Текст выступления:

Не себепті «Елім-ай» әні бүкілхалықтық әнге айналды?
1. «Елім-ай» әнінің бүкілхалықтық мәні және негізгі тақырыптары

Қазақ халқының ұлы қайғысын, рухани бірлігін бейнелейтін тарихи ән – «Елім-ай» – біздің ортақ мәдени мұрамыздың ең киелі және терең мәні бар нышандарының бірі. Бұл ән XVIII ғасырдағы қиын кезеңдерде туған, елдің тағдыры мен күресіне толы бірегей хикаяны жеткізеді. «Елім-ай» әні тек музыкалық шығармадан бөлек, ол қазақтың рухани бірлігін, отанға деген сүйіспеншілігін ұрпақтан-ұрпаққа жеткізетін көп деңгейлі мәдени құндылық болып табылады. Осы тұрғыда оның ұлтымыздың тарихындағы рөлі мен маңызы ерекше.

2. Тарихи қорқыныш пен ел бірлігінің әні

«Елім-ай» әні – XVIII ғасырдағы Жоңғар шапқыншылығынан кейін пайда болған тарихи кезеңнің әні. Жоңғарлардың жаулаушылығынан кейін қазақ жерінде жаппай босқыншылық басталып, халық үлкен зардапқа душар болды. Ел-мекеннен айырылып, аштық пен қиыншылықты бастан кешкен бұл кезең қазақ халқының тағдырына ауыр із қалдырды. Сол себепті «Елім-ай» әні сол замандағы ауыр тағдыр мен ұлттық бірлікті сақтаудың символы ретінде халықтың жадында сақталды.

3. «Елім-ай» әнінің ұлттық трагедияға айналуы

«Елім-ай» әні қазақ халқының біртұтас трагедиясын баяндайтын бірнеше рухани оқиғалар мен оқиғалардан тұрады. Бірінші, бұл ән халықтың Қозы Көрпеш – Баян сұлу ертегісіндей халық қиналысын поэтикалық түрде жеткізеді. Екінші, әнде жоңғар шапқыншылығынан кейінгі халықтың босқындыққа ұшырауы, мал-мүлкінен айырылуы суреттеледі. Үшінші, ән қазақ халқының рухани күшін қайтарып, ұлттың жаңа өмірге деген үмітін оятты. Осы жолдарда қайғы мен үміт қатар өріліп, ұлттық трагедия пайда болды.

4. Ақтабан шұбырынды кезеңі

Ақтабан шұбырынды – XVIII ғасырдың 1723–1727 жылдары қазақ жұртының үлкен азап шеккен кезеңі. Алғашында жоңғар басқыншылары қазақ жеріне жаппай қарусыз халықты қудалай бастады. Содан халық ұзақ жылдарға созылған босқындыққа ұшырап, өз мекенінен, мал-мүлкінен айырылды. Бұл кезеңде қазақтар ауыр аштық пен аурулардың салдарынан қатты қырылды. Ақыры бұл трагедия ұлттың болмысын терең өзгертіп, сол заманның тарихи жадында қалады.

5. Халық санының кемуі (1723–1727 жж.)

Ақтабан шұбырынды жылдарында қазақ халқының саны қатты қысқарды. Статистикалық есептер бойынша, бұл 5 жылдық кезең ішінде халық саны жартылай азайды. Бұл бірнеше фактордың, оның ішінде босқыншылық, аштық пен жұқпалы аурулардың салдарынан орын алды. Осындай жойқын кезең ұлт тарихында үлкен із қалдырды және халықтың рухани төзімділігін сынады. Бұл деректер сол кезеңдегі зардаптардың нақты көрінісі болып табылады.

6. Ән құрылымындағы ұлттық ерекшеліктер

«Елім-ай» әнінің музыкалық құрылымы терең ұлттық ерекшеліктерге ие. Біріншіден, оның әуені баяу әрі қоңыр дауыспен орындалып, қазақтың ежелгі музыкалық дәстүрлерін айқын көрсетеді. Екіншіден, мәтінді 7-8 буынды жолдар жиі құрайтын ерекше өлең үлгісінде жазылған, бұл қазақ поэзиясының қайталама үйлесімдерін айрықша атап өтеді. Үшіншіден, ән мәтіні дәстүрлі метафоралар мен көркем сөздер арқылы эпикалық әрі сезімге толы болды. Бұған қоса, әнде қазақ халық әндерінен алынған фольклорлық элементтер мол, бұл оның ұлттық мәдени мұраға қалай жататынын дәлелдейді.

7. «Елім-ай» әнінің халық жадында сақталу себептері

«Елім-ай» әні қазақ халқында ұлы қайғы мен шайқаста туғандықтан, оның жадында ерекше орны бар. Біріншіден, ән елдің ортақ тарихында орын алған ауыр кезеңді бейнелейді. Екіншіден, бұл ән халықтың тағдырлас сезімдерін алып, рухани қолдау көрсетті. Үшіншіден, «Елім-ай» ұлттық бірліктің нышаны ретінде қайғы мен үміттің тоғысуын жырлайды, сол себепті ұрпақтан ұрпаққа беріле келді.

8. «Елім-ай»: ұлттық рухтың оятушысы

«Елім-ай» әні ұлт рухын оятуда маңызды рөл атқарды. Оның баяу, терең әуені тыңдаушыларды ынталандырып, туған жерге деген махаббат пен батылдық сезімін оятады. Қиын жағдайларда бұл ән халықтың бірігуіне, сенімнің артуына ықпал етіп, рухты көтерді. Бүгінгі таңда да «Елім-ай» ұлттық сананың жүрегінде сақталып, тыңдалады әрі рухани жаңғырудың символы болып қала береді.

9. Айтылу дәстүрі мен орындалу формалары

«Елім-ай» әні тарихи жиындар мен мерекелерде жиі орындалып, халықтың ортақ қайғысын білдіретін маңызды сән-салтанатқа айналды. Ән түрлі форматта орындалады: жеке орындаушылардың мұңлы дауыстарында немесе халық ансамбльдерінің оркестрлі нұсқаларында. Әр аймақ өз дәстүрін сақтай отырып, ерекше ырғақтар мен эмоцияларды енгізді. Бұл орындалу формалары әннің мағынасын тереңдетіп, халықтың мәдени күн тәртібінде маңызды орын алды.

10. Әнді орындау үлгілері және халыққа әсері

«Елім-ай» әнінің әр аймақтағы орындалу дәстүрлері оның халық жадында ұзақ сақталуына ықпал етті. Бұл дәстүрлер әннің рухани мәнін тереңдетіп, ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігіне айналуын қамтамасыз етті. Әртүрлі орындау әдістері әннің мағыналық толқуын кеңейтіп, ұлттық болмысты сақтауға көмектесті. Осылайша, әр аймақтың өзіндік ерекшеліктері жалпы ұлттық мұраны нығайтуға қызмет етті. Мұның барлығы халықтың тарихи тәжірибесін жалғастыру мен мәдени бірлігін қамтамасыз ететін маңызды факторлар.

11. Мәтіндегі әдеби бейнелеу тәсілдері

«Елім-ай» әнінің мәтіні қайталама сөздер мен зарлы ұйқастарға бай, бұл оның мағыналық тереңдігін ашып, сезімді әсерлі жеткізуге мүмкіндік береді. Қазақ поэзиясына тән эпикалық теңеулер арқылы халықтың қиындыққа төтеп берген ерлігі жарқын бейнеленеді. Сонымен қатар, метафоралар арқылы қайғы мен үміт қатар өріліп, халықтың тағдыры көркем тілмен шебер суреттеледі. Мәтіннің әдеби құрылымы әннің рухани салмағын арттырып, тыңдаушыларды терең ойға жетелейді.

12. «Елім-ай» әнінің мәдени мұрадағы орны

«Елім-ай» әні қазақ мәдени мұрасында ерекше орын алады. Біріншіден, бұл ән халықтың ортақ қайғысы мен тарихын өлең мен музыка арқылы жеткізеді. Екіншіден, оның түрлі нұсқалары мен орындаулары ұлттық мәдениеттің байлығын көрсетеді. Бұл ән тек өткенді еске түсіру ғана емес, сонымен бірге заманауи шығармашылықта да өмір сүруде, ұлттық мәдениетті жаңғыртуда негізгі құрал болып табылады.

13. Авторлық және халықтық сипаты

«Елім-ай» әнінің нақты авторы белгісіз, бұл оның халықтың ортақ туындысы екенін көрсетеді. Ән халықтың ауызша мұрасы ретінде ұсынылып, әр аймақтың өз өңдеулері арқылы байыды. Оның мәтіні мен әуені халықтың тарихи оқиғаларға деген сезімін, оқиғаларға қатынасты білдіреді. Қоғамның қажеттілігін есепке алған халық шығармашылығы «Елім-ай» әнін ұлттық рухани жадының ажырамас бөлігіне айналдырды.

14. «Елім-ай» әнінің заманауи шығармашылықтағы рөлі

Қазіргі кезде «Елім-ай» әні заманауи музыкалық және мәдени шығармашылықта маңызды рөл атқарады. Ол ұлттық рухты жаңғыртуға, жас ұрпаққа отаншылдық құндылықтарды жеткізуге көмектеседі. Сонымен қатар, әннің әртүрлі өңделген нұсқалары заманауи орындаушылардың концерттерінде, фильмдер мен театр қойылымдарында кеңінен қолданылып, ұлттық мәдени мұраны дәріптеуде қолданылады.

15. «Елім-айдағы» еркіндік пен бостандық ұғымы

«Елім-ай» әнінің сөздері туған жерге деген махаббат пен тәуелсіздікке ұмтылыс сезімін терең сипаттайды. Бұл – қазақ халқының еркіндік пен бостандыққа деген аңсауын айқындайтын рухани символ. Сонымен қатар, жырда жерді қорғау мотивтері ұлттық тәуелсіздік жолындағы күресті көркем тілмен жеткізеді. Осы ұғымдар әннің мағынасын кеңейтіп, тарихи кезеңдердегі еркіндік идеяларын қастерлеуге үлкен септігін тигізді.

16. Зерттелу тарихы мен архив деректері

«Елім-ай» әнінің зерттелу тарихы қазақ мәдениеті мен өнер саласындағы маңызды оқиғалардың бірі болып табылады. Бұл тақырыпта арнайы архив материалдары мен зерттеу еңбектері сақталған. Мысалы, 20-шы ғасырдың басында фольклоршы Шәкәрім Құдайбердіұлы әннің бірнеше нұсқасын жинап, оның маңыздылығын көрсеткен. Кейінгі зерттеушілер ғасырлар бойы ауыздан ауызға жеткен бұл шығарма арқылы қазақ халқының өмір сүру салты мен рухани толғаныстарын талдады. Архив деректерінің арқасында әннің бастапқы нұсқасын және оның өңделуі мен таралу жолдарын жан-жақты зерттеуге мүмкіндік туындаған. Бұл зерттеулер ұлттық руханиятты және халықтың тарихи сана-сезімін тереңірек түсінуге септігін тигізді.

17. Қазіргі орындаулар мен жаңғырығы

Қазіргі уақытта «Елім-ай» әні жаңа сипатпен өмір сүруде. Заманауи эстрада жұлдыздары мен орындаушылар бұл әнді жаңа өңдеулермен халыққа ұсына отырып, оның тыңдаушыларының кеңеюіне ықпал етеді. Бұл жаңғырту үрдісі әннің әртүрлі музыкалық жанрлардағы үйлесімін көрсетеді. Сонымен қатар, фольклорлық ансамбльдер дәстүрлі вокалдық және аспаптық әдістерді сақтай отырып, шығармашылық жаңалықтар енгізеді. Бұл тәсіл әннің түпкі мағынасын сақтай отырып, оны заманауи тыңдаушыға жақындатады. Мектептерде бұл ән оқушыларға ұлттық мәдениетті терең танып-білуге арналған маңызды қор ретінде енгізілді. «Елім-ай» әні мәдени іс-шараларда жиі орындалып, ұлт рухын ынталандырушы символға айналды.

18. «Елім-ай» және әлемдік халық әндері

«Елім-ай» әнінің тарихы және оның әлемдік халық әндерімен байланысы бірнеше кезеңді қамтиды. XIX ғасырдың аяғында ән ұлттық құндылық ретінде танылуды бастады, бұл әдіпте ән қазақ даласының трагедияларын бейнеледі. XX ғасырда ән халық арасында кең таралып, әртүрлі өңдеулер мен нұсқалар пайда болды. ХХІ ғасырда «Елім-ай» қазақ музыкасы мен халықтық өнерінің халықаралық деңгейде танылуына үлес қосады, түрлі халықаралық фестивальдерде орындалады. Бұл ыңғайлы күтпеген дәрежеде ғаламдық музыка дәстүрінің бір бөлігі ретінде қабылданды, көпұлтты ортада ұлттық ерекшелікті сақтай отырып, мәдени диалогқа мүмкіндік беруде.

19. «Елім-айдың» ұлттық символға айналуы

«Елім-ай» әні ғасырлар бойы қазақ халқының рухани бірлігінің нышанына айналды. Оның сөзі мен әуені қиын-қыстау сәттерде халықты біріктіріп, ортақ құндылықтарды дәріптеді. Ән ұлттық рухтың қуатын айқын көрсетіп, оның бірегейлігін сақтап қалуға ықпал етті. Халық естеліктерінде бұл шығарманың маңызы ерекше, ол көтеріңкі рух пен патриотизмнің негізі ретінде қабылданады. Тарихтағы ауыр кезеңдерде «Елім-ай» ел мен жердің символына айналып, ұлттық сана мен патриотизмді нығайтты, соның арқасында қазақ халқының мәдени мұрасы артты.

20. «Елім-ай» — ұлық естелік және рухани күш

Қорытындылай келе, «Елім-ай» әні ұлттық тарихқа терең тағзым ретінде қалыптасқан рухани құндылықтың көрінісі. Ол халықтың ауыр кезеңдерін еске салып, рухани бірлігін нығайтуға арналған құнды мұра болып табылады. Бүгінгі таңда бұл ән ұлттық сананың және мәдениеттің ең жоғары үлгісі ретінде өз маңызын сақтап келеді. «Елім-ай» ұзақ ғасырлардан бері қазақ халқының мәдениетіндегі терең сабақтастық пен ұлттық рухтың ұлы көрінісі ретінде талай ұрпаққа құнды бағыт береді.

Дереккөздер

Мухамеджанова, Г. "Қазақ эпикалық әндерінің тарихи және мәдени маңызы." Алматы, 2010.

Нұрпейісова, А. "Ақтабан шұбырынды оқиғасы: тарихи зерттеу." Астана, 2015.

Серікбаев, Б. "Фольклор және халықтық музыка." ҚазҰУ баспасы, 2008.

Құдайбергенова, Е. "«Елім-ай» әнінің құрылымы және орындалу дәстүрлері." Қазақ музыка журналы, №3, 2018.

Тарихи статистика жинағы. XVIII ғасыр қазақ халқының демографиясы. Алматы, 2002.

А.Ахметов, Қазақтың халық музыкасы: Тарихы мен қалыптасуы. Алматы, 2010.

Қ.Абдрахманова, Қазақ фольклорының хрестоматиясы. Астана, 2015.

И.Жолдасов, Қазақстанның этномәдени мұрасы. Шымкент, 2018.

Ж.Жолдасбеков, Ұлттық музыка және қоғамдық сана. Қарағанды, 2021.

Т.Мұратова, Қазақ ұлттық әндерінің зерттелуі. Алматы, 2017.