Текст выступления:

XVIII ғасырдағы Қазақстанның мәдениеті
1. XVIII ғасырдағы Қазақстан мәдениетіне жалпы шолу және тақырыптық бағдар

XVIII ғасыр қазақ халқының мәдениетіндегі маңызды дәуір болды, оның ішінде халық ауыз әдебиеті мен өнер өнеркәсібінің өрлеуі ерекше көрінді. Бұл уақыт қазақтың рухани мұрасы қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа берілетін құндылықтар жүйесі нығайды. Қазақтың ежелгі дәстүрлері, ертегі мен жырлары, ерлігі мен даналығы ауыздан-ауызға жеткізіліп, тұтас мәдени кеңістікке айналды.

2. Тарихи контекст және XVIII ғасырдағы Қазақстан

XVIII ғасырда қазақтар көшпелі өмір салтын жалғастырып, ру-тайпа құрылымында өмір сүрді. Бұл кезеңде Жоңғар хандығының қауіпі мен көрші мемлекеттердің ықпалы халықтың әлеуметтік және мәдени тұрмысын терең өзгертті. Сонымен қатар, қазақ қоғамы үш жүзге бөлініп, әр жүздің өзіндік ерекшеліктері мен мәдени дәстүрлері дамыды. Осы тарихи шарттар қазақ мәдениетінің қалыптасуына және дамуына ерекше әсер етті.

3. Халық ауыз әдебиетінің дамуы

XVIII ғасырда ауыз әдебиеті халықтың білім мен тәрбиенің басты құралы болды. Жыраулардың шығармалары арқылы ұлттық құндылықтар мен тарихи оқиғалар кеңінен сақталды. Көбірек жеткен жырлар, ертегілер және мақал-мәтелдер адамдар арасында тұрмыс пен тәрбие мәселелерін түсінуге көмектесті, және олар балалар мен ересектер үшін тәлімнің басты көзіне айналды. Мұндай шығармалар тек көңіл ашу мақсатында ғана емес, сонымен қатар адамгершілік пен патриотизмді қалыптастыруға бағытталды.

4. Бұқар жырау Қалқаманұлы және оның қоғамдық рөлі

Бұқар жырау Қалқаманұлы – XVIII ғасырдағы қазақ әдебиетіндегі ең көрнекті тұлғалардың бірі. Ол тек жырау ғана емес, сонымен қатар халықтың әлеуметтік және саяси мәселелерін шешуде пікір білдіруші болды. Оның өлеңдері мен жырлары халықты бірлікке шақырып, әділдік пен моральдық құндылықтарды дәріптеді. Бұқар жыраудың шығармалары қазақ қоғамындағы рухани және мәдени өмірге ерекше ықпал етті, оның сөздері би және батырлар арасында кең тарады.

5. Шешендік өнер және қоғамдағы билер институты

XVIII ғасырда билер қоғамдағы дау-дамайларды шешу, келісімді орнату жолында шешендік өнердің күшін пайдаланды. Қазыбек би, Төле би және Әйтеке би өздерінің әділдігі, білгірлігі және тапқыр сөздері арқылы халық арасында үлкен беделге ие болды. Олардың шешендік өнері – өз заманының әділдік пен татулықтың символы саналып, халықтың рухани мәдениетінде маңызды орын алды. Сонымен қатар, билер институты қазақтардың дәстүрін сақтап, әлеуметтік тәртіпті ұстап тұруда орталық рөл атқарды.

6. Көрнекті ақын-жыраулар және негізгі шығармалары

XVIII ғасырдағы қазақ әдебиеті көрнекті ақын-жыраулардың еңбегімен байыды. Мұхтар Қаратаев, Бөгенбай жырау сынды дарынды тұлғалар өздерінің шығармаларында елдің тарихы мен мәдениетін, батырлық пен тұрмыс-салттарды бейнеледі. Олардың өлеңдері халықтың рухани әлемін байытып, ұлттың мәдени дамуына зор ықпал етті. Әдеби мұралар арқылы ұлттық сана қалыптасып, есімі ел жадында сақталды.

7. Дәстүрлі білім, медресе және оқыту тәсілдері

XVIII ғасырда қазақ ауылдарында білім беру негізінен мешіт пен медреселерде жүзеге асырылды. Молдалар балаларға араб әліпбиін және ислам дінінің негіздерін үйретумен қатар, шешендік өнер мен мәдениеттің маңызды элементтерін де таныстырды. Осы оқу орындары жастардың ұлттық санасын дамытуда үлкен роль атқарып, оларды рухани және мәдени тұрғыдан тәрбиеледі. Сонымен бірге, тарих пен әдебиет сабақтары арқылы балалар мен жасөспірімдер ұлт тарихын терең түсініп, мәдени мұраны игерді.

8. Қолөнер шеберлігі және тұрмыстық заттар

XVIII ғасырда қазақ қолөнері өзінің ерекше шеберлігімен көзге түсті. Қолөнершілер киім-кешек, тұрмыстық бұйымдар мен зергерлік аспаптар жасауда ұлттық ою-өрнектерді қолданды. Бұл заттар тек тұрмыстық қажеттіліктер үшін ғана емес, сонымен бірге халықтың мәдениетін, салт-дәстүрін және рухани дүниесін білдіретін көркем туындылар болды. Әрбір бұйымда қазақ шеберлерінің талғамы мен дарындылығы айқын сезілді.

9. Музыка өнері және дәстүрлі аспаптар

Домбыра мен қобыз - қазақ музыкасының негізі және халықтың рухани әлемін жеткізудің басты аспаптары саналады. Сонымен қатар, сыбызғы аспабы да дәстүрлі музыкалық шығармаларда кеңінен қолданылды, оның әуендері салт-дәстүрлік ойындар мен мерекелерде ерекше орын алды. Қуатты күй мен терме өнері халықтың әртүрлі көңіл-күйін, заман тынысын шеберлікпен бейнеледі. Әнші-жыршылар халықтың тарихи оқиғаларын, мәдени мұрасын сөзбен жеткізіп, оларды ұрпақтан-ұрпаққа сақтап қалды.

10. Киіз үй және сәндік қолданбалы өнер

Киіз үй – көшпелі қазақтардың басты баспанасы, бұл құрылым ұлттық инженерия мен көркемдіктің үлгісі болды. Оның жеңіл әрі жылуды жақсы ұстайтын жобасы көшпелі өмір салтына ерекше қолайлы болды. Үй ішіндегі сырмақ, текемет және алашалар дәстүрлі ою-өрнекпен көркемделіп, рухани және эстетикалық маңызға ие болды. Бұл ұлттық оюлар мен өрнектер халықтың мәдениеті мен дүниетанымын бейнелеп, рухани құндылықтардың көрінісі ретінде қалыптасты.

11. Ислам діні және халықтық дәстүрлер

XVIII ғасырда ислам діні қазақ қоғамында кең таралып, рухани өмірінің негізіне айналды. Мешіттер мен медреселер білім мен діни өмірдің орталықтарына айналып, халықтың дүниетанымын байытты. Негізгі діни мерекелер — Ораза және Құрбан айт — халқымыз тарапынан зор құрметпен аталып өтілді, олар әлеуметтік бірлікті нығайтып, рухани тазалықты насихаттады. Сонымен қатар, ата-баба рухына құрмет пен ұлттық дәстүрлер ислам дінінің құндылықтарымен ұштаса отырып, ру-тайпалық бірлікті сақтап, қоғамдағы татулықтың негізін қалады.

12. Абылай хан дәуіріндегі мәдени өзгерістер

Абылай ханның билікпен бірге мәдениет саласындағы реформалары қазақ қоғамына терең із қалдырды. Оның дәуірінде мәдени ерекшеліктер қалыптасып, рухани өмірге жаңа соққылар жасалды. Абылай хан ұлттық бірлікті нығайтуға, халықаралық дипломатиясын дамытуға ерекше көңіл бөлді, бұл мәдени өмірге де оң әсер етті. Оның басқаруында әдебиет пен өнер өркендеп, қазақтың ұлттық сана-сезімі күшейген кезең болды.

13. XVIII ғасыр мәдениетінің негізгі бағыттары (Диаграмма)

XVIII ғасырда әдебиет пен қолөнер қазақ мәдениетінің негізін құрады және бұл салалар халықтың күнделікті тұрмысы мен рухани әлемінде маңызды орын алды. Әдеби шығармашылықтың дамуы ұлттық рухты нығайтумен бірге, тарихи оқиғаларды еске алу мен түсіндіруде басты рөл атқарды. Қолөнер мен қолданбалы өнер тұрмыстық қажеттіліктерді ғана емес, сонымен қатар мәдени эстетиканы көрсетіп, ұрпақтан ұрпаққа берілетін құндылықтарды басты орында ұстады.

14. Халықтық мерекелер мен ұлттық ойындар

Наурыз – көктемнің басы мен жаңарудың символы ретінде қазақ халқының басты мерекесі болды. Бұл мейрам қоғамдағы бірлік пен жаңаруды дәріптеп, халықтың рухани өмірін жандандырды. Сонымен қатар, көкпар, қыз қуу, алтыбақан мен бәйге сынды ұлттық ойындар XVIII ғасырда кең таралып, халықтың денсаулығы мен рухани тәрбиесіне септігін тигізді. Бұл ойындар мен мерекелер қазақ мәдениеті мен қоғамдық өмірінің ажырамас бөлігі ретінде қалыптасты.

15. Сәулет өнері және құрылыс ерекшеліктері

XVIII ғасырдағы сәулет өнері көшпелі өмірге лайықталған, әрі заманауи талаптарға жауап беретін ерекше стильде өрбіді. Қазақтардың үй салу дәстүрінде табиғи материалдар кеңінен пайдаланылып, функционалдық пен әсемдік үйлесімділікте болды. Сонымен қатар, қоғамдық ғимараттарда да ұлттық нақыш сақталып, олар ұлттың мәдени және рухани өміріндегі маңызды нысанға айналды. Бұл сәулет өнері қазақ халқының өмір сүру салтын, дүниетанымын бейнеледі.

16. Білім мен сауаттылықтың таралу деңгейі

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында сауаттылық деңгейі жалпы алғанда төмен болды. Бұл кезеңде жазу-сызуға және білім алуға мүмкіндік аз еді, әсіресе кең аумақты дала елінде. Алайда, діни және ауылдық орталықтарда білім берудің жолдары біртіндеп дамыды. Бұл орталықтар халыққа оқу мен жазудың алғашқы негіздерін үйретіп, рухани өмірдің маңызды буынына айналды.

Молдалар мен ақын-жыраулар халық арасында оқу мен сауаттылықтың кеңеюіне үлкен ықпал етті. Олар өз өлеңдері мен уағыздарында діни біліммен қатар өмірлік тәжірибені, халық дәстүрлерін жеткізіп отырды. Молдалардың медреселердегі жұмысы жазуды-оқуды кеңінен таратуға септігін тигізді.

Оқу негіздері көбіне араб жазуы мен ислам ілімдерінен тұрды. Бұл жазу түрін меңгеру арқылы көптеген жастар діни білімнің негіздерін үйреніп, өзінің рухани байлығын арттырды. Ислам дінінің шеңберінде білім алу үлкен құрметке ие болды және қоғамдағы мәдениеттің қалыптасуына зор ықпал етті.

Жас ұрпақ арасында медреселердің маңыздылығы артты. Бұл оқу орындары діни білім берумен қатар мәдени тәрбие беру орталықтарына айналып, қазақ қоғамының рухани дамуына негіз салды. Осылайша, XVIII ғасырдағы білім беру жүйесі ұлттың рухани бірлігін нығайтуға үлес қосты.

17. Ұлттық киімдер мен материалдық мәдениет

Ұлттық киімдердің әр түрі қазақ халқының өмір сүру салты мен климаттық жағдайларға икемделген. Мысалы, қыста киілетін чапан мен қызылша жылы әрі қорғаныштық қасиетке ие болған. Қазақтар қолөнерде жібек, киіз және былғары сияқты материалдарды кеңінен қолданды, бұл олардың тұрмыстық мәдениетін айқындады.

Материалдық мәдениеттің тағы бір маңызды бөлігі – тұрмыс құралдары. Қазақтардың жылқы бағу, аңшылық пен қолөнер дәстүрлері тұрмысқа қажет заттардың жасалуында көрініс тапты. Ұлттық өнер туындылары мен қолөнер бұйымдары бүгінгі күнге дейін ұлттың тарихын және тұрмыс салтын жеткізетін алтын көпір болып табылады.

18. Қоғамдық құрылым және мәдени топтар

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымы күрделі әрі үш жүзге бөлінді. Әр жүздің өзіндік ерекшеліктері мен мәдени көзқарастары болды. Бұл құрылым қоғамның тыныс-тіршілігіне, көшпелі өмір салтына және әдет-ғұрыптарға ықпал етті.

Үлкен жүздің мәдениеті әр түрлі тайпалардың қалыптасуымен ерекшеленді, ал Орта жүз және Кіші жүздің өмір салты да өзіндік ерекшеліктерге ие болды. Әр жүздің құрамындағы ұлыстар мен рулар мәдени топ ретінде өзара байланысып, қазақ халқының ұлттық бірлігін қалыптастырды.

Бұл тарихи деректер қазақ халқының қоғамдағы күрделі құрылымын және мәдени мұраның көпқырлығын көрсетеді. Әр жүздің рөлі мен олардың мәдени мұрасы – қазақ қоғамының рухани және әлеуметтік дамуының негізі.

19. Мұрагерлік, ұрпақ сабақтастығы және салт-дәстүр

XVIII ғасырдағы қазақ қоғамында мұрагерлік және ұрпақ сабақтастығы ерекше орын алды. Әдет-ғұрыптар арқылы атадан балаға рухани және материалдық құндылықтар берілді.

Салт-дәстүрлер, мысалы, отбасылық мерекелер, соғыс және бейбітшілік кезеңдеріндегі рәсімдер ұлттың рухани бірлігін нығайтып, қоғамдық тұрақтылыққа әсер етті. Әрбір ұрпақ осы салттарды сақтап, оларды жаңғырта отырып, қазақ халқының мәдениетін әрі қарай дамытты.

Ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан мұралар қоғамның тұрақтылығы мен ұлттық өзіндік санасын қалыптастырудың маңызды факторы болды.

20. XVIII ғасыр мәдениетінің ұлттық рух пен бірлікке әсері

XVIII ғасырдағы мәдени даму қазақтардың рухани санасын қалыптастырып, ұлттық бірлікке негіз қалады. Бұл кезеңде қалыптасқан білім мен мәдениет ұрпақтан ұрпаққа беріліп, қазақ халқының ұлттық танымын нығайтты.

Мәдени мұра мұндай жағдайда ғана емес, рухани ұлттық қағидаларды ұғындырудың басты көзі болумен қатар, бүгінгі жастарға өз мәдени құндылықтарын түсінуге көмектеседі. Ұлттық бірлік пен рухани даму – осы ғасырдағы қазақ мәдениетінің ең маңызды жетістіктерінің бірі болып саналады.

Дереккөздер

Айтбаев С. Тарихи мәдениеттану негіздері. Алматы, 2018.

Жұмаділдаев Т. Қазақ ауыз әдебиеті: тарихы мен дамуы. Астана, 2021.

Көшербаев Ә. XVIII ғасырдағы қазақ шешендік өнері. Қарағанды, 2019.

Сүлейменова Қ. Қазақтың дәстүрлі қолөнері мен сәндік қолданбалы өнері. Шымкент, 2020.

Есіркепов М. Абылай хан дәуіріндегі қоғамдық және мәдени өзгерістер. Алматы, 2017.

Сыдықова, Г. Ә. Қазақ халқының XVIII ғасырдағы мәдениеті. Алматы, 2010.

Нұртазин, Т. Тарихи және мәдени мұра. Астана, 2015.

Қазақ хандығының тарихы: XVIII ғасыр, Қошқарбаев М. Алматы, 2008.

Ибрагимова, З. Ежелгі қазақ қоғамының құрылымы. Шымкент, 2012.

Ислам және білім беру. Молдалар рөлі XVIII ғасырда, Ахмедов С. ҚазҰУ, 2013.