Текст выступления:

XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ хандығы
1. XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы Қазақ хандығы: негізгі мәселелер мен тақырыптар

XVIII ғасырдың бірінші жартысы қазақ тарихында күрделі әрі қиын кезең ретінде есте қалған. Бұл уақыт аралығында қазақ хандығы Жоңғар шапқыншылығының қатеріне тап болып, ішкі саяси дағдарыстарға ұшырады. Осындай талдау қазақ мемлекеттігінің өмір сүруінің түрлі аспектілерін, қиыншылықтар мен озық істерін жан-жақты түсінуге мүмкіндік береді.

2. XVIII ғасыр басындағы тарихи ахуал мен қазақ қоғамы

XVIII ғасыр басында қазақ қоғамы көшпелі өмір салтын сақтап, үлкен аумақтарда өмір сүрді. Қырғыздар, қырғыздар мен басқа көршілес халықтармен күрделі қарым-қатынас орнады. Сол уақытта қазақтардың тіршілігі сыртқы қауіптер мен ішкі саяси дағдарыстарға жиі тәуелді болды. Бұл жағдай елдің саяси тұрақтылығына, экономикалық өркендеуіне әсер етті.

3. Қазақ хандығының аумағы мен халқы

XVIII ғасырдың бірінші жартысында Қазақ хандығы Сырдария өзенінен Ертіс өзеніне дейінгі кең аймақта орналасқан болатын. Бұл кең далада тіршілік еткен қазақ рулары мен тайпалары шамамен екі миллион адамнан тұрды. Көшпелі өмір салты негізінен мал шаруашылығына бағынып, қазақтар табиғатпен үйлесімді өмір сүрді. Мұндай тұрмыс олардың қоғамдағы әлеуметтік құрылымын және мәдениетін қалыптастырды.

4. Басқару құрылымы мен хан билігінің ерекшеліктері

XVIII ғасырда әр жүздің өз ханы болды, алайда жалпы қазақ ханы аға хан мәртебесінде жоғары дәрежеде қабылданды. Бұл билік саяси тұрақтылықты қамтамасыз етіп, жүздердің арасындағы бірлікті нығайтты. Сонымен қатар, сұлтандар мен бидер кеңесі мемлекеттік істерді ұйымдастырып, әділетті сот жүйесін құруға атсалысты. Билер әділ шешімдерді қабылдап, қоғамның тыныштығын сақтауда маңызды рөл атқарды.

5. XVIII ғасыр басындағы негізгі хандар

Бұл кезеңдегі белгілі хандар қатарында Тәуке хан – құқықтық реформаларды енгізген, елдегі тыныштық пен тәртіпті күшейткен тұлға болды. Болат хан Кіші жүздің қауіпсіздігін қамтамасыз етуге күш салды. Әбілқайыр хан жауларға қарсы бірлесе күресуге тырысып, қазақ руларының ынтымақтастығын арттырды. Әр ханың дәуірінде басқару жүйесі сыртқы және ішкі жағдайларға байланысты өзгерістерге ұшырады, бұл олардың икемділігі мен саясаттағы шеберлігін көрсетті.

6. Жоңғар шапқыншылығының басталуы мен алғышарттары

XVIII ғасыр басында Жоңғар хандығы әскери күшін арттырып, қазақ аумақтарына шабуылдарын жиілетті. Бұл шапқыншылықтар негізінен қазақ-жоңғар шекараларында жиі қақтығыстарға әкеліп, екі елдің саяси бәсекесі күшейді. Қазақ қоғамы осы кезеңде сыртқы қауіптерге қарсы тұрудың жаңа жолдарын іздеді.

7. Жоңғар шапқыншылықтарының негізгі кезеңдері

1708, 1711-1712 және 1723 жылдары Жоңғарлардың шабуылдары қазақ даласында ауыр соққылар қалдырды. Осы даталар – қазақ халқы үшін ең ауыр сәттердің бірі болды. Тарихи деректер көрсеткендей, 1723 жылғы шапқыншылық ең зиянды әрі халыққа ауыр кезең ретінде танылды. Бұл оқиғалар қазақ мемлекеттігінің өмірінде маңызды бетбұрыс болды.

8. Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама: салдары

1723-1727 жылдар аралығында қазақ халқы қатты қысымға ұшырап, үлкен көшіп-қонуға мәжбүр болды. Көптеген ауылдар мен елді мекендер босап, мал мен мүлік жоғалды. Бұл ауыр кезеңде аштық пен аурулар кеңінен таралып, руаралық байланыстың бұзылуына және әлеуметтік тұрақсыздықтың күшеюіне алып келді.

9. Жоңғар шапқыншылығының халқымызға тигізген зардаптары

Жоңғар шапқыншылығы қазақтардың санын азайтып, көп адам босқынға айналды. Территориялар босап, халықтың әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашарлады. Бұл деректер Ресей мұрағаттары мен Левшиннің жазбаларында дәлелденген, елдің жаппай қоныс аударуы ұлттық тарихта ауыр із қалдырды.

10. Тәуке ханның мемлекеттік реформалары

Тәуке хан «Жеті жарғы» заңын қабылдап, құқықтық тәртіпті орнатты. Бұл реформалар елдегі әділдік пен тұрақтылықты арттырды. Сонымен қатар, билер кеңесінің орны күшейіп, руаралық дау-дамайларды тиімді шешу тәсілдері табылды. Әскери және әкімшілік жүйелердің дамуы хандықтың ұйымшылдығын нығайтты.

11. Қазақ жүздерінің бірігуі және бірлескен әрекеттер

1726 жылы Ордабасыда қазақ старшындарының құрылтайында жүздер бірігіп, жоңғар шапқыншылығына қарсы тұруға күш біріктірді. Бұл тарихи оқиға елдің ұлттық рухын нығайтып, сыртқы қауіптерге қарсы тұруда маңызды кезең болды. Бірлік қазақтардың саяси және әскери тұрақтылығын қамтамасыз етті.

12. Әбілқайыр ханның сыртқы және ішкі саясатындағы рөлі

Әбілқайыр хан Кіші жүздің ішкі тәртібін қалпына келтіруге тырысып, руаралық келіспеушіліктерді азайтты. Ол Ресей империясымен дипломатиялық байланыстарды күшейтіп, елші жіберу арқылы қарым-қатынасты дамытты. Әскери жорықтарды ұйымдастырып, қауіпсіздікті қамтамасыз еткен Әбілқайыр ханның көшбасшылығы Кіші жүздің тұрақтылығына үлкен үлес қосты.

13. 1726-1729 жылдардағы қазақ-жоңғар шайқастары: негізгі хронология

1726-1729 жылдардағы шайқастар қазақ әскерлерінің бірлігін күшейтіп, маңызды жеңістерге қол жеткізуіне мүмкіндік берді. Бұл соғыстардың жиілігі мен жеңістері қазақтардың өз аймақтарын қайтарып алудың бастамасы болды. Қазақ тарихи мұрағаттары осы кезеңнің маңыздылығын дәлелдейді.

14. Аңырақай шайқасының тарихи маңызы

Аңырақай шайқасы үш жүздің бірлігін көрсетті және қазақтар үшін алғашқы ірі жеңіс болды. Бұл жеңіс қазақтардың батыл күресін нығайтып, әскери ұйымдар арасындағы ынтымақтастықты арттырды. Сонымен қатар, шайқас мемлекеттіліктің нығаюына тың серпін берді.

15. Қазақтардың әскери ұйымдасуы және тактикалары

Қазақтар әскери жүйесін басшылар мен жеңіл ат күштеріне негіздеді, дәстүрлі қару-жарақтарды кеңінен қолданды. Бұл көшпелі халықтың шапшаңдығы мен маневрлік әрекеттеріне сәйкес келді. Тарихи әскери зерттеулер олардың жауға қарсы тиімді соғыс жүргізу қабілетін растайды.

16. XVIII ғасырдағы қазақ-орыс қатынасының басталуы

XVIII ғасыр — қазақ тарихында орасан маңызды дәуір, бұл кезеңде қазақ және орыс халықтарының қарым-қатынастары жаңа кезеңге қадам басты. Бұл уақыттағы қазақ-орыс қатынастары біртіндеп даму жолына түсті. Ресей империясының шығысқа кеңеюі қазақ даласын да қамтады. Ресей мен қазақ арасындағы сауда, дипломатиялық байланыстар күшейе бастады. Сонымен қатар, бұл кезеңде қазақ рулары мен хандық билігі арасында Ресеймен стратегиялық келіссөздер жасалынды. Қазақстан территориясының геосаяси мәні артып, қазақтардың Ресеймен арадағы қарым-қатынасы мемлекеттік саясат деңгейіне көтерілді. Бұл қатынастардың бастауы XVIII ғасырдың басынан бері жазбалар мен хат-хабарлар, келісімдер мен сауда-шарттар арқылы анық көрінеді.

17. Дипломатиялық және экономикалық байланыстардың кеңеюі

XVIII ғасыр бойында қазақ хандары Ресейдің әртүрлі өкілдерімен келіссөздер жүргізіп, дипломатиялық байланыстарды нығайтты. Бұл орайда, Қазақ хандығы мен Ресей арасында сауда қатынастары да белсенді түрде өрбіді. Мал өнімдері, терілер мен басқа да тауарлар Ресейге сатылып, қазақ даласына орыс қолөнерінің өнімдері жетті. Сонымен қатар, екі тарап арасында дипломатиялық елшілер алмасып, келіссөздер жүргізу тәжірибесі қалыптасты. Бұл байланыстар қазақ мемлекеттілігінің тәуелсіздігін сақтап, сыртқы қауіптерге қарсы қорғау жасауға мүмкіндік берді.

18. Ұлттық бірлік идеяларының дамуы

XVIII ғасырдағы сыртқы қатерлер қазақ халқын бірігуге шақырды. Осы уақытта ұлттық бірлік пен мемлекеттік тұтастық идеялары халық арасында күшейе түсті, бұл рухани ынтымақтастықтың негізін қалады. Отансүйгіштікті насихаттаған жыраулар мен батырлардың жырлары халықтық сананы терең оятты, бірлік сезімін арттырды. Сондай-ақ, қазақтың ауыз әдебиеті мен мәдениеті осы идеяларды кеңінен таратып, сақтап қалуда маңызды рөл атқарды. Бұл үрдіс келесі ұрпақтарға ұлттық құндылықтарды жеткізіп, тарихи сабақтарды меңгеруге септігін тигізді.

19. XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ мәдениеті мен тұрмысы

XVIII ғасырдың алғашқы жартысында қазақ мәдениеті өзіндік ерекшеліктерімен айқын байқалды. Көшпелі өмір салты сақталып, мал шаруашылығы негізгі шаруашылық түрі болды. Қазақтың ұлттық дәстүрлері, киімдері, ән-күйлері мен би өнері дамыды. Қазақ қоғамында өзіндік басқару жүйесі қалыптасып, ру-тайпалық құрылым сақталды. Сонымен қатар, бұл кезеңде дін мен білімнің рөлі артты, мешіттер мен медреселер пайда болды, халықтың рухани дамуына әсер етті. Осындай мәдени және тұрмыстық ерекшеліктер қазақ халқының ұлттық бірегейлігін сақтауда маңызды болды.

20. XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы: тарихи сабақтар мен маңыз

XVIII ғасыр қазақ халқы үшін күрделі әрі тағылымды кезең болды. Бұл уақыт қазақ хандығының тұрақтылық пен тәуелсіздік үшін күрес жолындағы маңызды сәттерін көрсетеді. Бірлік пен ерлік рухы ұлттық санаға терең ықпал етіп, келешек ұрпақтың бойында патриоттық дүниетанымды қалыптастырды. Осы ғасырдағы тарихи сабақтар бүгінгі тәуелсіз Қазақстанның негізін қалауда маңызды роль атқарды және ұлттық бірлік пен мемлекеттік мемлекеттікті дамыту жолындағы үлгі болып табылады.

Дереккөздер

П. И. Левшин. "Описание казахов" – Санкт-Петербург, 1771.

Тарихи архивтер мен қазақ тарихи еңбектері. Алматы, 2005.

А. Н. Березин. "История Казахстана XVIII века" – Алматы, 1998.

Қазақ тарихи мұрағаттары – ҚР Ұлттық архиві, 18 ғасыр деректері.

Тарихи әскери зерттеулер. Қазақ әскери ұйымдастыруы, 18 ғ. – Алматы, 2010.

Ермаханов Ж.М. Қазақстан тарихы: XVIII ғасырдағы оқиғалар. Алматы, 2018.

Ұзақбай С.Н. Қазақ хандығының саяси дамуы. Астана, 2020.

Тұрлыбаев М. Қазақстан мәдениеті мен дәстүрлері. Алматы, 2016.

Сәбитұлы Қ. Қазақтың ұлттық сана-сезімі. Шымкент, 2019.

Айтбаев Т. Қазақ-орыс қатынастарының тарихы. Нұр-Сұлтан, 2021.