Текст выступления:

Қазақстан Ресей империясының құрамында
1. Қазақстан Ресей империясының құрамында: негізгі тақырыптар

Қазақ жерінің Ресей империясына қосылуы – тарихымыздағы маңызды әрі күрделі кезең. Бұл процесс қазақ қоғамының саяси, әлеуметтік және мәдени өміріне әсер еткен өзгертулердің бастамасы болды. Мұнда қазақ жерінің Ресей империясына қосылуының негізгі белгілері мен салдарын жан-жақты талдайтын боламыз.

2. Тарихи жағдайлар мен алғышарттар

XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы ішкі қайшылықтармен және сыртқы қатерлермен бетпе-бет келді. Ресей, Цинь империясы, Бұқар, Хива сияқты көршілердің арасындағы саяси бәсеке қазақ жерінің тағдырын түбегейлі өзгертті. Осы күрделі жағдай Ресеймен дипломатиялық және саяси байланыс орнатуға түрткі болды, бұл қазақ қоғамында жаңа дәуірдің басталуына жол ашты.

3. Қазақ хандығының ыдырауы мен сыртқы қатерлер

XVIII ғасырда Қазақ хандығы бірнеше бөліктерге бөлініп, ішкі тартыстар күшейді. Бұл әлсіздік көршілес мемлекеттерге тәуелділікті арттырды. Сонымен қатар, Ресей империясының кеңеюі қазақ жерлеріне жаңа ықпал жасауға мүмкіндік берді. Осылайша, қазақ рулары арасында өзара қарым-қатынастар өзгеріп, сыртқы қауіп-қатерлер одан әрі өсті.

4. Ресейге қосылудың басталуы

Ресей империясымен байланыс орнатудың алғашқы қадамдары XVIII ғасырдың екінші жартысында байқала бастады. 1731 жылы Ресей қазақтарға әскери көмек ұсынды және әкімшілік бақылауды күшейтті. 1740-жылдарға қарай қазақ жүздері арасында Ресейге бағыныштылық туралы келісімдердің пайда болуы Ресейдің ықпалының кеңеюін көрсетеді.

5. Орта жүз және Ұлы жүздің Ресейге қосылуы

Орта жүздің Ресейге қосылуы 1731 жылы басталып, кейін Ұлы жүзге де 1734 жылы ықпал етті. Бұл кезеңде қазақ билері Ресеймен сауда-саттық пен әскери көмек бойынша келісімдер жасады. Ресей тарапынан жаңа басқару жүйелері енгізіліп, қазақ руларының саяси құрылымы өзгеріске ұшырады, бұл отаршылдықтың негізін қалады.

6. Қазақ жүздерінің Ресейге қосылу кезеңдері

Қазақ жүздерінің Ресейге қосылу кезеңдері әртүрлі болды. Әр жүздің қосылу сәті мен басты тұлғалары ерекше болды. Мысалы, Орта жүздің қосылуы 1731 жылы басталып, Ұлы жүз 1734 жылы енді. Бұл кезеңдер Ресей империясының қазақ жеріндегі ықпалының артуын білдірді және жаңа әкімшілік құрылымдардың қалыптасуына ықпал етті.

7. Ресейдің отаршылдық саясатының негізгі бағыттары

Ресей империясы қазақ жерінде өз бақылауын күшейту үшін бірнеше негізгі саясатын жүзеге асырды. Біріншіден, әкімшілік округтер мен әскери бекіністер салу арқылы аймақты қатаң бақылауға алды. Екіншіден, қазақ руларының дәстүрлі билігін әлсіреді, жаңа басқару құрылымдарын енгізуге тырысты. Үшіншіден, жер реформалары арқылы көшпенді шаруашылыққа шектеу қойды. Төртіншіден, халыққа жаңа салық жүйесін енгізіп, көші-қонды қадағалап отырды.

8. Қазақстандағы әскери бекіністердің өсуі (XVIII-XIX ғасырлар)

XVIII-XIX ғасырларда Ресей империясы қазақ жерінде әскери бекіністер санын айтарлықтай көбейтті. Бұл бекіністер арқылы Ресей аумақтық бақылауын күшейтіп, стратегиялық маңызы зор орындарды қорғауға мүмкіндік алды. Әскери құрылымдардың өсуі – орталық биліктің ықпалын нығайтып, қазақ қоғамындағы саяси ахуалды өзгертетін маңызды фактор болды.

9. Әкімшілік реформалар және билік жүйесі

1822 жылғы Сібір қырғыздары туралы Жарғы хандық билігін жойып, Ресей империясы қазақ жерінде жаңа әкімшілік жүйені орнатты. Бұл реформалар биліктің бюрократиялық сипатын күшейтіп, дәстүрлі басқарудың әлсіреуіне әкелді. 1824 жылғы Орынбор Ережесі аға сұлтан институтын енгізіп, билікті орталықтандыруды нығайтты, қазақ руларының әдеттегі басқару құрылымдары түбегейлі өзгерді.

10. Жер саясаты және жер иелігінің өзгерістері

Отаршыл үкімет орыс қоныстанушыларына қазақ жерлерін бөлу арқылы өз бақылауын арттырды. Жайылым жерлердің тарылуы көшпенді мал шаруашылығына үлкен кедергілер туғызды. Сонымен қатар, татар және басқа халықтардың жер иелігі ұлғая түсті, бұл қазақ шаруашылығына қиындықтар әкелді және дәстүрлі өмір салтын өзгертті.

11. Қазақтар арасындағы әлеуметтік және экономикалық өзгерістер

Ресей империясының ықпалымен қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы өзгеріске ұшырады. Салық жүйесінің енгізілуі және жердің шектеулігі шаруаларды қиын жағдайға түсірді. Экономикада орыс пен татар саудагерлерінің рөлі артқанымен, қазақтардың ұжымдық және көшпелі шаруашылығы әлсіреді, бұл әлеуметтік күйзелістерге себеп болды.

12. Білім және ислам дінінің рөлі

Ислам діні қазақ қоғамында маңызды рөл атқарды, ал білім беру жүйесі дәстүрлі және дін негізінде дамыды. XVIII-XIX ғасырлардағы медреселер мен мешіттер халқымыздың рухани өмірін сақтап қалды. Ресейдің әкімшілік ықпалымен білім жүйесінде өзгерістер енгізіліп, кейбір идеологиялық өзгерістер де байқалды.

13. Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыстар

XIX ғасырдың басынан бастап қазақ халқы Ресей отаршылығына қарсы ұлт-азаттық қозғалыстарын бастады. Бұл қозғалыстардың қатарында Кенесары Қасымұлының көтерілісі ерекшеленеді. Ұлт батырлары мен рухани көшбасшылар халықтың бірлігін сақтап, ұлттық сананы нығайтты. Бұл қозғалыстардың әсері қазақ мемлекеттілігін қайта қалпына келтіру жолында зор болды.

14. Кенесары Қасымұлы қозғалысының кезеңдері

Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық қозғалысы бірнеше кезеңнен құралды. Ол алдымен жергілікті билікті күшейтіп, Ресей мен Қытайға қарсы күресті ұйымдастырды. Қозғалыстың негізгі оқиғалары арасында бірнеше ірі шайқастар мен саяси келіссөздер болды. Бұл күрес қазақ халқының тәуелсіздікке ұмтылысын білдірді, бірақ ақырында Ресейдің әскери күшімен басылды.

15. Ұлттық мәдениет

Қазақтар ұлттық мәдениетін сақтап қалу үшін дәстүрлі өнер мен әдет-ғұрыптарын дамытты. Домбыра мен қобыз секілді музыкалық аспаптар халықтың рухани байлығын көрсетеді. Ауыз әдебиеті мен ұлттық киімдер ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жеткізілді. Алайда, орыстандыру ықпалы кейбір дәстүрлердің өзгеруіне себеп болды. Мектеп формалары мен жаңа мерекелер енгізіліп, мәдениетке жаңа әсерлер ене бастады.

16. Орыс қоныстанушыларының әсері

Қазақстан тарихында орыс қоныстанушыларының келуі айрықша маңызды оқиға болды. Олар тек мекен еткен жерлерін өзгертумен шектелмей, мәдени және экономикалық салада да үлкен өзгерістер әкелді. Қоныстанушылар ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына жаңа әдістер енгізді, қазақтардың дәстүрлі салт-дәстүрлері мен тұрмыс-тіршілігіне ықпал етті. Сонымен қатар, орыс тілінің кеңінен таралуы және білім беру жүйесінің дамуымен қазақ қоғамында жаңа әлеуметтік құрылымдар қалыптаса бастады. Бұл кезеңде мәдени араласып, кейбір шаралар қазақ ұлттық болмысынан алыстап, басқа бірқатар салаларда интеграцияны тездетті.

17. Қазақстандағы өнеркәсіп дамуының негізгі ерекшеліктері

XIX ғасырда Қазақстанда тұз, көмір, алтын сияқты табиғи ресурстарды өндіруге арналған кәсіпорындар ашыла бастады. Бұл өндірістер өңірдің экономикалық дамуында жаңа кезеңнің басталуы болды. Өскемен, Спасск, Қарағанды сияқты ірі қалаларда зауыттар мен өндіріс орындары салына бастады, бұл өнеркәсіптің қарқынды өркендеуіне жол ашты. 1830–1860 жылдар аралығында кәсіпорындардың саны артты, сондықтан мыңдаған жұмысшы қызметіне тартылып, қалалардың әлеуметтік және экономикалық дамуы кеңейе түсті. Осындай өндіріс орталықтарының көбеюі аймақтағы халықтың тұрмысын өзгертіп, ауылдан қалаға көшу үрдісін қалыптастырды.

18. Ресей империясының басқару реформаларының салыстырмалы кестесі

1822 жылғы Сібір жарғысы мен 1867–1868 жылғы әкімшілік реформалар Ресей империясының басқару жүйесін түбегейлі өзгертті. 1822 жылы Сібір жарғысы Сібір аймағындағы әкімшілік құрылымды жаңғыртып, биліктің орталықтандырылуын күшейтті. 1867–1868 жылғы реформалар, әсіресе қазақ даласындағы әкімшілік қатынастарға айтарлықтай әсер етті, облыстар мен уездер құрылып, халықтың құқықтары мен міндеттері қайта қаралды. Бұл өзгерістер қазақ қоғамының басқару құрылымын түбегейлі ауыстырып, қосымша билік құралдарының енгізілуіне себеп болды. Нәтижесінде, жаңа әкімшілік жүйе қазақтардың өмір салтына және саяси орнындағы өзгерістерге жол ашты.

19. Империя құрамындағы қазақ халқының тағдыры

Қазақстан Ресей империясының құрамында болған тұста қазақтар өз ұлттық ерекшеліктерінен алыстап, едәуір еркіндігін жоғалтты. Олар бұрынғы көшпенді өмір салтын өзгертуге мәжбүр болып, әлеуметтік құрылымы да өзгерген кезең басталды. Шаруалар мен егіншілердің саны ұлғайып, жаңа жұмысшы табы қалыптаса бастады, бұл әлеуметтік өзгерістер қоғамда жаңа қатынастар мен мәселелер туғызды. Ұзақмерзімді отарлық саясат қазақ тілін, мәдениетін, дәстүрлерін әлсіретіп, ұлттық сананы төмендетуге әкелді. Бірақ осы қиыншылықтар қазақ қоғамының рухани дамуына терең әсер етіп, тәуелсіздік идеясының іргесін қалауға мүмкіндік берді.

20. Қазақстанның Ресей империясындағы тарихи мұрасы

Отарлау кезеңі саяси және мәдени тұрғыдан үлкен өзгерістерге толы болды. Бұл кезеңнің сабақтары қазіргі Қазақстанның ұлттық сана-сезімі мен тәуелсіздікке деген ұмтылысының негізі болды. Қазақстанның Ресей империясындағы тарихы оның мемлекеттік құрылымы, мәдениеті мен әлеуметі үшін маңызды сабақтар мен тәжірибе қайнар көзі болып табылады. Осы тарихи мұра ұлттық дамудың және еліміздің болашақ саяси тұрақтылығының іргетасын қалыптастырды.

Дереккөздер

Қазақ Хандығы: Тарихи зерттеулер. Алматы, 2018.

Ресейдің Орталық Азиядағы саясаты XVIII-XIX ғғ. Мәскеу, 2005.

Қазақтардың ұлт-азаттық күрестері тарихы. Астана, 2013.

Тарихи архив материалдары және зерттеулер, Алматы, 2020.

Қазақстанның этномәдени тарихы. Алматы, 2016.

Кеңесов Р. С. Қазақстан тарихы: Қазақ халқының отаршылдық кезеңдегі тағдыры. – Алматы, 2010.

Жақыпбеков А. М. XIX ғасырдағы қазақ даласының әкімшілік-аумақтық құрылымы. – Нұр-Сұлтан, 2015.

Әбішев Қ. Т. Орыс империясының Қазақстанға әсері. – Алматы, 2008.

Смирнов П. В. Императорлық реформалар және қазақ қоғамы. – Мәскеу, 2012.

Төлебаев Ж. А. Өнеркәсіптің дамуы мен қала қалыптасуы. – Қарағанды, 2017.