Текст выступления:

Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының көтерілісі неліктен жеңіліспен аяқталды?
1. Көтерілістің негізгі сұрақтары мен өзектілігі

Бүгінгі баяндамамызда XIX ғасырдың ортасында орын алған Исатай мен Махамбет бастаған көтерілістің себептері мен тарихи маңыздылығын жан-жақты қарастырамыз. Бұл оқиға қазақ халқының әлеуметтік-саяси тұрғыдағы күрес жолындағы маңызды белсігі болды, ұлттық сананың оянуына әсерін тигізді.

2. XIX ғасырдағы Бөкей Ордасының жағдайы

XIX ғасырдың бірінші жартысында Бөкей Ордасы өз алдына ерекше әлеуметтік құрылым мен жер мәселесінің күрделілігімен ерекшеленді. Ресей империясының ықпалы күшейген сайын халықтың тұрмыс деңгейі төмендей түсті, әділетсіз салықтың өсімі мен жердің тарылуы наразылықтар туғызды. Бұл жағдай Бөкей Ордасының ішкі қайшылықтарын тереңдетіп, әлеуметтік шиеленіске жол ашты.

3. Көтеріліс басшылары: Исатай мен Махамбет

Исатай Тайманұлы – халық арасына танымал батыр әрі көсем, әділдік пен жердің иелену құқықтарын қорғаудың белсендісі болды. Ол өз дәуірінің рухани көшбасшысы ретінде халықтың мұң-мұқтажын жеткізіп, қарсыластарына батылдықпен төтеп берген. Махамбет Өтемісұлы болса, ақын әрі қоғам қайраткері ретінде көтеріліс идеясын поэзияда көркем жеткізіп, рухани күш ретінде қызмет етті. Екеуі бірлесіп халықтың құқықтарын қорғауда ерекше роль атқарды.

4. Көтеріліс себептері: Жер мәселесі және әділетсіздік

Жердің қолды болу мәселесі көтерілістің басты себебіне айналды. Халық бұрын қолданыста болған жерлерінен айырылып, байлар мен сұлтандардың заңсыз иемденулеріне куә болды. Мұнда жайылымдардың тарылуы мен мал шаруашылығын ұстауға мүмкіндік азайып, оның нәтижесінде тұрмыстық жағдайлары күрт нашарлады. Бұл теңсіздік пен әділетсіздік халықтың сана-сезімінде қатты толқу тудырып, көтеріліске шығу қажеттігін ұғындырды.

5. Салықтың өсуі және халық ауыртпалығы

Салық мөлшерінің үнемі артуы халық жағдайын одан әрі қиындатып, экономикалық тұрғыдан төмендетті. Кедей шаруалар көбіне салық төлеуден босатылмай, айтарлықтай ауырлықты еңсеруге мәжбүр болды. Салық жинаушылардың жемқорлығы мен олардың зорлық-зомбылық тәсілдері халықтың наразылығын күшейтіп, қарулы қарсылыққа әкелді. Бұл жағдай көтерілісті өрбітудің тағы бір қозғаушы факторы болды.

6. Ресей ықпалы мен хан билігінің күшеюі

Ресей империясы өзінің әкімшілік жүйесін енгізу арқылы жергілікті билікті бақылауға алуды көздеді. Бұл орайда Жәңгір ханның билігі Ресейдің саяси қолдауымен күшейіп, оның үкіметі абсолюттік монархияға айналды. Осылайша, дәстүрлі ру-тайпалық демократияның орнын ханның дербес өкілеттіктері басты. Әлеуметтік төзім төмендеп, халықтың саяси белсенділігі әлсіреп, наразылықтың өсуіне ықпал етті.

7. Қатысушылардың әлеуметтiк құрамы

Көтеріліске әртүрлі әлеуметтік топтар қатысты. Негізгі күш ретінде шаруалар мен жайылымнан айырылған кедейлер белсенділік танытты. Сондай-ақ, батырлар мен ақсақалдар да қозғалыстың ұйымдастырылуы мен бағытталуында маңызды орын алды. Осылайша, халықтың кең көлемді қолдауы көтерілістің сипатын толық ашып көрсетті. Тарихи зерттеулер көрсеткендей, шаруалардың көпшілігі бұл көтерілісті бастауға және қолдауға негіз болды.

8. Жетекшілер мен олардың қызметтері

Көтеріліс жетекшілері әртүрлі лауазымдарда әрекет етті: әскери басшылар, ұйымдастырушылар және рухани көшбасшылар. Дегенмен олардың әскери және ұйымдастыру қабілеттері кей жерде шектеулі болды, бұл көтерілістің күшін азайтты. Көшбасшылық бірлігінің төмендігі басқару мен шешім қабылдауда қиындықтар тудырып, нәтижесінде қозғалыстың сәтсіздікке ұшырауына себеп болды.

9. Материалдық-техникалық қамтамасыз ету мәселелері

Көтерілісшілердің қару-жарақтары көбінесе дәстүрлі суық қарулар мен аңшылық құралдарынан тұрды. Олар заманауи атыс қаруларымен қамтамасыз етілмеген еді, бұл әскери әлеуетінің әлсіреуіне алып келді. Сонымен қатар, қаржылық және материалдық жетіспеушілік соғысты ұйымдастыру мен басқаруды қиындатты, соның әсерінен көтерілісшілердің қорғанысы мен шабуылдары шектеулі болды.

10. Көтеріліс таралған негізгі аймақтар

Көтеріліс алдымен Бөкей Ордасының ауқымды аумақтарына таралған. Бірінші кезеңде негізгі ұрыстар Жиделі мен Тайсойған ауылдарында болды. Кейін көтеріліс жағалаудағы ауылдарға және Ресей шекарасына жақын аймақтарға да жетті. Бұл кезең бойынша көтерілісшілер қысымға қарамастан өз талаптарын алға қойып, әлеуметтік әділеттілік үшін күресті.

11. Жәңгір ханның жақтастары және қарсы іс-шаралар

Жәңгір хан Ресей империясының көмегімен арнайы жасақтар құрды, олар көтеріліске қарсы бірігіп тиімді әскери тактика қолданды. Ресей гарнизондарының қолдауымен олар көтерілісшілердің қозғалысын тежеп, әскери үстемдік орнатты. Шайқастар стратегиялық тұрғыдан маңызды Жиделі, Тастөбе және Тайсойған аймақтарында өтті, олардың нәтижесінде көтерілісті басу оңайлады.

12. Көтеріліс ішіндегі бөліну мен алауыздық

Көтерілістің ішінде де біркелкілік болмады. Бір топ көтерілісшілердің тактикасы мен идеологиясына қатысты мәселелер болды. Кейбір жетекшілер арасында саяси келіспеушіліктер орын алып, бұл қозғалыстың біртұтастығын әлсіретті. Алаулар мен ішкі даулар көтерілістің ұйымдастырылуына және оның тиімділігіне теріс әсер етті.

13. Ауылдардағы қолдау және қатысу деңгейі

Үлкен ауылдарда көтерілісшілер саны артты, олар қолдауымен қанаттанды. Ал кіші ауылдарда бейтараптық көбейіп, қарсыластық күштері аз болды. Бұл жағдай көтеріліске қатысудың ауыл көлемі мен әлеуметтік жағдайға байланысты әртүрлі екендігін көрсетті. Осындай айырмашылықтар қозғалыстың аймақтық ерекшеліктерін айқындады.

14. Орыс билігі және жазалау іс-шаралары
Көтеріліс басшылары тұтқындалып, жер аударылды, оларға қарсы жазалау шаралары басталды. Әскери күш қолдану ұлттық күресуді күшейтіп, халықты қорқытып-үркітті. 2. Орыс әскерлері көтерілісшілерді іздеумен және жазалаумен айналысып, Ақбұлақ шайқасынан кейін көптеген ауылдарға ауыр қысым жасалды. Көптеген адамдар қуғын-сүргінге ұшырады, бұл жағдай елде терең жаралар қалдырды.
15. Көтерілістің негізгі кезеңдері

Көтерілістің басталуы 1836 жылы туындап, алғашқы ұрыстар көтерілісшілердің ұйымдасуымен басталды. Келесі жылдары қозғалыс кең ауқымға таралып, аймақтық маңыздылыққа ие болды. Алайда 1838 жылы басым әскери күштер қолданылуы нәтижесінде көтеріліс тағдырлы аяқталып, оның нәтижелері қазақ қоғамының дамуына айтарлықтай әсер етті.

16. Ірі шайқастар мен олардың нәтижелері

1836-1838 жылдар аралығында өткен көтерілістің тарихы ауыр және шешуші шайқастармен ерекшеленеді. Бұл кезеңдегі ең маңызды шайқастардың уақыты, қатысушылар саны мен шығындары кестеде көрініс тапқан. Мәселен, Ақбұлақ шайқасы 1838 жылы өтті, онда көтерілісшілер мен патша әскері арасында қатаң соғыс болды. Көтерілісшілердің шамамен 1500 адам болғаны есептеледі, ал қарсыласушы күш саны 3000-ға жуық еді. Бұл шайқастарда адамдардың жоғалуы көтерілістің әскери әлеуетін айтарлықтай әлсіретті, оның қайтымсыз жеңіліске ұшырауына себеп болды.

Тарихшылар бұл шайқастарды зерттеген кезде, олардың көтерілістің қорғанысы мен ұйымдасу деңгейіне қалай әсер еткенін түсінуге тырысады. Көтерілістің әскери жігері мен стратегиялары патша күштерінің заманауи қару-жарағы мен ұйымдық күштеріне төтеп бере алмады. Сол себепті, қақтығыстардың ауыр салдары көтерілістің аяқталуына тікелей ықпал етті. Бұл шайқастар халықтың азаттық жолындағы күресінің қаншалықты қиын және күрделі болғанының нақты мысалдары.

17. Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлының тағдыры

Исатай Тайманұлы – көтерілістің рухани және әскери басшысы, 1838 жылы Ақбұлақтағы ұрыста қайтыс болды. Оның қазасы көтерілісшілерге үлкен соққы болды, себебі ол халықты біріктіруші, әділеттіліктің символы еді. Исатайдың жетекшілігі жоқ көтеріліс әлсіреді және ұйымдастыруы қиындады.

Махамбет Өтемісұлы болса, Исатайдың рухани ұстанымдарын әрі қарай дамытқан ақын әрі батыр. Көтерілістен кейін бірнеше жыл бойы патша полициясының қуғындауында болып, 1846 жылы жасырын түрде өлтірілді. Оның қайтыс болуы саяси төңкерістің тоқтауына және халықтың наразылық әрекеттерінің бәсеңдеуіне итермеледі.

Бұл екі тұлғаның өмірлері мен өлімдері көтерілістің тағдырына тікелей әсер етті. Олар халқына әділеттілікке ұмтылудың символдары ретінде қалғанымен, олардың кетуі көтерілістің толық күйреуіне әкелді. Халықты біріктіруші басшылардың жоғалуы әділеттілік іздеуді тоқтатуға мәжбүр етті.

18. Көтеріліс нәтижелері мен салдары

1836-1838 жылдардағы көтеріліс соңында сәтсіздікке ұшырады, және оның жетекшілері мен актив қатысушылары қатаң жазаланды. Бұл халық арасында үрей мен қобалжуды туғызды, әрі қарай наразылық қозғалыстарының азаюына себепкер болды.

Осыдан кейін Ресей империясы мен хан билігі өз билігін күшейтіп, әсіресе қазақ даласындағы бақылауды мықтап қолға алды. Бұл жағдай халықтың саяси еркіндігін едәуір шектеді, ал әлеуметтік наразылық қысқа мерзімге бәсеңдеді.

Дегенмен, бұл оқиға қазақ халқының әділеттілікке және бірлікке ұмтылысындағы маңызды тарихи сабақ ретінде қарастырылады. Бұл көтеріліс рухани жаңғыруға және ұлт болмысының қалыптасуына ықпал етті, ұлттық сана мен тарихи ұмыт болмайтын мұра қалдырды.

19. Жеңілу себептері: негізгі қорытындылар

Көтерілістің сәтсіздігіне бірнеше негізгі себептер себеп болды. Біріншіден, әскери ұйымның әлсіздігі көтерілісшілердің күшін азайтты және оларды заманауи қарумен жарақтандыру мүмкін болмады. Екіншіден, ішкі бірлік болмаса, топтар арасында алауыздық күшейді, бұл ұйымдастыруға үлкен кедергі болды.

Бұл үш негізгі фактор кезеңінде көтерілістің сәтсіздігіне тікелей ықпал етті. Әскери әдістер мен қару-жарақ заманауи күштер деңгейінен төмен болуы, сондай-ақ ішкі бөлінушілік халықтың ұстанымын әлсіретті. Тарихи зерттеулер мен әскери талдаулар осындай қорытындыларға келді, бұл факторлар көтерілістің жеңіліспен аяқталуына себеп болды.

20. Тарихтан тағылым: Исатай және Махамбет мұрасы

Исатай мен Махамбет көтерілісі қазақ халқының әділеттілік пен тәуелсіздікке ұмтылысын айқын көрсетті. Бұл көтеріліс рухани жаңғыру кезеңінің басы болды және ұлттық бірліктің маңыздылығын әлемге танытты. Оның мұрасы бүгінгі күнге дейін ұлттың азаттыққа деген арманын және тағдырына деген жауапкершілігін қайта жаңғыртуда маңызды рөл атқарады.

Дереккөздер

Жұмабаев, М. Тарихи зерттеулерде Исатай-Махамбет көтерілісі, Алматы, 2020.

Құдайбергенов, Б. Бөкей Ордасының әлеуметтік құрылымы. Ұлттық тарих журналы, 2021.

Рысбеков, А. XIX ғасырдағы қазақ қоғамындағы жер және салық реформалары. ҚазТАРИХ, 2019.

Серікбаев, Ж. Ресей империясының қазақ жеріндегі саясаты, Алматы, 2018.

Тарихи құжаттар жинағы. Қазақстан Ұлттық кітапханасы, 2022.

Исмагулов М.История казахского народа в XIX веке. – Алматы, 2005.

Конысбаев А. Военные действия в Актюбинском регионе (1836-1838 гг.). – Астана, 2010.

Тарихи Архивтер. 1836-1838 жылдар. Алматы, Қазақстан.

Жұмабеков С. Исатай Таймановтың көтерілісі. – ҚазҰУ баспасы, 2018.

Петров В.Н. Военные конфликты в Средней Азии: 19 век. – М., 2012.