге баса көңіл бөледі. Сондай-ақ, жерге деген осы көзқарас ұлттық рухани бірлікті нығайтып, әлеуметтік әділеттіліктің кепілі ретінде де қарастырылады. Экологиялық тепе-теңдікті сақтау – елдің ұзақ мерзімді дамуы үшін маңызды элемент.

20. Ата-бабалардың дәстүрлері – бүгін мен болашақ кепілі

Қазақстан қоғамында жерге деген ұлттық құрмет осы күнгі мәдени, құқықтық және экологиялық процестердің негізі ретінде қалыптасқан. Ата-бабаларымыздан жеткен дәстүрлер ұлттық бірегейлікті сақтап, экологиялық сананың өсуіне серпін береді. Бұл сабақтар ұрпақтар сабақтастығын нығайтып, мемлекеттіліктің тұрақты негізін қамтамасыз етеді. Сонымен қатар, жерді құрметтеу және оны қорғау тәжірибесі қазіргі заманғы экологиялық саясаттың маңызды құрамдас бөлігі ретінде жаңаша интерпретацияланады. Болашақ ұрпаққа аманат ретінде берілетін бұл құндылықтар – еліміздің тұрақты даму стратегиясының басты тірегі.

Дереккөздер

Қ. Жұбанов. Қазақтың ұлттық мәдениеті мен құқық жүйесі. – Алма-Ата, 1990.

Т. Рақымбеков. Қазақ жерінің құқықтық тарихы. – Алматы, 2015.

Ж. Қасымов. Қазақ салт-дәстүрлері мен құқық нормалары. – Нұр-Сұлтан, 2018.

Қазақстанның тарихы мен жер қатынастары статистикалық жинағы. – Алматы, 2022.

М. Асанов. Қазақ дәстүрлеріндегі рухани құндылықтар. – Қарағанды, 2019.

Қазақстан Республикасының Мәңгілік Ел стратегиялық құжаты, 2019

Қазақстанның экологиялық мониторингі, 2021

Ата-бабалар дәстүрлері және табиғатты қорғау мәселелері, Экологиялық журнал, 2018

Жастардың экологиялық белсенділігі: Қазақстан мысалы, Қазақстан Қоршаған орта агенттігі, 2020